Thiền sư Vạn Hạnh - Bậc quốc sư trụ cột khai vận vương triều nhà Lý
NSSC Bắc NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 25 phút đọc

Trong lịch sử tư tưởng và chính trị Việt Nam thế kỷ X – đầu thế kỷ XI, Thiền sư Vạn Hạnh (?–1018) tỏa sáng như một bậc cao tăng kiệt xuất kết tinh trọn vẹn tinh thần "nhập thế hộ quốc an dân" của Phật giáo dân tộc. Xuất thân từ vùng đất Cổ Pháp thuộc xứ Kinh Bắc văn hiến, ngài vừa là vị tổ đời thứ mười hai của Thiền phái Tỳ Ni Đa Lưu Chi, vừa là người thầy đào luyện nên vị hoàng đế khai sáng triều Lý.
| Tiêu chí hồ sơ | Thông tin chi tiết trong chính sử và Thiền sử Việt Nam |
|---|---|
| Pháp hiệu và danh xưng | Thiền sư Vạn Hạnh (được vua Lý Thái Tổ tôn vinh bậc Quốc sư đầu triều) |
| Họ gốc và xuất thân | Họ Nguyễn, sinh trưởng trong gia đình nhiều đời phụng sự đạo Phật tại xứ Kinh Bắc |
| Niên đại hoạt động | Cuối thế kỷ X – Viên tịch ngày 15 tháng 5 năm Mậu Ngọ (tức năm 1018, niên hiệu Thuận Thiên thứ 9) |
| Quê quán bản địa | Hương Cổ Pháp, châu Cổ Pháp, lộ Bắc Giang (nay thuộc phường Đình Bảng, thành phố Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh) |
| Dòng thiền truyền thừa | Thế hệ thứ 12 của Thiền phái Tỳ Ni Đa Lưu Chi (khởi nguồn từ tổ đình chùa Dâu, Thuận Thành, Bắc Ninh) |
| Sư phụ truyền đạo | Thiền sư Định Huệ (trụ trì chùa Lục Tổ, hương Dịch Bảng, châu Cổ Pháp) |
| Chốn tổ trụ trì chính | Chùa Lục Tổ (Cổ Pháp) và chùa Thiên Tâm trên núi Tiêu Sơn (tức chùa Tiêu, Từ Sơn, Bắc Ninh) |
| Sự nghiệp hộ quốc an dân | Cố vấn cho vua Lê Đại Hành đánh Tống (981), trực tiếp nuôi dạy Lý Công Uẩn và đạo diễn cuộc đăng cơ hòa bình năm 1009 |
| Trước tác tiêu biểu | Các bài sấm ký chính trị thời Tiền Lê – Lý và kiệt tác thơ Thiền bài kệ Thị đệ tử (Dặn học trò, năm 1018) |
| Di tích tôn thờ | Chùa Tiêu Sơn, chùa Cổ Pháp và tòa Văn chỉ tại khu di tích đền Đô (thành phố Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh) |
Nguồn cội hương Cổ Pháp và quá trình tu học của Thiền sư Vạn Hạnh
Cuộc đời và trí tuệ uyên bác của Thiền sư Vạn Hạnh bắt nguồn sâu sắc từ không gian văn hóa tâm linh đặc biệt của vùng đất châu Cổ Pháp thuộc xứ Kinh Bắc xưa (nay là khu vực thành phố Từ Sơn và thị xã Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh). Đây chính là cái nôi Phật giáo cổ xưa nhất của người Việt, nơi giao thoa giữa văn minh lúa nước bản địa với các dòng triết học phương Đông.
Gia thế sùng Phật và dòng Thiền Luy Lâu
Theo bộ sách Thiền uyển tập anh — tác phẩm sử liệu Phật giáo cổ nhất Việt Nam biên soạn vào thời Trần và bộ chính sử Đại Việt sử ký toàn thư của sử gia Ngô Sĩ Liên, Thiền sư Vạn Hạnh vốn mang họ Nguyễn, quê tại hương Cổ Pháp, châu Cổ Pháp (nay thuộc phường Đình Bảng, thành phố Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh). Gia đình ngài nhiều đời sinh sống bên dòng sông Tiêu Tương và khu rừng Báng cổ thụ, nổi tiếng là dòng tộc hiếu học, nhân hậu và một lòng kính ngưỡng Tam bảo. Vùng đất Cổ Pháp quê hương ngài nằm không xa trung tâm thành cổ Luy Lâu và tổ đình chùa Dâu — nơi vị cao tăng Ấn Độ Tỳ Ni Đa Lưu Chi đã tới truyền đạo từ cuối thế kỷ VI (năm 580) và khai sáng nên Thiền phái Tỳ Ni Đa Lưu Chi.
Ngay từ thuở thiếu thời, cậu bé họ Nguyễn đất Cổ Pháp đã bộc lộ tư chất thông minh khác thường, trí nhớ siêu phàm và tấm lòng từ bi rộng lớn đối với muôn loài. Không giống những nho sinh đương thời chỉ chuyên tâm học từ chương để cầu công danh chốn quan trường, chàng thanh niên sớm nhận ra những biến động vô thường của thời cuộc cuối thế kỷ X nên quyết chí nghiên cứu trọn vẹn tinh hoa của "Tam giáo đồng nguyên" (Phật giáo, Nho giáo và Đạo giáo) nhằm tìm kiếm con đường cứu nhân độ thế thiết thực nhất.
Năm tháng tu học và đắc pháp tại Tiêu Sơn
Năm hai mươi mốt tuổi, Thiền sư Vạn Hạnh chính thức xuất gia đầu Phật tại chùa Lục Tổ (thuộc hương Dịch Bảng, châu Cổ Pháp), thờ bậc danh tăng đương thời là Thiền sư Định Huệ làm thầy và cùng tu học với người bạn đồng môn là Thiền sư Đạo Hạnh. Chùa Lục Tổ vốn là ngôi danh lam nổi tiếng của xứ Kinh Bắc do Thiền sư Pháp Hiền (đệ tử trực tiếp của Tổ Tỳ Ni Đa Lưu Chi) xây dựng để tôn thờ sáu vị Tổ thiền tông và lưu giữ xá lợi Phật. Dưới sự chỉ dạy nghiêm cẩn của Thiền sư Định Huệ, nhà sư trẻ Vạn Hạnh đã ngày đêm miệt mài nghiên cứu hàng trăm bộ luận thuyết Đại thừa, đặc biệt là pháp môn "Tổng trì tam ma địa" (một pháp môn kết hợp giữa thiền định sâu sắc, trí tuệ trực giác và mật ngữ tâm linh).
Sau khi Thiền sư Định Huệ viên tịch vào năm 980, Thiền sư Vạn Hạnh chính thức kế thừa y bát trở thành vị Tổ thứ mười hai của Thiền phái Tỳ Ni Đa Lưu Chi, đồng thời chuyển về trụ trì và mở rộng ngôi chùa Thiên Tâm ẩn mình giữa rừng thông xanh ngắt trên sườn núi Tiêu Sơn (tức khu di tích chùa Tiêu tại phường Tương Giang, thành phố Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh ngày nay). Tại chốn tổ Tiêu Sơn thanh tịnh, ngài chuyên tâm thực hành thiền định đến mức đạt tới cảnh giới "tuệ giác viên dung", mỗi lời ngài nói ra đều được người đương thời xem như lời tiên tri ứng nghiệm, khiến danh tiếng vị cao tăng núi Tiêu Sơn vang vọng khắp kinh đô và các lộ.
Vai trò cố vấn quốc sự thời Tiền Lê của Thiền sư Vạn Hạnh
Khác hẳn quan niệm tu hành lánh đời tiêu cực, Thiền sư Vạn Hạnh là đại diện tiêu biểu nhất cho truyền thống Phật giáo nhập thế Việt Nam thế kỷ X: khi đất nước thái bình thì ở chùa giảng kinh dạy học trò, khi Tổ quốc lâm nguy thì sẵn sàng đem trí tuệ mưu lược ra giúp vua giữ nước và bảo vệ sinh mạng trăm họ.
Hiến kế phá quân Tống xâm lược năm 981
Vào những năm 980–981, khi nhà Tống cử đại quân do Hầu Nhân Bảo chỉ huy tiến vào xâm lược bờ cõi nhà nước Đại Cồ Việt, vận mệnh dân tộc đứng trước thử thách vô cùng cam go. Lúc bấy giờ, vua Lê Đại Hành từ kinh thành Cố đô Hoa Lư nghe danh tiếng uyên bác và khả năng dự đoán thời cuộc thần diệu của vị cao tăng đất Cổ Pháp nên đã hết lòng kính trọng, vời Thiền sư Vạn Hạnh tham vấn việc quân cơ quốc gia.
Theo ghi chép trong Thiền uyển tập anh, khi đại quân của Hầu Nhân Bảo đang đóng tại vùng núi Chi Lăng và sông Bạch Đằng chờ cơ hội tiến sâu vào nội địa, nhà vua đã hỏi ý kiến thiền sư về thời điểm và phương lược xuất quân quyết chiến. Bằng sự am hiểu tường tận địa hình sông núi vùng Đông Bắc kết hợp với nhãn quan phân tích tâm lý quân viễn chinh phương Bắc, Thiền sư Vạn Hạnh đã khẳng định dứt khoát với nhà vua rằng chỉ trong vòng ba đến bảy ngày tới, quân giặc tất phải bại vong. Quả nhiên, đúng như lời nhận định chiến lược và kế sách nghi binh mà thiền sư góp phần hoạch định, quân dân Đại Cồ Việt đã tổ chức trận phục kích quyết định tiêu diệt tướng Hầu Nhân Bảo tại trận tiền, đập tan hoàn toàn cuộc xâm lược của nhà Tống và giữ vững nền độc lập non trẻ của đất nước.
Bản lĩnh bảo vệ chính nghĩa nơi cung đình
Không chỉ hiến kế chống ngoại xâm, uy vọng đạo đức của Thiền sư Vạn Hạnh còn là điểm tựa tinh thần bảo vệ các bậc trung thần nghĩa sĩ trước những toan tính hãm hại nơi chốn triều chính. Sách sử ghi lại câu chuyện vào thời vua Lê Đại Hành, có kẻ gian thần là Đỗ Ngân vốn mang lòng đố kỵ nên âm mưu thuê người sát hại quan Trung thư lệnh Nguyễn Đê — một vị đại thần liêm chính trong triều. Nhờ mạng lưới thông tin rộng khắp và sự nhạy bén chính trị, vị đại sư núi Tiêu Sơn đã sớm nắm được âm mưu đen tối ấy và gửi một bài kệ cảnh báo khẩn cấp cho Nguyễn Đê kịp thời phòng bị, thoát khỏi họa sát thân.
Đến khi vua Lê Đại Hành băng hà năm 1005 và Lê Long Đĩnh (vua Lê Ngọa Triều) bước lên ngôi báu sau cuộc huynh đệ tương tàn đẫm máu, triều đình Hoa Lư rơi vào tình trạng khủng hoảng toàn diện. Những hình phạt dã man nơi sân chầu cùng các cuộc hành quân liên miên khiến lòng người ly tán, nông nghiệp đình đốn và xã hội đứng bên bờ vực loạn lạc. Từ đỉnh núi Tiêu Sơn quê hương Kinh Bắc, Thiền sư Vạn Hạnh đã nhìn thấu quy luật hưng vong tất yếu của lịch sử rằng triều Tiền Lê đã cạn kiệt sinh lực, đất nước đang khát khao một bậc "nhân chủ" có đủ từ bi và trí tuệ để mở ra kỷ nguyên thái bình mới cho muôn dân.

Sứ mệnh dựng vương triều Lý của Thiền sư Vạn Hạnh
Công lao vĩ đại nhất đưa tên tuổi Thiền sư Vạn Hạnh đi vào chính sử dân tộc như một vị "kiến trúc sư trưởng" của thời đại mới chính là quá trình ngài trực tiếp phát hiện, nuôi dạy Lý Công Uẩn từ thuở thiếu thời và đạo diễn cuộc chuyển giao quyền lực hòa bình năm 1009 mở đầu vương triều nhà Lý.
Đào luyện bậc thiên tử tương lai tại Tiêu Sơn
Khi cậu bé Lý Công Uẩn (sau này là vua Lý Thái Tổ) được sư bác là Thiền sư Lý Khánh Văn nhận làm con nuôi tại chùa Cổ Pháp (chùa Ứng Tâm, phường Đình Bảng), Thiền sư Vạn Hạnh là sư đệ đồng môn thường xuyên qua lại thăm hỏi nên sớm nhận ra cốt cách phi thường của đứa trẻ. Ngay lần đầu tiên nhìn thấy dung mạo đĩnh đạc, đôi mắt sáng ngời và khí chất khoan hòa của Lý Công Uẩn, vị cao tăng đã thốt lên lời nhận định lịch sử: "Đứa bé này không phải là người thường, sau này lớn lên ắt có thể giải nguy gỡ rối, làm bậc minh chủ cai quản thiên hạ".
Khi Lý Công Uẩn bước vào tuổi thiếu niên, Thiền sư Vạn Hạnh đã trực tiếp đón cậu về chùa Thiên Tâm trên núi Tiêu Sơn để đích thân truyền thụ toàn bộ kho tàng tri thức Tam giáo, lịch sử hưng suy của các triều đại, đạo lý trị quốc lấy dân làm gốc cùng phép tắc quân sự. Suốt những năm tháng thầy trò gắn bó bên sườn núi Tiêu Sơn, vị đại sư không đào tạo học trò thành một tu sĩ thoát tục mà hướng dẫn ông trở thành một chính khách đại tài mang trái tim Bồ Tát. Sau đó, chính thiền sư đã tiến cử người học trò ưu tú vào kinh đô Hoa Lư làm quan võ dưới triều Tiền Lê, tạo điều kiện để ông từng bước nắm giữ chức Tả Thân Vệ Điện Tiền Chỉ Huy Sứ thống lĩnh toàn bộ lực lượng cấm quân.
Vận động chính trị năm 1009 và cố vấn dời đô
Vào các năm 1008–1009, khi chế độ của vua Lê Ngọa Triều suy sụp đến cực điểm, tại quê hương hương Cổ Pháp xảy ra hiện tượng cây gạo cổ thụ ở làng Minh Châu bị sét đánh để lộ dòng chữ sấm ký kỳ lạ trên thân cây: "Thụ căn diểu diểu, mộc biểu thanh thanh, Hòa đao mộc lạc, thập bát tử thành, Đông A nhập địa, dị mộc tái sinh, Chấn cung nhật xuất, Đoài cung ẩn tinh, Lục thất niên gian, thiên hạ thái bình". Bằng trí tuệ uyên thâm, Thiền sư Vạn Hạnh đã giải mã bài sấm ấy cho Lý Công Uẩn và các bậc hào kiệt hiểu rõ: chữ "Hòa – Đao – Mộc" ghép lại chính là chữ "Lê" (báo hiệu nhà Tiền Lê sắp đổ), còn chữ "Thập – Bát – Tử" ghép lại chính là chữ "Lý" (báo hiệu họ Lý sẽ lên ngôi đem lại thái bình cho thiên hạ trong sáu, bảy năm tới).
Khi Lê Ngọa Triều lo sợ tìm cách bức hại người họ Lý, Thiền sư Vạn Hạnh đã kịp thời khuyên học trò giữ thái độ điềm tĩnh, khiêm nhường đồng thời ngầm phối hợp với đại thần Đào Cam Mộc vận động sự ủng hộ của văn võ bá quan tại Hoa Lư. Ngay khi Lê Ngọa Triều băng hà tháng 10 năm Kỷ Dậu (1009), nhờ sự chuẩn bị dư luận xã hội và sự đồng thuận chính trị mà thiền sư đã dày công kiến tạo, Lý Công Uẩn đã được suy tôn lên ngôi hoàng đế hoàn toàn trong hòa bình, không tốn một mũi tên hòn đạn. Đặc biệt, vào mùa xuân năm Canh Tuất (1010), chính Thiền sư Vạn Hạnh là người cố vấn chiến lược quan trọng nhất ủng hộ nhà vua ban hành Chiếu dời đô rời bỏ vùng núi Hoa Lư chật hẹp để dời kinh đô về vùng đất thành Đại La rộng lớn, khai sinh kinh thành Hoàng thành Thăng Long ngàn năm văn hiến.
| Mốc thời gian | Sự kiện lịch sử và hoạt động tiêu biểu tại Việt Nam | Ý nghĩa đối với Phật giáo và lịch sử dân tộc |
|---|---|---|
| Giữa thế kỷ X | Sinh ra trong gia đình họ Nguyễn sùng Phật tại hương Cổ Pháp (Đình Bảng, Từ Sơn, Bắc Ninh) | Tiếp thu truyền thống văn hiến Kinh Bắc và cội nguồn Phật giáo Luy Lâu |
| Năm 21 tuổi | Xuất gia tại chùa Lục Tổ (Cổ Pháp), thụ pháp với Thiền sư Định Huệ và tu tập pháp môn Tổng trì | Nắm vững tinh hoa giáo lý Tam giáo đồng nguyên và Thiền học Đại thừa |
| Năm 980 (Canh Thìn) | Kế thừa thế hệ thứ 12 Thiền phái Tỳ Ni Đa Lưu Chi, trụ trì tại chùa Tiêu (núi Tiêu Sơn) | Đưa chùa Tiêu Sơn trở thành trung tâm tư tưởng và đào tạo nhân tài lớn |
| Năm 981 (Tân Tỵ) | Cố vấn chiến lược quân sự giúp vua Lê Đại Hành đánh tan quân xâm lược Tống của Hầu Nhân Bảo | Thể hiện tinh thần Phật giáo nhập thế, đồng hành cùng vận mệnh Tổ quốc |
| Giai đoạn 980–995 | Trực tiếp nuôi dạy và truyền thụ đạo lý trị quốc cho Lý Công Uẩn tại chùa Cổ Pháp và núi Tiêu Sơn | Đào luyện nên vị hoàng đế khai sáng vương triều Lý nhân từ, anh minh |
| Năm 1009 (Kỷ Dậu) | Giải mã sấm ký Cổ Pháp, cùng Đào Cam Mộc vận động suy tôn vua Lý Thái Tổ đăng cơ hòa bình | Thực hiện cuộc chuyển giao triều đại không đổ máu hiếm có trong lịch sử |
| Năm 1010 (Canh Tuất) | Cố vấn quyết sách thiên đô từ Hoa Lư ra Đại La, mở đầu kỷ nguyên kinh đô Thăng Long | Định hình trung tâm chính trị – văn hóa lâu dài của quốc gia Đại Việt |
| Ngày 15/5 năm 1018 | Đọc bài kệ Thị đệ tử truyền tâm ấn cho đệ tử rồi an nhiên viên tịch tại chùa Tiêu Sơn | Để lại kiệt tác thơ Thiền hàm súc bậc nhất văn học Việt Nam thế kỷ XI |
Triết lý Thiền học của Thiền sư Vạn Hạnh và bài kệ Thị đệ tử
Sau khi hoàn thành sứ mệnh lịch sử đưa học trò lên ngôi hoàng đế và định đô vững vàng tại Thăng Long, Thiền sư Vạn Hạnh không hề màng tới chức tước, bổng lộc hay quyền hành nơi lầu son điện ngọc. Ngài lặng lẽ quay trở về mái chùa cổ trên núi Tiêu Sơn quê hương Bắc Ninh để sống cuộc đời giản dị của một nhà tu hành, để lại cho hậu thế kiệt tác triết học bất hủ trước lúc từ giã cõi đời.
Phong thái công thành thân thoái của bậc cao tăng đắc đạo
Trong lịch sử chính trị phương Đông, không ít mưu sĩ hay công thần khai quốc sau khi giúp vua dựng nghiệp thường rơi vào vòng xoáy tranh giành quyền lực hoặc hưởng thụ vinh hoa phú quý. Ngược lại, Thiền sư Vạn Hạnh đã thể hiện trọn vẹn phẩm chất "Vô trụ" (làm mà không chấp công) của bậc chân tu đắc đạo: khi trăm họ lầm than cần một vị minh quân thì ngài tích cực nhập thế xoay chuyển thời cuộc; khi triều đại mới đã đi vào quỹ đạo ổn định dưới sự trị vì nhân chính của Thái Tổ Hoàng Đế thì ngài lập tức "công thành thân thoái", trở về chăm sóc vườn tháp và dạy dỗ các tăng đồ tại chùa Tiêu Sơn và chùa Lục Tổ.
Mỗi khi vua Lý Thái Tổ hay Hoàng thái tử Lý Phật Mã (tức vua Lý Thái Tông) từ kinh thành Thăng Long về quê hương phủ Thiên Đức thăm viếng và xin lời khuyên về việc nước, Thiền sư Vạn Hạnh đều ân cần căn dặn nhà vua phải giữ vững chữ "Nhân", lấy lòng từ bi để khoan thư sức dân, chăm lo đê điều mùa màng và giữ hòa hiếu với các nước láng giềng. Chính tư tưởng chính trị nhân văn của vị Quốc sư núi Tiêu Sơn đã định hình đường lối trị quốc khoan hòa xuyên suốt qua các triều đại kế tiếp của vua Lý Thánh Tông và vua Lý Nhân Tông.
Giá trị tư tưởng trong kiệt tác Thị đệ tử
Theo ghi chép trong Thiền uyển tập anh, vào ngày 15 tháng 5 âm lịch năm Mậu Ngọ (tức năm 1018, niên hiệu Thuận Thiên thứ chín), dù cơ thể hoàn toàn khỏe mạnh và không hề có bệnh tật, Thiền sư Vạn Hạnh biết thời khắc viên tịch đã đến nên cho gọi toàn thể các đệ tử lại quây quần bên hiên chùa Tiêu Sơn. Trong không gian tĩnh lặng của núi rừng Kinh Bắc, vị đại sư mỉm cười đọc bài kệ Thị đệ tử (Dặn học trò) gồm bốn câu thơ thất ngôn cô đọng bằng chữ Hán: "Thân như điện ảnh hữu hoàn vô / Vạn mộc xuân vinh thu hựu khô / Nhậm vận thịnh suy vô bố úy / Thịnh suy như lộ thảo đầu phô" (dịch nghĩa: Thân người như bóng chớp, có rồi lại không / Muôn cây mùa xuân tốt tươi, mùa thu lại khô héo / Mặc cho cuộc đời thịnh hay suy cũng đừng sợ hãi / Sự thịnh suy chẳng qua như giọt sương đọng trên đầu ngọn cỏ).
Đọc xong bài kệ và dặn dò các đệ tử rằng "Các ngươi muốn đi về đâu? Ta không lấy chỗ trụ mà trụ, cũng chẳng lấy chỗ vô trụ mà trụ", Thiền sư Vạn Hạnh ngồi kiết già an nhiên hóa thân ngay trên pháp tòa. Trước sự ra đi của bậc ân sư vĩ đại, vua Lý Thái Tổ cùng bá quan văn võ và các tăng sĩ đã vô cùng thương tiếc, đích thân làm lễ hỏa táng trọng thể và xây tháp tôn thờ xá lợi của ngài tại vườn tháp cổ chùa Tiêu Sơn. Trải qua hơn một thiên niên kỷ, bài kệ Thị đệ tử của ngài vẫn được giới nghiên cứu văn học đánh giá là một trong những tác phẩm mở đầu kiệt xuất nhất của nền văn học viết Việt Nam thời kỳ độc lập: chỉ với 28 chữ hàm súc, bài kệ vừa khái quát quy luật biến dịch vô thường của vũ trụ thông qua hình ảnh ẩn dụ "bóng chớp", "cây cỏ xuân thu", "giọt sương đầu ngọn cỏ", vừa truyền tải bản lĩnh sống vô úy (vô bố úy — không sợ hãi trước mọi biến cố thịnh suy của cuộc đời).

Di sản thờ tự Thiền sư Vạn Hạnh tại quê hương Bắc Ninh
Dù đã viên tịch từ năm 1018, nhưng dấu chân và bóng dáng của Thiền sư Vạn Hạnh vẫn in đậm trên từng ngọn núi, mái chùa và công trình di tích lịch sử tại quê hương Bắc Ninh cũng như trên khắp cả nước. Quần thể di tích gắn liền với cuộc đời ngài tại thành phố Từ Sơn ngày nay là điểm hành hương văn hóa tâm linh đặc sắc bậc nhất của vùng đất Kinh Bắc.
Tổ đình Tiêu Sơn và vườn tháp cổ lưu giữ xá lợi
Nơi lưu giữ trực tiếp ký ức và di sản tâm linh của Thiền sư Vạn Hạnh chính là khu di tích lịch sử quốc gia đặc biệt chùa Thiên Tâm tọa lạc trên sườn núi Tiêu Sơn, phường Tương Giang, thành phố Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh. Nằm ẩn mình giữa những tán thông cổ thụ xanh rì nhìn xuống cánh đồng Tương Giang – Đình Bảng, ngôi cổ tự vẫn bảo lưu được bố cục kiến trúc cổ kính gồm tòa Tam bảo, nhà Tổ, gác chuông và đặc biệt là khu vườn tháp đá, tháp gạch cổ nằm bên sườn núi phía tây.
Chính tại khu vườn tháp cổ núi Tiêu Sơn này, ngôi bảo tháp Viên Thông xây bằng gạch nung truyền thống của làng gốm Phù Lãng là nơi tôn trí xá lợi của Thiền sư Vạn Hạnh kể từ năm 1018 đến nay. Bên trong nhà Tổ của chùa, pho tượng thờ vị Quốc sư với gương mặt thông tuệ, đôi mắt sâu thẳm và phong thái ung dung tự tại được bài trí ở vị trí trang trọng nhất, bên cạnh là những bức hoành phi, câu đối chữ Hán ca ngợi công lao dưỡng dục Thái Tổ Hoàng Đế và bốn câu thơ bất hủ trong bài kệ Thị đệ tử được khắc gỗ sơn son thếp vàng.
Tòa Văn chỉ tại đền Đô và không gian tưởng niệm
Cách núi Tiêu Sơn chỉ vài cây số về phía nam, tại khu di tích quốc gia đặc biệt đền Đô (phường Đình Bảng, thành phố Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh), Thiền sư Vạn Hạnh được nhân dân và nhà nước tôn thờ ở vị trí cao quý bậc nhất trong tòa Văn chỉ (nằm bên trái sân rồng, đối diện với tòa Võ chỉ thờ danh tướng Lý Thường Kiệt). Nếu khu Hậu cung đền Đô là nơi thờ tám vị hoàng đế nhà Lý, thì việc rước thần vị Quốc sư Vạn Hạnh vào phối thờ đứng đầu hàng văn thần khai quốc (cùng với Đào Cam Mộc, Lý Đạo Thành, Lê Văn Thịnh và Tô Hiến Thành) đã khẳng định đạo lý "Tôn sư trọng đạo" sâu sắc của dân tộc đối với người thầy đã khai mở vương triều.
Hằng năm, cứ vào dịp mùng 8 tháng 3 âm lịch tại lễ hội núi Tiêu Sơn, ngày 15 tháng 5 âm lịch (ngày giỗ Tổ Vạn Hạnh) và trong đại lễ lễ hội đền Đô giữa tháng 3 âm lịch gần không gian đình Đình Bảng, nhân dân Bắc Ninh cùng tăng ni, Phật tử thập phương lại trang nghiêm tổ chức lễ dâng hương tưởng niệm bậc Quốc sư. Không chỉ trên quê hương Kinh Bắc, tên tuổi Thiền sư Vạn Hạnh còn được đặt cho các đại lộ lớn, các trường học, bệnh viện và đặc biệt là Học viện Phật giáo Việt Nam cùng Thiền viện Vạn Hạnh tại Thành phố Hồ Chí Minh, minh chứng cho tầm ảnh hưởng sâu rộng của ngài trong dòng chảy văn hóa Việt Nam hiện đại.
Tầm vóc lịch sử của Thiền sư Vạn Hạnh với văn hiến Việt Nam
Nhìn lại chiều dài hơn một thiên niên kỷ kể từ bước ngoặt lịch sử đầu thế kỷ XI, Thiền sư Vạn Hạnh xứng đáng được tôn vinh là một trong những nhà tư tưởng, nhà giáo dục và nhà chiến lược chính trị lỗi lạc nhất của dân tộc Việt Nam. Cuộc đời ngài là minh chứng sống động nhất cho sự gắn kết máu thịt giữa Đạo pháp và Dân tộc trong những thời khắc quyết định vận mệnh đất nước.
Biểu tượng Phật giáo nhập thế hộ quốc an dân
Đóng góp vĩ đại nhất của Thiền sư Vạn Hạnh đối với lịch sử tư tưởng Việt Nam chính là việc ngài đã định hình một khuôn mẫu "Thiền sư – Quốc sư" hành động vì hạnh phúc thực tế của muôn dân. Dưới nhãn quan của ngài, sự giác ngộ của đạo Phật không nằm ở việc trốn tránh thế gian mà phải hóa thân vào cuộc đời để đẩy lùi bạo tàn, chấm dứt chiến tranh và kiến tạo một xã hội nhân ái, thái bình.
Nhà sử học thời Lê trung hưng là Ngô Thì Sĩ khi bàn về vai trò của Thiền sư Vạn Hạnh trong sự kiện năm 1009–1010 đã nhận định đầy trân trọng rằng ngài là bậc cao tăng có con mắt nhìn xa trông rộng ngàn dặm, biết rõ vận mệnh trời đất và lòng người quy thuận về đâu để kịp thời xoay chuyển thời thế mà không làm kinh động đến một ngọn cỏ của trăm họ. Truyền thống nhập thế tích cực do ngài và các bậc đại sư vùng Kinh Bắc (từ chùa Dâu, núi Tiêu Sơn đến chùa Phật Tích, chùa Vĩnh Nghiêm với kho tàng Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm và chùa Bổ Đà) khởi xướng đã trở thành sợi chỉ đỏ xuyên suốt lịch sử Phật giáo Việt Nam, trực tiếp truyền cảm hứng cho Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử ở thế kỷ XIII.
Bài học bản lĩnh vô úy và giáo dục nhân tài
Bên cạnh di sản chính trị và tôn giáo, cuộc đời Thiền sư Vạn Hạnh còn để lại cho hậu thế bài học vô giá về công tác phát hiện, bồi dưỡng nhân tài và bản lĩnh sống tự tại trước mọi biến thiên của thời cuộc. Nhờ có con mắt tinh tường phát hiện ra phẩm chất thiên bẩm của cậu bé mồ côi cha nơi cửa chùa Cổ Pháp và kiên trì giáo dưỡng suốt gần hai thập niên mà lịch sử dân tộc mới có được một vị Thái Tổ Hoàng Đế anh minh mở ra Văn Miếu Quốc Tử Giám và nền văn hiến Thăng Long rực rỡ. Đồng thời, tinh thần "Nhậm vận thịnh suy vô bố úy" (Mặc cho thời cuộc thịnh suy cũng không hề sợ hãi) của ngài mãi mãi là ngọn đuốc soi đường cho ý chí tự lực, tự cường và tâm thế bình tĩnh vượt qua mọi thử thách của con người Việt Nam.
Trải qua hơn một nghìn năm lịch sử, trí tuệ siêu việt, tấm lòng vì nước vì dân và cốt cách thanh cao của Thiền sư Vạn Hạnh vẫn tỏa sáng lung linh trên đỉnh núi Tiêu Sơn quê hương Kinh Bắc. Trên hành trình bảo tồn và lan tỏa các giá trị di sản văn hóa lịch sử của tỉnh nhà, chuyên trang Bắc Ninh NSSC trân trọng lưu giữ và giới thiệu hệ thống tư liệu chuẩn xác về vị Quốc sư khai triều cùng quần thể cổ tự đất Bắc Ninh tới đông đảo độc giả trong và ngoài nước.
NSSC Bắc Ninh
bacninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Bắc Ninh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Danh nhân Bắc Ninh.
Bài liên quan
Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền - Bậc tiền hiền khai sáng làng nghề Đại Bái ngàn năm
Khám phá cuộc đời và công trạng của Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền (989–1069), vị Tiền Tiên sư khai sáng kỹ nghệ gò đúc đồng Đại Bái từ thời Lý.
Làng gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ - Tinh hoa chạm khắc và khảm trai đất cổ Từ Sơn
Làng gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ tại thành phố Từ Sơn, Bắc Ninh lưu giữ hàng trăm năm kỹ nghệ đục chạm tứ linh, ghép mộng cổ truyền và khảm ốc xà cừ tinh xảo.
Làng gốm Phù Lãng - Vẻ đẹp mộc mạc của dòng gốm sành nâu bên dòng sông Cầu
Làng gốm Phù Lãng tại thị xã Quế Võ, Bắc Ninh lưu giữ nghệ thuật chế tác gốm sành nâu men da lươn nung củi rừng và kỹ thuật đắp nổi truyền thống.



