Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội đền Đô - Đại lễ tưởng niệm vương triều Lý trên đất Cổ Pháp

Được tổ chức trọng thể vào trung tuần tháng Ba âm lịch hằng năm trên quê hương phát tích nhà Lý, lễ hội đền Đô hội tụ hàng vạn người con đất Việt về dâng hương tưởng nhớ ngày hoàng đế Lý Công Uẩn đăng quang và mở nền văn hiến Đại Việt.

NSSC Bắc NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Đoàn rước kiệu truyền thống trang nghiêm trong không gian lễ hội đền Đô tại phường Đình Bảng Bắc Ninh

Khởi nguồn từ truyền thống uống nước nhớ nguồn của cư dân vùng đất cổ Đình Bảng, lễ hội đền Đô là một trong những đại lễ lịch sử quy mô bậc nhất xứ Kinh Bắc mỗi dịp xuân về. Trong suốt ba ngày từ 14 đến 16 tháng 3 âm lịch tại quần thể Cổ Pháp điện, không gian tâm linh lại bừng sáng với lễ rước kiệu Bát Đế từ chùa Kim Đài, nghi thức đại tế cổ truyền và tiếng hát Quan họ ngân vang quanh Thủy đình.

Cội nguồn lịch sử hình thành lễ hội đền Đô nơi đất tổ Cổ Pháp

Lịch sử hình thành lễ hội đền Đô bắt nguồn sâu xa từ biến cố trọng đại bậc nhất của dân tộc Việt Nam vào đầu thế kỷ XI, khi vương triều nhà Lý chính thức bước lên vũ đài chính trị và mở ra kỷ nguyên độc lập, tự chủ hưng thịnh kéo dài hơn hai thế kỷ. Mỗi nghi thức trong lễ hội đều là sự tái hiện trang nghiêm ký ức lịch sử về mảnh đất hương Diên Uẩn — châu Cổ Pháp đã sinh thành và dưỡng dục nên bậc minh quân khai sáng triều đại.

Dấu mốc đăng cơ mùa xuân năm Kỷ Dậu 1009

Theo chính sử Đại Việt sử ký toàn thư, vào cuối năm Kỷ Dậu (1009), sau khi vua Lê Long Đĩnh băng hà và triều Tiền Lê suy yếu, các bậc đại thần đứng đầu là Điện tiền Chỉ huy sứ Đào Cam Mộc cùng bậc quốc sư uyên bác Thiền sư Vạn Hạnh đã đồng lòng suy tôn Tả thân vệ Điện tiền Chỉ huy sứ Lý Công Uẩn lên ngôi hoàng đế. Vốn là người con của vùng đất Cổ Pháp, từng tu học thuở thiếu thời tại chùa Tiêu và chùa Cổ Pháp (nay là chùa Kim Đài), vua Lý Thái Tổ đã chính thức đăng quang vào ngày 15 tháng 3 âm lịch theo lịch pháp truyền thống được nhân dân vùng Đình Bảng lưu giữ.

Chỉ một năm sau ngày lên ngôi, vào mùa xuân năm Canh Tuất (1010), vị hoàng đế khai sáng vương triều nhà Lý đã ban bố thiên cổ hùng văn Chiếu dời đô, quyết định chuyển kinh sư từ vùng núi hiểm trở Cố đô Hoa Lư ra vùng đất rồng cuộn hổ ngồi tại thành Đại La để kiến lập kinh đô Hoàng thành Thăng Long ngàn năm văn hiến. Để tri ân mảnh đất quê hương đã hun đúc nên vận hội mới của giang sơn, ngay khi lên ngôi, nhà vua đã cho nâng hương Cổ Pháp lên thành phủ Thiên Đức, miễn thuế khóa cho dân làng và thiết lập các nghi lễ bái yết tổ tiên mỗi khi xa giá hoàng triều trở về thăm quê cũ.

Truyền thống phụng thờ tám vị hoàng đế nhà Lý

Năm Mậu Thìn (1028), khi vua Lý Thái Tổ băng hà và được quy táng tại khu sơn lăng Thọ Lăng Thiên Đức thuộc vùng đất Đình Bảng, vua kế vị là vua Lý Thái Tông đã đích thân về quê tổ vào mùa xuân năm Canh Ngọ (1030) để cho khởi dựng ngôi thái miếu quy mô lớn mang tên Cổ Pháp điện (tức khu di tích đền Đô ngày nay). Kể từ dấu mốc lịch sử năm 1030, việc tổ chức đại lễ quốc gia vào trung tuần tháng Ba âm lịch hằng năm tại thái miếu Cổ Pháp đã trở thành điển chế chính thức của triều đình nhằm kỷ niệm ngày tiên đế đăng cơ và cầu nguyện cho quốc thái dân an.

Trải qua 214 năm trị vì đất nước (1009 – 1224), tám vị hoàng đế nối tiếp nhau của triều Lý gồm Lý Thái Tổ, Lý Thái Tông, bậc nhân quân vua Lý Thánh Tông, vị vua anh minh mở nền đại học tại Văn Miếu Quốc Tử Giám là vua Lý Nhân Tông, cùng các vua Lý Thần Tông, Lý Anh Tông, Lý Cao Tông và Lý Huệ Tông sau khi băng hà đều được đưa神 vị về phối thờ tại ngôi đền cổ. Khi triều đại thay đổi qua các thời Trần, Lê sơ, Mạc, Lê Trung Hưng và Nguyễn, nhân dân phường Đình Bảng vẫn bền bỉ giữ vững tục lệ mở hội tháng Ba để báo đáp ân đức của tám vị vua Lý, biến nghi lễ cung đình xưa thành một lễ hội truyền thống cộng đồng sâu sắc và trường tồn.

Thời điểm và sự kiệnKhông gian gắn kết tại Bắc NinhÝ nghĩa lịch sử đối với lễ hội đền Đô
Ngày 15 tháng 3 âm lịch (1009)Hương Cổ Pháp (nay là phường Đình Bảng, Từ Sơn)Dấu mốc Lý Công Uẩn đăng quang hoàng đế, mở đầu vương triều nhà Lý
Mùa xuân năm Canh Tuất (1010)Từ Cố đô Hoa Lư dời đô về kinh thành Thăng LongTuyên đọc Chiếu dời đô, nâng quê hương Cổ Pháp lên hàng phủ Thiên Đức
Tháng 3 năm Canh Ngọ (1030)Quần thể Cổ Pháp điện và Thọ Lăng Thiên ĐứcVua Lý Thái Tông khởi dựng thái miếu thờ vua cha và định lệ quốc tế mùa xuân
Thế kỷ XI – Thế kỷ XIIIĐền Lý Bát Đế, chùa Kim Đài và chùa Cổ PhápPhối thờ trọn vẹn tám vị hoàng đế nhà Lý cùng Thánh mẫu Phạm Thị

Không gian di tích và thời gian cử hành lễ hội đền Đô

Không gian thực hành lễ hội đền Đô không bó hẹp trong khuôn viên một ngôi đền đơn lẻ mà bao trùm toàn bộ quần thể di tích lịch sử, kiến trúc và lăng tẩm thời Lý trên địa bàn phường Đình Bảng, thành phố Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh. Sự kết nối hữu cơ giữa các điểm di tích tạo nên một trục hành lễ thần đạo uy nghiêm suốt những ngày hội xuân.

Quần thể kiến trúc tâm linh tại phường Đình Bảng

Tâm điểm của mọi hoạt động lễ và hội là khu di tích Cổ Pháp điện rộng hơn ba vạn mét vuông, được kiến tạo theo bố cục "nội Công ngoại Quốc" chuẩn mực của kiến trúc hoàng gia phương Đông. Phía trước khu nội tự là mặt hồ bán nguyệt trong xanh ôm lấy tòa Thủy đình hai tầng tám mái thanh thoát, hai bên tả hữu là nhà Văn chỉ thờ các bậc văn thần như Lý Đạo Thành, Tô Hiến Thành và nhà Võ chỉ thờ các bậc danh tướng. Ngăn cách giữa khu ngoại thành và nội thành là bức tường gạch cổ cùng cổng Ngũ Long Môn chạm nổi năm con rồng thời Lý uốn lượn uyển chuyển.

Không gian lễ hội còn mở rộng theo lộ trình rước kiệu truyền thống dài hơn hai cây số kết nối trực tiếp với chùa Kim Đài (chùa Tổ nằm ở đầu làng Đình Bảng, nơi gắn liền với sự tích Hoàng thái hậu Phạm Thị sinh hạ vua Lý Thái Tổ), đền Rồng (nơi thờ nữ hoàng Lý Chiêu Hoàng), khu sơn lăng Thọ Lăng Thiên Đức và ngôi cổ đình danh tiếng đình Đình Bảng. Trên bản đồ văn hóa Kinh Bắc, cụm di tích tại Từ Sơn còn nằm trên trục giao thoa mật thiết với các trung tâm Phật giáo lớn cùng thời Lý như chùa Phật Tích tại Tiên Du hay các danh lam cổ tự vùng Thuận Thành như chùa Dâu và chùa Bút Tháp.

Toàn cảnh nhà Thủy đình cổ kính soi bóng trên mặt hồ bán nguyệt trong không gian lễ hội đền Đô
Toàn cảnh nhà Thủy đình cổ kính soi bóng trên mặt hồ bán nguyệt trong không gian lễ hội đền Đô

Chu kỳ mở hội từ ngày 14 đến 16 tháng Ba

Theo cổ lệ của làng Đình Bảng xưa, công tác chuẩn bị cho đại lễ mùa xuân tại Cổ Pháp điện được khởi động ngay từ đầu tháng Ba âm lịch với nghi lễ "mộc dục" (lễ tắm tượng và bao sái ngai thờ, bài vị tám vị vua Lý bằng nước thơm nấu từ hoa bưởi, trầm hương và nước giếng cổ trong đền). Thời gian chính thức diễn ra lễ hội kéo dài trong ba ngày liên tục từ ngày 14 đến hết ngày 16 tháng 3 âm lịch hằng năm, trong đó ngày 15 tháng 3 âm lịch là ngày chính hội tưởng niệm thời khắc vua Lý Thái Tổ lên ngôi.

Trong suốt ba ngày hội lớn, cánh cửa chính giữa của cổng Ngũ Long Môn — vốn được đóng kín suốt cả năm để giữ gìn sự tôn nghiêm cho chốn đế đình — mới chính thức được mở rộng để nghênh đón đoàn rước kiệu Thánh mẫu và kiệu Bát Đế tiến vào sân Rồng. Lịch trình ba ngày hội được phân bổ chặt chẽ giữa các nghi lễ rước đón của ngày đầu, đại lễ tế chính thức của ngày rằm tháng Ba và lễ tạ, rước hoàn cung vào ngày cuối cùng, thu hút sự tham gia tự nguyện của hàng nghìn người dân thuộc các giáp, các thôn trong phường Đình Bảng cùng con cháu họ Lý từ khắp mọi miền Tổ quốc trở về bái tổ.

Hệ thống nghi thức rước kiệu và đại tế trong lễ hội đền Đô

Phần lễ của lễ hội đền Đô bảo lưu nguyên vẹn những quy phạm nghi仗 cung đình thời Lý – Lê kết hợp nhuần nhuyễn với phong tục tế lễ cổ truyền của cư dân vùng đồng bằng Bắc Bộ. Mỗi bước đi của đoàn rước và mỗi tuần rượu dâng tiến đều toát lên vẻ trang nghiêm, thành kính và hào khí ngàn năm của dân tộc Đại Việt.

Lễ rước kiệu Bát Đế từ chùa Kim Đài về đền

Nghi thức tâm điểm và hoành tráng nhất của phần lễ là lễ rước kiệu Bát Đế cùng kiệu Thánh mẫu diễn ra từ chùa Kim Đài về Cổ Pháp điện. Theo truyền thống hiếu đạo của người Việt, trước khi cử hành đại lễ mừng ngày vua Lý Công Uẩn đăng quang, đoàn rước từ đền chính phải khởi hành về chùa Kim Đài để rước long vị của Hoàng thái hậu Phạm Thị (thân mẫu vua Lý Thái Tổ) về đền dự lễ cùng tám vị hoàng đế. Đoàn rước có quy mô lên tới hàng nghìn người, dẫn đầu là đội múa rồng vàng uy dũng, đội cờ ngũ sắc, cờ thần, trống sấm, chiêng đồng và đoàn quân nhạc lễ.

Tiếp theo sau là hình ảnh vô cùng độc đáo của đoàn tướng điều khiển cùng hai con ngựa gỗ sơn son thếp vàng (một ngựa hồng đi trước, một ngựa bạch đi sau gắn bánh xe đẩy) và một trăm tám mươi trai tráng cởi trần, đóng khố đỏ, chít khăn đỏ trên đầu, tay cầm gậy đồng và khí giới cổ truyền tái hiện đội cấm quân hộ giá thời Lý. Đi giữa đội hình uy nghiêm là chiếc kiệu Thánh mẫu do mười sáu thiếu nữ đồng trinh trong trang phục áo tứ thân lụa hồng khiêng trên vai, nối tiếp bởi chiếc kiệu Cửu Long bề thế rước bát hương và thần vị tám vị vua Lý do hàng chục nam đinh khỏe mạnh mặc áo nẹp đỏ đảm trách. Khi đoàn rước đi dọc con đường cổ làng Đình Bảng, nhân dân hai bên đường đều bày hương án, hoa tươi và lễ vật trước cửa nhà để bái vọng trong tiếng nhạc bát âm vang vọng cả một vùng quê.

Không gian kiến trúc khu nội tự Ngũ Long Môn và sân tế lễ tại di tích đền Đô
Không gian kiến trúc khu nội tự Ngũ Long Môn và sân tế lễ tại di tích đền Đô

Nghi thức đại tế cổ truyền và đọc Chiếu dời đô

Sau khi đoàn rước kiệu từ chùa Kim Đài tiến qua cổng Ngũ Long Môn và an vị trang trọng trước sân Tiền tế, nghi thức đại tế cổ truyền được các bậc cao niên trong ban khánh tiết địa phương cử hành theo đúng trình tự cổ điển. Chủ tế là bậc bô lão đức độ, uy望 trong làng, khoác áo thụng lam, đi hia, đội mũ cánh chuồn, cùng các bồi tế và đông xướng, tây xướng thực hiện đầy đủ các tuần dâng hương (thượng hương), dâng rượu (sơ hiến lễ, á hiến lễ, chung hiến lễ) và lễ ẩm phúc thụ lộc trong không khí tĩnh lặng, thiêng liêng.

Giữa không gian trầm mặc khói hương lan tỏa trước tòa Phương Đình, nghi thức xúc động và hào hùng nhất là lễ tuyên đọc Chúc văn ca ngợi công đức tám vị vua nhà Lý và nghi thức đọc lại toàn văn bản Chiếu dời đô lịch sử cùng bài thơ thần Nam quốc sơn hà. Từng lời văn đanh thép khẳng định tầm nhìn định đô muôn đời tại Thăng Long và ý chí bảo vệ giang sơn bờ cõi vang lên giữa sân đền, khơi dậy niềm tự hào sâu sắc trong lòng mỗi người tham dự về một triều đại văn trị võ công rực rỡ:

  • Lễ mộc dục và lễ cáo yết: Cử hành trước ngày khai hội nhằm thanh tẩy không gian thờ tự và kính cáo các vị tiên đế về việc mở hội mùa xuân.
  • Lễ rước kiệu Thánh mẫu và kiệu Bát Đế: Tái hiện đạo lý hiếu nghĩa của vua Lý Thái Tổ đón mẫu thân từ chùa Kim Đài về thái miếu chứng giám đại lễ.
  • Nghi thức đại tế cổ truyền và tuyên đọc Chúc văn: Tôn vinh những thành tựu lập pháp, giáo dục, nông nghiệp, Phật giáo và bảo vệ Tổ quốc của tám vị hoàng đế nhà Lý.
  • Lễ rước hoàn cung và lễ tạ: Diễn ra vào chiều ngày 16 tháng 3 âm lịch, rước kiệu Thánh mẫu trở về chùa Kim Đài và khép lại kỳ đại lễ trong sự viên mãn.

Hoạt động văn hóa dân gian và giá trị di sản lễ hội đền Đô

Song hành cùng phần nghi lễ cung đình trang trọng, phần hội của lễ hội đền Đô mở ra một không gian sinh hoạt văn hóa dân gian phóng khoáng, đa sắc màu, phản ánh trọn vẹn đời sống tinh thần phong phú và nét hào hoa, thanh lịch của con người vùng đất cổ Từ Sơn – Kinh Bắc.

Diễn xướng Quan họ tại Thủy đình và hội xuân

Nếu như vào dịp tháng Giêng âm lịch, du khách thập phương nô nức tìm về hội Lim trên núi Hồng Vân, thì đến giữa tháng Ba âm lịch, không gian hồ bán nguyệt và tòa Thủy đình trước sân Cổ Pháp điện lại trở thành tâm điểm hội tụ của nghệ thuật Dân ca Quan họ Bắc Ninh. Dưới mái đao cong vút soi bóng xuống làn nước biếc và trên những chiếc thuyền rồng lững lờ trôi quanh hồ, các liền anh trong trang phục áo the khăn xếp cùng các liền chị duyên dáng với áo mớ ba mớ bảy, nón quai thao cùng nhau cất lên những câu ca đối đáp mượt mà, đằm thắm nghĩa tình.

Xung quanh khuôn viên khu di tích, hàng loạt trò chơi dân gian và hội thi truyền thống gắn liền với văn hóa nông nghiệp và tinh thần thượng võ thời Lý được tổ chức sôi nổi. Tiêu biểu trong số đó là các sới vật cổ truyền, hội thi cờ tướng, cờ người, múa rối nước trên hồ bán nguyệt, thi viết thư pháp chữ Hán – chữ Nôm, hội thi nấu cơm niêu đất và thi gói bánh phu thê Đình Bảng — thức quà truyền thống gắn liền với câu chuyện tình nghĩa thủy chung giữa vua Lý Thánh Tông và Nguyên phi Ỷ Lan. Dịp lễ hội cũng là cơ hội để tôn vinh các sản vật ẩm thực trứ danh của quê hương Bắc Ninh như bánh khúc làng Diềm dẻo thơm hay thức chấm cổ truyền tương Đình Tổ dâng cúng trong các mâm lễ vật thành kính.

Biểu tượng đoàn kết và Di sản phi vật thể quốc gia

Vượt qua ranh giới của một lễ hội địa phương, lễ hội đền Đô giữ vị trí đặc biệt trong tâm thức dân tộc như một ngày hội lớn giáo dục truyền thống yêu nước, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân và kết nối mạch nguồn văn hiến giữa quê tổ Bắc Ninh với Thủ đô Hà Nội. Ghi nhận những giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học tiêu biểu ấy, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức ghi danh lễ hội truyền thống tại khu di tích Đình Bảng vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, song hành cùng danh hiệu Di tích quốc gia đặc biệt của quần thể lăng mộ và đền thờ các vị vua triều Lý.

Hằng năm, công tác bảo tồn và tổ chức lễ hội luôn được chính quyền thành phố Từ Sơn cùng cộng đồng nhân dân phường Đình Bảng thực hiện chu đáo, giữ nghiêm phép tắc cổ truyền, bài trừ tuyệt đối các biểu hiện mê tín dị đoan hay thương mại hóa không gian tâm linh. Trải qua gần một thiên niên kỷ kể từ mùa xuân định đô Thăng Long, lễ hội đền Đô vẫn tỏa sáng rực rỡ như một bản hùng ca sống động về lòng tri ân tiền nhân và khát vọng hưng thịnh của dân tộc Việt Nam. Trên hành trình bảo tồn và lan tỏa di sản văn hóa bản địa, chuyên trang Bắc Ninh NSSC tiếp tục cập nhật những tư liệu lịch sử chuẩn xác nhằm giới thiệu sâu rộng vẻ đẹp văn hiến Kinh Bắc tới độc giả bốn phương.

Chia sẻ:
BC

NSSC Bắc Ninh

bacninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Bắc Ninh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Bắc Ninh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất