Bỏ qua đến nội dung

Làng gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ - Tinh hoa chạm khắc và khảm trai đất cổ Từ Sơn

Tọa lạc bên dòng sông Ngũ Huyện Khê thuộc thành phố Từ Sơn, làng gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ là trung tâm nghề mộc truyền thống lừng danh của vùng đất cổ Kinh Bắc, nơi bàn tay tài hoa của các thế hệ nghệ nhân thổi hồn vào từng thớ gỗ quý qua kỹ nghệ đục chạm, ghép mộng và khảm trai điêu luyện.

NSSC Bắc NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Bộ bàn ghế trường kỷ và bình phong gỗ quý chạm khắc kết hợp khảm ốc xà cừ tinh xảo truyền thống

Khởi nguồn từ truyền thống nghề mộc lâu đời của vùng Cổ Pháp – Đình Bảng, làng gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ (tên Nôm xưa là làng Cời) thuộc thành phố Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh là cái nôi tiêu biểu của điêu khắc gỗ Việt Nam. Các thế hệ nghệ nhân tại đây đã kết hợp kỹ thuật ghép mộng chuẩn xác cùng nghệ thuật chạm khắc gỗ và khảm ốc xà cừ trên gỗ quý tự nhiên.

Cội nguồn lịch sử nghề mộc tại làng gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ

Theo các nguồn tư liệu lịch sử địa phương và truyền thống văn hóa vùng Từ Sơn, làng gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ có lịch sử hình thành và phát triển gắn liền với quá trình dựng xây các công trình kiến trúc đình, chùa, đền, miếu và cung điện cổ truyền tại vùng Kinh Bắc cũng như kinh đô Thăng Long xưa. Nằm trên dải đất trù phú ven sông Ngũ Huyện Khê, cư dân làng Cời từ sớm đã nổi tiếng khắp vùng về sự khéo léo, cần cù và tư duy thẩm mỹ tinh tế.

Truyền thống hiệp thợ mộc làng Cời bên sông Ngũ Huyện Khê

Vùng đất Từ Sơn vốn là quê hương phát tích của vương triều nhà Lý, nơi quy tụ những kiệt tác kiến trúc gỗ cổ truyền bậc nhất Việt Nam như khu di tích đền Đô thờ tám vị vua nhà Lý và ngôi đình Đình Bảng nổi danh với hệ thống vì kèo, bức cốn chạm rồng phượng tinh xảo. Sinh sống ngay sát trung tâm văn hiến ấy, những người thợ mộc làng Cời xưa kia đã tổ chức thành các "hiệp thợ" chuyên đi dựng nhà kẻ truyền, chạm trổ vì kèo, câu đầu, cửa võng, hoành phi câu đối cho các đình chùa khắp trấn Kinh Bắc và tham gia kiến thiết nhiều công trình tại Hoàng thành Thăng Long.

Ban đầu, thợ mộc Đồng Kỵ chủ yếu gánh đồ nghề gồm cưa tay, bào gỗ, rìu mực và túi đục đi làm nghề mộc xây dựng và đóng đồ gia dụng theo mùa vụ nông nhàn.

Không gian văn hóa đình làng và lễ hội truyền thống

Không chỉ nổi danh với tiếng đục, tiếng chạm vang vọng khắp các ngõ xóm, bản sắc văn hóa của làng gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ còn kết tinh sâu đậm tại quần thể di tích đình, đền, chùa cổ nằm bên dòng sông Ngũ Huyện Khê. Đình Đồng Kỵ là nơi tôn thờ đức Thánh Thiên Cương — vị tướng tài ba có công giúp vua Hùng dẹp giặc giữ nước trong buổi bình minh lịch sử dân tộc. Chính tại không gian ngôi đình cổ kính với những bức chạm rồng cuốn thủy và tứ linh uy nghiêm do chính bàn tay thợ mộc bản địa tạo tác, hằng năm vào ngày mùng 4 tháng Giêng âm lịch lại diễn ra lễ hội rước pháo Đồng Kỵ — Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Đặc biệt, hai quả pháo thờ khổng lồ được rước trong lễ hội đầu xuân chính là một tác phẩm điêu khắc gỗ kiệt xuất của nghệ nhân làng nghề: thân pháo được chế tác bằng gỗ quý sơn son thếp vàng lộng lẫy, chạm nổi hình tứ linh chạm tứ linh (Long – Lân – Quy – Phượng) mềm mại và uy vũ.

Công đoạn kỹ nghệ cốt lõiĐặc điểm kỹ thuật cổ truyền tại Đồng KỵGiá trị thẩm mỹ và độ bền cấu trúc
Tuyển chọn và xử lý gỗSử dụng gỗ quý tự nhiên như gỗ gụ, gỗ hương, gỗ trắc, gỗ mun, gỗ cẩm lai có thớ mịn và vân đẹpĐảm bảo cốt gỗ đanh chắc, không mối mọt, càng sử dụng lâu năm bề mặt gỗ càng lên nước bóng đẹp
Kỹ thuật ghép mộngGia công mộng cá, mộng thắt, mộng mang cá âm dương khít tuyệt đối mà không dùng đinh sắtGiúp kết cấu đồ gỗ chịu lực đàn hồi tự nhiên theo thời tiết nóng ẩm, có thể tháo lắp linh hoạt và bền hàng trăm năm
Nghệ thuật chạm khắc gỗKết hợp chạm lộng, chạm thủng, chạm bong kênh và chạm nổi các đề tài tứ linh, tứ quý, điển tích cổTạo chiều sâu không gian đa tầng, đường nét uốn lượn mềm mại, thể hiện thần thái sống động trên từng thớ gỗ
Nghệ thuật khảm ốc xà cừCưa lọng vỏ ốc đỏ, ốc xanh Singapore hoặc ốc biển tự nhiên gắn khít vào cốt gỗ bằng sơn taTạo hiệu ứng tán sắc ánh xà cừ bảy màu lấp lánh, nâng tầm giá trị nghệ thuật cho sập gụ tủ chè và bình phong

Tuyển chọn nguyên liệu và kỹ nghệ mộng tại làng gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ

Chất lượng vượt trội làm nên uy tín lâu bền của các tác phẩm ra đời từ làng gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ bắt nguồn từ quy trình tuyển chọn khắt khe nguồn nguyên liệu gỗ quý tự nhiên kết hợp cùng kỷ luật chuẩn xác tuyệt đối trong kỹ thuật pha gỗ và lắp ghép mộng cổ truyền.

Đặc tính các dòng gỗ quý tự nhiên trong chế tác

Trong quan niệm nghề mộc truyền thống của người thợ làng Cời, chất liệu gỗ chính là linh hồn quyết định tuổi thọ và vẻ đẹp tự nhiên của tác phẩm trước khi bàn tay người nghệ nhân chạm mũi đục đầu tiên. Các dòng gỗ được tuyển chọn chế tác tại Đồng Kỵ đều thuộc nhóm gỗ quý có tỷ trọng cao, thớ gỗ mịn đặc, tom gỗ nhỏ và hệ thống vân gỗ tự nhiên giàu giá trị thẩm mỹ như gỗ gụ, gỗ hương, gỗ trắc, gỗ mun sừng, gỗ mun hoa và gỗ cẩm lai.

Sau khi cưa xẻ thành từng tấm phôi theo kích thước thiết kế (gọi là pha gỗ), toàn bộ gỗ nguyên liệu phải trải qua quá trình hong phơi tự nhiên trong bóng râm hoặc sấy rút ẩm theo quy trình nghiêm ngặt kéo dài nhiều tháng.

Người thợ mộc sử dụng dùi gỗ và bộ đục thép chạm khắc pho tượng gỗ nguyên khối trong xưởng nghề truyền thống
Người thợ mộc sử dụng dùi gỗ và bộ đục thép chạm khắc pho tượng gỗ nguyên khối trong xưởng nghề truyền thống

Nghệ thuật cưa xẻ và kỹ thuật ghép mộng âm dương

Nếu chất liệu gỗ tốt tạo nên phần xác vững chãi thì kỹ thuật ghép mộng cổ truyền chính là bộ khung xương giữ cho sản phẩm đồ gỗ Đồng Kỵ trường tồn qua hàng thế kỷ mà không cần đến một chiếc đinh sắt hay ốc vít kim loại nào.

Độ chính xác của mộng gỗ Đồng Kỵ đạt tới mức khi đóng khớp hai chi tiết âm – dương vào nhau, đường ghép kín khít như một sợi chỉ mảnh, không có bất kỳ độ rơ lỏng nào. Cấu trúc mộng gỗ thông minh còn tính toán sẵn khe co giãn vi mô cho tấm ván mặt bên trong khung tranh, cho phép thớ gỗ tự nhiên "thở" theo độ ẩm mùa nồm và mùa hanh khô mà không bao giờ làm bung vỡ khung viền.

Tinh hoa chạm khắc và khảm trai của làng gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ

Sau khi người thợ ngang hoàn thiện phần khung cốt chuẩn mực, tác phẩm bước vào giai đoạn thổi hồn nghệ thuật của người thợ chạm và thợ khảm — nơi tài hoa điêu luyện của làng gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ tỏa sáng rực rỡ nhất.

Kỹ pháp đục chạm tứ linh tứ quý giàu sức sống

Nghệ thuật chạm khắc gỗ tại Đồng Kỵ là sự tổng hòa của nhiều kỹ pháp điêu khắc truyền thống có độ khó cao. Trên bàn làm việc của người nghệ nhân luôn bày sẵn từ ba mươi đến năm mươi chiếc đục thép rèn thủ công có kích cỡ và hình dáng mũi đục khác nhau: đục bạt để phá khối, đục móng để tạo đường cong tròn, đục vũm để khoét sâu lòng gỗ, đục tỉa để khắc từng sợi râu rồng, vảy cá hay gân lá.

  • Chạm lộng (Chạm thủng): Đục xuyên thấu qua tấm gỗ dày để tạo nên những bức vách tựa ghế, dạ sập hoặc cửa võng thoáng đạt, thanh thoát như bức ren gỗ mềm mại.
  • Chạm bong kênh: Kỹ thuật đỉnh cao đòi hỏi người thợ luồn mũi đục cong tách rời hẳn lớp hoa văn phía trên khỏi mặt nền gỗ phía dưới, tạo nên những cuộn mây, thân rồng hay cành mai vươn hẳn ra ngoài không gian ba chiều mà vẫn liền nguyên một khối gỗ không chắp ghép.
  • Chạm nổi (Phù điêu cao và thấp): Gọt hạ thấp mặt nền gỗ xung quanh để tôn nổi bật các hình tượng nhân vật, hoa lá và linh vật với nhiều tầng lớp xa gần rõ rệt.
  • Chạm chìm (Khắc vạch nét): Khắc những đường rãnh mảnh mai, sắc nét trên bề mặt phẳng để tạo đường viền kỷ hà, chữ Thọ hoặc vân mây uyển chuyển.

Đề tài chủ đạo trong nghệ thuật điêu khắc Đồng Kỵ luôn hướng về các biểu tượng văn hóa truyền thống giàu ý nghĩa triết lý phương Đông, tiêu biểu là đề tài chạm tứ linh (Long – Lân – Quy – Phượng hội tụ linh khí đất trời), Tứ quý (Tùng – Cúc – Trúc – Mai tượng trưng cho bốn mùa xuân hạ thu đông và khí chất quân tử), Bát tiên, Cửu long tranh châu, Vinh quy bái tổ hay cảnh Tùng hạc diên niên.

Bộ sập gụ tủ chè bằng gỗ tự nhiên chạm trổ hoa văn cổ điển và cẩn ốc xà cừ lấp lánh trong không gian nội thất truyền thống
Bộ sập gụ tủ chè bằng gỗ tự nhiên chạm trổ hoa văn cổ điển và cẩn ốc xà cừ lấp lánh trong không gian nội thất truyền thống

Nghệ thuật cẩn ốc xà cừ trên sập gụ tủ chè

Song hành cùng kỹ nghệ đục chạm, những tác phẩm kinh điển như bộ sập gụ tủ chè, hoành phi câu đối hay bình phong gỗ của Đồng Kỵ còn đạt tới đỉnh cao mỹ thuật nhờ sự kết hợp với nghệ thuật khảm ốc xà cừ (cẩn trai ốc). Từ lâu, các nghệ nhân tại đây đã có sự giao lưu kỹ nghệ mật thiết với các làng nghề khảm trai truyền thống vùng đồng bằng sông Hồng như làng khảm trai Chuyên Mỹ (Phú Xuyên, Hà Nội) và hợp tác chế tác phụ kiện bản lề, tay nắm đồng tinh xảo cùng làng đúc đồng Đại Bái (Gia Bình, Bắc Ninh) để hoàn thiện những tác phẩm nội thất sang trọng bậc nhất.

Để thực hiện một bức khảm trên cánh tủ chè hay dạ sập gụ, người thợ phải tuyển chọn những mảnh vỏ trai sông hoặc vỏ ốc biển quý hiếm có lớp xà cừ dày, ánh lên sắc đỏ lửa, xanh thiên lý, vàng chanh lấp lánh dưới ánh sáng.

Sức sống văn hóa đương đại của làng gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ

Trải qua nhiều giai đoạn biến đổi của nền kinh tế, làng gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ ngày nay đã phát triển thành một phường nghề sầm uất bậc nhất của thành phố Từ Sơn và tỉnh Bắc Ninh. Dù áp dụng nhiều trang thiết bị hỗ trợ trong khâu cưa xẻ nặng nhọc, các nghệ nhân làng nghề vẫn kiên định giữ gìn giá trị cốt lõi của đôi bàn tay thủ công trong những công đoạn tinh xảo nhất.

Sự tiếp nối bí quyết nghề mộc qua nhiều thế hệ

Tại khắp các khu phố của phường Đồng Kỵ hôm nay, truyền thống cha truyền con nối vẫn được duy trì bền chặt trong từng gia đình, dòng họ làm nghề. Ngay từ khi còn nhỏ, thế hệ trẻ trong làng đã quen thuộc với mùi thơm nồng ấm của mùn cưa gỗ quý tự nhiên, tiếng gõ nhịp nhàng của chiếc dùi gỗ và những bài học vỡ lòng về cách mài mũi đục, cách nhìn chiều thớ gỗ để đường chạm không bị sứt mẻ.

Chính sự kết hợp giữa kinh nghiệm lão luyện của các bậc cao niên với tư duy thiết kế năng động của thế hệ kế cận đã giúp sản phẩm của làng nghề không ngừng đổi mới về kiểu dáng, vừa đáp ứng chuẩn mực thẩm mỹ cổ điển cho không gian thờ tự, nhà cổ truyền thống, vừa hài hòa với kiến trúc nội thất đương đại.

Vị thế làng nghề thủ công tiêu biểu vùng Kinh Bắc

Trên bản đồ văn hóa làng nghề truyền thống Việt Nam, làng gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ không chỉ là biểu tượng của sự thịnh vượng, năng động nơi cửa ngõ phía bắc Thủ đô mà còn là điểm sáng văn hóa kết nối chặt chẽ với cụm di sản Từ Sơn như khu di tích Đền Đô, Đình Bảng cùng hương vị ẩm thực bánh phu thê Đình Bảng nổi tiếng.

Trong tiến trình bảo tồn và quảng bá hệ thống giá trị văn hóa truyền thống, những tác phẩm chạm khắc tinh xảo của làng gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ tiếp tục khẳng định vị thế đỉnh cao của nghệ thuật mộc mỹ nghệ Việt Nam. Đồng hành trên hành trình số hóa và lan tỏa di sản văn hiến bản địa, chuyên trang Bắc Ninh NSSC luôn cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa chuẩn xác nhằm tôn vinh và giới thiệu những làng nghề thủ công tiêu biểu của tỉnh Bắc Ninh tới đông đảo độc giả trong và ngoài nước.

Chia sẻ:
BC

NSSC Bắc Ninh

bacninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Bắc Ninh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Bắc Ninh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất