Bỏ qua đến nội dung

Vua Lý Nhân Tông - Vị hoàng đế trị vì lâu nhất lịch sử mở khoa thi Nho học

Bước lên ngai vàng khi mới bảy tuổi và trị vì suốt năm mươi sáu năm liên tục, vua Lý Nhân Tông đã đưa văn minh Đại Việt đạt tới đỉnh cao hoàng kim thông qua việc mở khoa thi Minh kinh bác học năm 1075, lập trường Quốc Tử Giám, đắp đê Cơ Xá và bảo vệ toàn vẹn bờ cõi trên sông Như Nguyệt.

NSSC Bắc NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 25 phút đọc

Chân dung tư liệu lịch sử của danh nhân Lý Nhân Tông

Trong lịch sử hàng nghìn năm của chế độ quân chủ Việt Nam, vua Lý Nhân Tông (tên húy là Lý Càn Đức, 1066–1128) xác lập kỷ lục là vị hoàng đế có thời gian trị vì dài lâu nhất với gần năm mươi sáu năm ngự trên ngai vàng (1072–1128). Thừa hưởng dòng máu hoàng gia hương Cổ Pháp cùng trí tuệ lỗi lạc của người mẹ quê vùng Kinh Bắc, ngài đã chèo lái con thuyền quốc gia vượt qua cuộc thử thách sinh tử năm 1077 và khai mở nền khoa cử Nho học chính quy cho dân tộc.

Tiêu chí hồ sơThông tin chi tiết trong chính sử Việt Nam
Danh xưng và miếu hiệuVua Lý Nhân Tông (Nhân Tông Hiếu Từ Thánh Thần Văn Vũ Hoàng Đế)
Tên húyLý Càn Đức
Niên đại sinh mấtSinh ngày 25 tháng 1 năm Bính Ngọ (1066) – Mất ngày 12 tháng 12 năm Đinh Mùi (1127, dương lịch đầu năm 1128)
Quê quán gốcQuê nội tại hương Cổ Pháp, phủ Thiên Đức (Đình Bảng, Từ Sơn, Bắc Ninh); quê ngoại tại hương Thổ Lỗi
Thân phụ và thân mẫuTrưởng nam của vua Lý Thánh Tông (Lý Nhật Tôn) và Linh Nhân Hoàng Thái Hậu (Nguyên phi Ỷ Lan)
Triều đại trị vìHoàng đế thứ tư của vương triều nhà Lý (trị vì 56 năm từ năm 1072 đến đầu năm 1128)
Các niên hiệu trong đờiThái Ninh (1072–1076), Anh Vũ Chiêu Thắng (1076–1084), Quảng Hựu (1085–1092), Hội Phong (1092–1100), Long Phù Nguyên Hóa (1101–1109), Hội Tường Đại Khánh (1110–1119), Thiên Phù Duệ Vũ (1120–1126), Thiên Phù Khánh Thọ (1127)
Cải cách giáo dục và kinh tếMở khoa thi năm 1075 (tuyển chọn thủ khoa Lê Văn Thịnh), lập Quốc Tử Giám năm 1076, lập viện Hàn Lâm năm 1086 và đắp đê Cơ Xá năm 1108
Sự nghiệp bảo vệ Tổ quốcCùng Thái úy Lý Thường Kiệt lãnh đạo kháng chiến chống Tống thắng lợi trên phòng tuyến sông Như Nguyệt (1075–1077)
Lăng tẩm và di tích thờ tựThọ Lăng tại rừng Báng và khu di tích đền Đô (phường Đình Bảng, thành phố Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh)

Thân thế Kinh Bắc và sự kiện đăng cơ của vua Lý Nhân Tông

Sự ra đời của vua Lý Nhân Tông vào mùa xuân năm Bính Ngọ (1066) được sử cũ ghi nhận như một sự kiện trọng đại giải tỏa nỗi mong mỏi người nối dõi suốt nhiều thập niên của triều đình nhà Lý. Kết tinh huyết thống của dòng họ Lý đất Cổ Pháp với phẩm chất cần cù, nhân hậu của người mẹ nông thôn Kinh Bắc, vị hoàng tử nhỏ tuổi sớm bộc lộ cốt cách thông tuệ của bậc chân chúa.

Dòng máu hoàng gia Cổ Pháp và giáo dưỡng của mẹ

Theo bộ chính sử Đại Việt sử ký toàn thư của sử thần Ngô Sĩ Liên, vua Lý Nhân Tông có tên húy là Lý Càn Đức, sinh ngày 25 tháng Giêng năm Bính Ngọ (tức ngày 22 tháng 2 năm 1066) tại kinh thành Thăng Long. Ngài là con trai trưởng của vua Lý Thánh Tông và Nguyên phi Ỷ Lan (Lê Thị Yến, người con gái hái dâu nổi tiếng đức hạnh của hương Thổ Lỗi thuộc vùng đất Kinh Bắc xưa, nay được thờ phụng tại đền thờ Nguyên phi Ỷ Lan). Ngay trong ngày thái tử chào đời, vua cha vô cùng mừng rỡ, lập tức sắc phong làm Hoàng thái tử, đổi niên hiệu thành Long Chương Thiên Tự và ban lệnh đại xá thiên hạ.

Từ thuở ấu thơ, Lý Càn Đức được nuôi dưỡng trong sự chăm sóc trực tiếp của mẫu thân Ỷ Lan và được học tập tại ngôi Văn Miếu vừa mới khởi dựng năm 1070. Sử cũ miêu tả cậu bé có trán cao như mặt trời, dáng mạo uy nghiêm, tính tình hiếu thảo, ham đọc sách kinh sử và đặc biệt thông hiểu âm luật của vương triều nhà Lý. Bên cạnh nền tảng học thuật cung đình, những câu chuyện về quê nội Đình Bảng (nơi phát tích của cụ nội vua Lý Thái Tổ và ông nội vua Lý Thái Tông) cùng những lời răn dạy về nỗi nhọc nhằn của người nông dân từ người mẹ xuất thân thôn dã đã thấm sâu vào tâm thức vị hoàng đế tương lai.

Bước ngoặt lên ngôi năm bảy tuổi và bộ máy nhiếp chính

Tháng Giêng năm Nhâm Tý (1072), Thánh Tông Hoàng Đế đột ngột băng hà khi Hoàng thái tử Lý Càn Đức mới vừa bước sang tuổi thứ bảy. Trước linh cữu tiên đế tại Hoàng thành Thăng Long, vị thái tử nhỏ tuổi chính thức đăng cơ hoàng đế, tức là vua Lý Nhân Tông, đổi niên hiệu là Thái Ninh. Trong giai đoạn đầu khi nhà vua còn thơ ấu, vận mệnh quốc gia Đại Việt đứng trước muôn vàn thử thách cả về sự ổn định nội trị trong hoàng cung lẫn nguy cơ chiến tranh xâm lược đang rình rập từ phương Bắc.

Sau những biến động ban đầu tại hậu cung, từ năm Quý Sửu (1073), Hoàng thái hậu Ỷ Lan chính thức buông rèm nhiếp chính cùng sự phò tá đắc lực của hai trụ cột văn – võ kiệt xuất bậc nhất đương thời là Thái sư Lý Đạo Thành và Thái úy Lý Thường Kiệt. Sự đoàn kết, hòa hợp vì đại nghĩa dân tộc giữa Thái sư Lý Đạo Thành (người đại diện cho trí tuệ văn trị uyên bác) và Thái úy Lý Thường Kiệt (người nắm giữ trọng trách quân sự tối cao) dưới sự điều phối khéo léo của Linh Nhân Hoàng Thái Hậu đã tạo nên một triều đình vững như bàn thạch, vừa dạy dỗ vua Lý Nhân Tông trưởng thành toàn diện vừa chuẩn bị chu đáo mọi tiềm lực cho cuộc kháng chiến giữ nước.

Khai mở khoa cử năm 1075 thời vua Lý Nhân Tông

Dấu ấn văn hiến vĩ đại nhất gắn liền với tên tuổi vua Lý Nhân Tông ngay trong những năm đầu trị vì chính là việc tổ chức khoa thi Nho học đầu tiên trong lịch sử Việt Nam vào năm 1075 và thành lập trường đại học quốc gia đầu tiên vào năm 1076. Những quyết sách lịch sử này đã mở ra kỷ nguyên trọng dụng hiền tài qua thi cử công bằng suốt hơn tám thế kỷ tiếp theo.

Khoa thi Minh kinh bác học và thủ khoa đầu tiên

Trước thế kỷ XI, việc tuyển chọn quan lại trong bộ máy nhà nước chủ yếu dựa vào chế độ "nhiệm tử" (tuyển con cháu hoàng tộc, công thần) hoặc sự tiến cử của giới tăng thống Phật giáo. Khi quy mô quản trị của quốc gia Đại Việt ngày càng mở rộng trên khắp 24 lộ, nhu cầu về một đội ngũ quan lại thông hiểu chữ nghĩa, pháp luật và kinh bang tế thế trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Tháng 2 âm lịch năm Ất Mão (1075, niên hiệu Thái Ninh thứ tư), vua Lý Nhân Tông đã ban chiếu mở khoa thi năm 1075 mang tên "Minh kinh bác học và thi Nho học tam trường" — kỳ thi khoa bảng đầu tiên trong lịch sử dân tộc Việt Nam để kén chọn nhân tài không phân biệt xuất thân quý tộc hay bình dân.

Trong kỳ thi lịch sử năm 1075 ấy, vượt qua hàng trăm sĩ tử khắp cả nước, danh nho Lê Văn Thịnh — người con ưu tú của làng Đông Cứu dưới chân núi Thiên Thai Gia Bình thuộc tỉnh Bắc Ninh ngày nay (nơi hiện có khu di tích đền thờ Lê Văn Thịnh và bảo vật quốc gia tượng rồng đá đền thờ Lê Văn Thịnh) — đã xuất sắc đỗ đầu (Trạng nguyên khai khoa của Việt Nam). Ngay sau khi đỗ thủ khoa, ông được vua Lý Nhân Tông vời vào cung trực tiếp hầu học nhà vua, rồi từng bước đảm nhận chức Thị lang bộ Binh và thăng tới chức Thái sư đầu triều. Chiến thắng ngoại giao xuất sắc của Lê Văn Thịnh tại hội đàm Vĩnh Bình năm 1084 buộc nhà Tống phải trao trả 6 huyện, 3 động vùng biên giới Quảng Nguyên đã chứng minh hiệu quả rực rỡ của chính sách tuyển chọn nhân tài qua khoa cử dưới triều Nhân Tông.

Thành lập Quốc Tử Giám và viện Hàn Lâm

Tiếp nối thành công vang dội của khoa thi đầu tiên, năm Bính Thìn (1076, niên hiệu Anh Vũ Chiêu Thắng thứ nhất), vua Lý Nhân Tông quyết định cho xây dựng trường Quốc Tử Giám ngay phía sau khu Văn Miếu do tiên đế để lại, hình thành nên quần thể Văn Miếu Quốc Tử Giám và khu Nhà Thái Học Quốc Tử Giám — trường đại học quốc lập đầu tiên của nước Đại Việt. Nhà vua tuyển chọn những vị quan văn có học vấn uyên bác nhất trong triều đến giảng dạy kinh sử cho Hoàng thái tử, con cái các bậc vương hầu quý tộc và cả những học trò tuấn tú xuất thân từ tầng lớp bình dân trong cả nước.

Đến tháng 2 năm Đinh Mão (1077), vua Lý Nhân Tông lại tiếp tục mở khoa thi viết chữ tốt, làm tính giỏi và hiểu rõ bộ luật Hình thư để tuyển chọn lại viên làm việc tại các sảnh, viện. Đặc biệt, tháng 8 năm Bính Dần (1086), nhà vua tiếp tục mở khoa thi tuyển chọn các bậc văn thần xuất sắc trong thiên hạ để bổ nhiệm vào viện Hàn Lâm — cơ quan học thuật tối cao chuyên soạn thảo chiếu chỉ và biên khảo văn kiện quốc gia, trong đó danh sĩ Mạc Hiển Tích (cũng là một người con của vùng đất Kinh Bắc) đã đỗ đầu và được trao chức Hàn Lâm Học Sĩ. Nhờ hệ thống giáo dục và khoa cử bài bản ấy, truyền thống hiếu học khoa bảng tại quê hương nhà vua ngày càng nở rộ, tạo tiền đề cho sự hình thành trung tâm Văn miếu Bắc Ninh cùng những bậc đại khoa kiệt xuất như Thân Nhân Trung và Giáp Hải ở các thế kỷ sau.

Không gian sân rồng, đỉnh đồng và nhà Tiền tế tại khu di tích đền Đô nơi thờ phụng vua Lý Nhân Tông
Không gian sân rồng, đỉnh đồng và nhà Tiền tế tại khu di tích đền Đô nơi thờ phụng vua Lý Nhân Tông

Chiến thắng trên sông Như Nguyệt năm 1077 thời vua Lý Nhân Tông

Không chỉ mở đầu nền khoa cử dân tộc, những năm đầu niên hiệu Anh Vũ Chiêu Thắng của vua Lý Nhân Tông còn gắn liền với cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Tống (1075–1077) — một trong những trang sử chống ngoại xâm oanh liệt nhất của dân tộc Việt Nam diễn ra ngay trên mảnh đất quê hương Kinh Bắc.

Chủ trương tiên phát chế nhân và phòng tuyến sông Như Nguyệt

Vào đầu thập niên 1070, tể tướng nhà Tống là Vương An Thạch ráo riết chuẩn bị lực lượng quân sự cùng lương thảo khổng lồ tại các căn cứ Ung Châu, Khâm Châu và Liêm Châu sát biên giới phía bắc nước ta nhằm phát động cuộc chiến tranh xâm lược Đại Việt để giải quyết khủng hoảng nội bộ. Trước nguy cơ đất nước bị tấn công bất ngờ, triều đình vua Lý Nhân Tông và Thái úy Lý Thường Kiệt đã thống nhất thực hiện chiến lược "Tiên phát chế nhân" (Ngồi yên đợi giặc không bằng đem quân đánh trước để bẻ gãy mũi nhọn của giặc). Cuối năm 1075 đầu năm 1076, đại quân Đại Việt chủ động tiến công tiêu diệt hoàn toàn các căn cứ bàn đạp quân sự của đối phương rồi nhanh chóng rút quân về nước xây dựng thế trận phòng ngự chiều sâu.

Khi mười vạn quân chủ lực nhà Tống cùng hai mươi vạn dân phu do Quách Quỳ và Triệu Tiết chỉ huy vượt biên giới tiến vào nước ta cuối năm 1076, vua Lý Nhân Tông và Thái úy Lý Thường Kiệt đã lựa chọn dòng sông Cầu chảy qua vùng đất Yên Phong, Tiên Du và Việt Yên thuộc xứ Kinh Bắc để kiến tạo nên phòng tuyến sông Như Nguyệt lịch sử. Dọc suốt bờ nam sông Như Nguyệt dài hàng chục dặm, quân và dân Bắc Ninh đã cùng đại quân triều đình đắp lũy đất cao vững chãi, đóng hàng triệu cọc tre nhiều tầng lớp kết hợp với hố chông và các đội thủy binh tinh nhuệ ém sẵn, biến con sông quê hương nhà Lý thành bức tường thành thép chặn đứng đường tiến quân của giặc về kinh thành Thăng Long.

Hào khí Nam quốc sơn hà và đường lối hòa bình

Giữa những ngày tháng giằng co quyết liệt đầu mùa xuân năm Đinh Mão (1077) khi quân Tống nhiều lần bắc cầu phao vượt sông Như Nguyệt nhưng đều bị quân dân Đại Việt đánh bật trở lại, tại đền thờ hai anh em tướng Trương Hống, Trương Hát bên bờ sông Cầu, bài thơ thần Nam quốc sơn hà đã vang lên giữa đêm khuya tĩnh mịch: "Nam quốc sơn hà Nam đế cư / Tiệt nhiên định phận tại thiên thư / Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm / Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư". Lời tuyên ngôn độc lập đanh thép khẳng định chủ quyền lãnh thổ thiêng liêng của hoàng đế nước Nam đã cổ vũ tinh thần tướng sĩ Đại Việt mở cuộc tổng phản công vượt sông trong đêm, đánh tan tác doanh trại của Quách Quỳ và tiêu diệt quá nửa sinh lực địch.

Điều thể hiện tầm vóc nhân văn và tư tưởng yêu chuộng hòa bình cao cả của vua Lý Nhân Tông cùng Thái úy Lý Thường Kiệt chính là cách kết thúc cuộc chiến tranh vào tháng 3 năm 1077. Khi đại quân nhà Tống đã lâm vào thế tuyệt vọng, lương thảo cạn kiệt và có thể bị tiêu diệt hoàn toàn nếu quân Đại Việt tiếp tục tấn công, triều đình nhà Lý đã chủ động cử sứ giả sang doanh trại Quách Quỳ "bàn hòa" để mở lối thoát danh dự cho đối phương rút quân về nước. Quyết sách "dùng biện sĩ bàn hòa, không nhọc tướng tá, khỏi tốn xương máu mà bảo toàn được tôn miếu" ấy không chỉ cứu hàng vạn sinh mạng binh sĩ hai bên mà còn khôi phục ngay lập tức nền hòa bình bền vững suốt nhiều thế kỷ giữa hai quốc gia.

Mốc thời gianSự kiện lịch sử và quyết sách trọng đại tại Việt NamÝ nghĩa đối với vương triều Lý và lịch sử dân tộc
Năm 1066 (Bính Ngọ)Lý Càn Đức sinh tại kinh thành Thăng Long, là con trai của vua Lý Thánh Tông và Nguyên phi Ỷ LanKết tinh huyết thống hoàng tộc Cổ Pháp và phẩm chất nhân hậu Kinh Bắc
Tháng 1 năm 1072Lên ngôi hoàng đế khi mới 7 tuổi, dưới sự nhiếp chính của Thái hậu Ỷ Lan, Lý Đạo Thành và Lý Thường KiệtDuy trì sự đoàn kết nội trị vững chắc trong giai đoạn chuyển giao thế hệ
Tháng 2 năm 1075Mở khoa thi năm 1075 (Minh kinh bác học), tuyển chọn thủ khoa Lê Văn Thịnh người Gia Bình, Bắc NinhKhai sinh nền khoa cử Nho học chính quy đầu tiên trong lịch sử Việt Nam
Năm 1076 (Bính Thìn)Thành lập trường Quốc Tử Giám tại khu Văn Miếu Quốc Tử Giám ở kinh thành Thăng LongKiến tạo ngôi trường đại học quốc lập đầu tiên đào tạo nhân tài cho đất nước
Năm 1076–1077Lãnh đạo kháng chiến chống Tống thắng lợi trên phòng tuyến sông Như Nguyệt và chủ động giảng hòaBảo vệ toàn vẹn độc lập chủ quyền và giữ vững nền thái bình lâu dài
Năm 1086 (Bính Dần)Thành lập viện Hàn Lâm và mở khoa thi tuyển chọn Hàn Lâm Học Sĩ Mạc Hiển TíchHoàn thiện thiết chế học thuật và văn chương chính quy của triều đình
Năm 1088–1105Trùng tu mở rộng chùa Phật Tích, dựng tháp Chương Sơn và tôn tạo hệ thống chùa tháp cả nướcĐưa nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc đá thời Lý lên đỉnh cao mẫu mực
Tháng 2 năm 1108Ban lệnh đắp đê Cơ Xá dọc bờ sông Hồng bảo vệ kinh thành Thăng Long khỏi lũ lụtMở đầu lịch sử trị thủy quy mô nhà nước tại châu thổ Bắc Bộ
Năm 1118–1121Hoàn thành chùa Long Đọi Sơn và đích thân soạn văn bia Sùng Thiện Diên LinhLưu giữ tư liệu lịch sử, văn học và mỹ thuật quý giá bậc nhất thế kỷ XII

Chính sách trị thủy và văn hóa thời vua Lý Nhân Tông

Sau khi đất nước sạch bóng ngoại xâm và thu hồi toàn vẹn các vùng đất biên cương vào các năm 1079–1084, vua Lý Nhân Tông bước vào giai đoạn trực tiếp thân chính kéo dài suốt bốn thập niên (1085–1127). Đây là thời kỳ quốc gia Đại Việt phát triển phồn thịnh nhất về nông nghiệp, thủy lợi, kiến trúc và văn học nghệ thuật.

Đắp đê Cơ Xá và bảo vệ nông nghiệp

Nền kinh tế Đại Việt thế kỷ XI–XII lấy nông nghiệp trồng lúa nước vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng và sông Cầu làm gốc, vì vậy việc trị thủy phòng chống lũ lụt và bảo vệ sức kéo trâu bò có ý nghĩa sống còn đối với đời sống trăm họ. Tháng 2 năm Mậu Tý (1108, niên hiệu Long Phù Nguyên Hóa thứ tám), vua Lý Nhân Tông đã ban lệnh huy động nhân lực đắp con đê lớn tại phường Cơ Xá chạy dọc bờ sông Hồng để ngăn nước lũ tràn vào bảo vệ kinh đô Thăng Long và các vùng dân cư ven đô. Công trình đê Cơ Xá năm 1108 được các nhà sử học ghi nhận là công trình đê điều quy mô quốc gia đầu tiên được chép chính thức trong sử sách Việt Nam, đặt nền móng cho hệ thống đê sông Hồng ngàn năm sau này.

Không chỉ chăm lo đê điều, vua Lý Nhân Tông còn kế thừa truyền thống lễ Tịch điền Đọi Sơn năm 987 từ thời Tiền Lê bằng việc nhiều lần đích thân về vùng Ứng Phong, Đọi Sơn (nay là nơi diễn ra lễ hội Tịch điền Đọi Sơn) và quê hương phủ Thiên Đức để cày ruộng Tịch điền, xem dân gặt lúa và khuyến khích nghề trồng dâu nuôi tằm, làm gốm tại làng gốm Phù Lãng cùng làng gốm Bát Tràng. Năm 1117 và năm 1123, trước lời khuyên tâm huyết của Hoàng thái hậu Ỷ Lan rằng trâu là cơ nghiệp lớn nhất của nhà nông, nhà vua đã ban hành đạo luật nghiêm cấm việc trộm cắp và giết mổ trâu bò bừa bãi: kẻ nào mổ trâu trái phép bị phạt 80 trượng và phải đền tiền vào công khố, người hàng xóm biết mà không tố giác cũng chịu phạt cùng tội. Nhờ chính sách bảo vệ sức kéo nông nghiệp thiết thực ấy, ruộng đồng khắp các lộ luôn tốt tươi, mùa màng bội thu liên tiếp trong nhiều thập kỷ.

Kiến tạo quần thể chùa tháp và văn chương

Dưới triều đại của vua Lý Nhân Tông, văn hóa Phật giáo Đại Việt tiếp tục tỏa sáng rực rỡ với sự bảo trợ trực tiếp của nhà vua và Linh Nhân Hoàng Thái Hậu. Năm Mậu Thìn (1088), nhà vua phong Thiền sư Khô Đầu làm Quốc sư và phân chia hệ thống chùa chiền trong cả nước làm ba hạng (Đại, Trung, Tiểu danh lam) có quan văn kiêm giữ chức Đề cử trông coi quy củ. Trên quê hương Bắc Ninh, nhà vua cùng mẫu thân cho đại trùng tu chùa Phật Tích với pho tượng Phật A Di Đà chùa Phật Tích uy nghiêm, xây dựng chùa Dạm (chùa Đại Lâm thần quang trên núi Đại Lâm, Quế Võ – Bắc Ninh từ năm 1086 đến 1094) với cột đá chạm rồng khổng lồ cao 5 mét, đồng thời tôn tạo tổ đình chùa Dâu và chùa Một Cột năm 1105.

Tại vùng đất phương Nam kinh thành, từ năm 1118 đến năm 1121, vua Lý Nhân Tông cho xây dựng tháp Sùng Thiện Diên Linh cao 13 tầng tại chùa Long Đọi Sơn và dựng tấm bia Sùng Thiện Diên Linh do Thượng thư Nguyễn Công Bật soạn văn bia — một kiệt tác điêu khắc và sử liệu vô giá ghi chép tỉ mỉ về diện mạo kinh thành Thăng Long, các nghi lễ cung đình (như múa rối nước, đua thuyền, đá cầu) và công đức của nhà vua. Bản thân vua Lý Nhân Tông còn là một nhà thơ lớn của văn học chữ Hán thời Lý với những bài thơ truy tán các vị Thiền sư danh tiếng (như Thiền sư Tỳ Ni Đa Lưu Chi, Thiền sư Vạn Hạnh, Thiền sư Định Không) và những bức thư ngoại giao sắc bén gửi triều Tống, thể hiện tâm hồn nghệ sĩ thanh cao hòa quyện cùng khí phách của bậc đại đế.

Toàn cảnh quần thể Văn miếu Bắc Ninh biểu tượng truyền thống khoa cử khởi nguồn từ triều vua Lý Nhân Tông
Toàn cảnh quần thể Văn miếu Bắc Ninh biểu tượng truyền thống khoa cử khởi nguồn từ triều vua Lý Nhân Tông

Di sản thờ tự vua Lý Nhân Tông tại quê hương Bắc Ninh

Tháng 12 âm lịch năm Đinh Mùi (tức tháng 1 năm 1128), sau gần năm mươi sáu năm trị vì đất nước trong cảnh thái bình thịnh trị, vua Lý Nhân Tông băng hà tại điện Vĩnh Quang ở tuổi sáu mươi ba. Trước lúc lâm chung, vì không có con trai ruột, nhà vua đã sáng suốt lựa chọn người cháu gọi mình bằng bác ruột là Sùng Hiền Hầu con trai là Lý Dương Hoán (tức vua Lý Thần Tông, gắn liền với truyền tích Thiền sư Nguyễn Minh Không) lập làm Hoàng thái tử kế vị, giữ trọn sự ổn định của tôn miếu xã tắc.

Tôn vinh vị vua thứ tư tại Cổ Pháp Điện

Linh cữu của vua Lý Nhân Tông được rước từ kinh thành Thăng Long về quê nội Đình Bảng để an táng tại khu vực Thọ Lăng trong rừng Báng. Tại khu di tích quốc gia đặc biệt đền Đô (phường Đình Bảng, thành phố Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh), ngai thờ và pho tượng của ngài được tôn trí trang nghiêm trong điện thờ chính cùng với tổ phụ Thái Tổ, Thái Tông, phụ hoàng Thánh Tông và bốn vị hoàng đế kế tiếp của vương triều.

Phía bên trái sân rồng của đền Đô là tòa Văn chỉ thờ các bậc văn thần kiệt xuất của triều Lý, trong đó nổi bật nhất là Thái sư Lý Đạo Thành và Thái sư Lê Văn Thịnh — hai vị đại thần văn trị gắn bó máu thịt với cuộc đời và sự nghiệp của vua Lý Nhân Tông; còn phía bên phải là tòa Võ chỉ thờ Thái úy Lý Thường Kiệt và danh tướng Lê Phụng Hiểu. Cấu trúc thờ tự "trung tâm là Bát Đế, tả Văn – hữu Võ" tại đền Đô cùng không gian cổ kính của đình Đình Bảng và chùa Tiêu đã tái hiện hoàn chỉnh bức tranh lịch sử hào hùng nhất của triều đại Nhân Tông ngay trên đất tổ Kinh Bắc.

Sức sống văn hiến trong lễ hội đền Đô

Mỗi độ tháng 3 âm lịch hằng năm, khi lễ hội đền Đô chính thức khai hội, nhân dân Bắc Ninh và du khách bốn phương lại thành kính dâng hương tưởng niệm vị hoàng đế có thời gian trị vì lâu dài và rực rỡ nhất lịch sử phong kiến Việt Nam. Trong không gian lễ hội rợp bóng cờ thần và vang vọng tiếng hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh, nghi thức rước kiệu và lễ tế Bát Đế luôn nhấn mạnh công lao giữ nước trên sông Như Nguyệt cùng ân đức mở khoa thi chọn người hiền của vua Lý Nhân Tông.

Không chỉ tại Đình Bảng, dọc suốt đôi bờ sông Cầu thuộc huyện Yên Phong (tỉnh Bắc Ninh) nơi diễn ra đại thắng Như Nguyệt năm 1077 cũng như tại khu di tích chùa Dạm (thành phố Bắc Ninh), chùa Phật Tích (huyện Tiên Du) và làng Đông Cứu (huyện Gia Bình), ký ức về thời đại vua Lý Nhân Tông vẫn hiện hữu sống động trong từng mái đình, bến nước và lễ hội truyền thống mùa xuân.

Tầm vóc lịch sử của vua Lý Nhân Tông với Đại Việt

Nhìn lại hơn nửa thế kỷ cầm quyền của vua Lý Nhân Tông (1072–1128), các sử gia qua mọi thời đại đều coi đây là "thời kỳ hoàng kim đỉnh cao" của vương triều Lý nói riêng và của nền văn minh Đại Việt thời trung đại nói chung. Hiếm có một triều đại nào trong lịch sử lại hội tụ đồng thời cả chiến công quân sự lẫy lừng, cải cách giáo dục tiên phong lẫn sự phồn vinh bền vững về kinh tế và văn hóa nghệ thuật như triều đại của ngài.

Đỉnh cao sức mạnh quân sự và nhân trị

Sức mạnh của quốc gia Đại Việt dưới thời vua Lý Nhân Tông là sự tổng hòa nhuần nhuyễn giữa bản lĩnh quân sự kiên cường, nghệ thuật ngoại giao sắc sảo và triết lý nhân trị khoan dung. Khi Tổ quốc lâm nguy trước đội quân xâm lược hùng mạnh phương Bắc, triều đình nhà vua đã phát huy cao độ sức mạnh đoàn kết toàn dân để đập tan ý đồ của địch tại phòng tuyến sông Như Nguyệt; nhưng ngay khi giành thế chủ động trên chiến trường, nhà vua lập tức dùng hòa hiếu và đàm phán ngoại giao (như hội đàm Vĩnh Bình năm 1084 của Lê Văn Thịnh) để thu hồi trọn vẹn đất đai biên cương mà không để nhân dân phải chịu thêm cảnh binh đao máu lửa.

Trong quản trị nội trị, vua Lý Nhân Tông luôn giữ vững di huấn thương dân của cha ông: nhiều lần ban chiếu đại xá, giảm thuế cho những vùng gặp hạn hán, chuộc con gái nhà nghèo phải cầm cố về đoàn tụ gia đình và trả tự do cho các cung nữ không có người thân để họ lập gia đình. Ngay cả lúc sắp từ giã cõi đời vào cuối năm 1127, bản di chiếu cuối cùng của nhà vua vẫn dặn dò người kế vị phải tổ chức tang lễ hết sức giản dị, không được bắt dân phu phục dịch nặng nhọc và sau ba ngày tang phải bỏ áo chế để chăm lo việc nước, khiến trăm họ trong kinh thành ai nấy đều rơi nước mắt cảm phục.

Nền móng cho truyền thống khoa bảng Việt Nam

Cống hiến mang tính mở đường vĩnh cửu của vua Lý Nhân Tông chính là việc ngài đã chuyển hóa nền giáo dục quốc gia từ phạm vi cung đình và tòng lâm sang một hệ thống thi cử rộng mở cho mọi nhân tài đất nước. Từ khoa thi Minh kinh bác học năm 1075 và mái trường Quốc Tử Giám năm 1076 do nhà vua sáng lập, truyền thống "Hiền tài là nguyên khí của quốc gia" đã bén rễ sâu bền vào tâm thức người Việt, nuôi dưỡng nên hàng ngàn bậc danh nhân văn hóa suốt chiều dài lịch sử dân tộc.

Trải qua hơn chín trăm năm kể từ ngày vị hoàng đế anh minh về yên nghỉ nơi rừng Báng cổ kính, sự nghiệp giữ nước và mở mang văn hiến của vua Lý Nhân Tông vẫn tỏa sáng như một biểu tượng bất diệt của trí tuệ và bản lĩnh Việt Nam. Thực hiện sứ mệnh gìn giữ và phát huy giá trị di sản văn hóa vùng đất phát tích vương triều Lý, cổng thông tin Bắc Ninh NSSC trân trọng giới thiệu toàn bộ biên niên sử và hệ thống di tích gắn liền với vị hoàng đế trị vì lâu nhất lịch sử dân tộc tới đông đảo bạn đọc gần xa.

Chia sẻ:
BC

NSSC Bắc Ninh

bacninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Bắc Ninh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Danh nhân Bắc Ninh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất