Vua Lý Thánh Tông - Vị minh quân đặt quốc hiệu Đại Việt và dựng Văn Miếu
NSSC Bắc NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 24 phút đọc

Trong dòng chảy lịch sử chế độ quân chủ Việt Nam thế kỷ XI, vua Lý Thánh Tông (tên húy là Lý Nhật Tôn, 1023–1072) hiện lên như hình mẫu tiêu biểu của bậc đế vương nhân từ, hiếu thảo và giàu tầm nhìn văn hiến. Thừa hưởng mạch nguồn nhân nghĩa từ quê tổ Cổ Pháp thuộc Bắc Ninh cùng cơ đồ thịnh trị do cha ông để lại, ngài đã đưa đất nước bước sang kỷ nguyên mới với tên nước Đại Việt tự hào và đặt nền móng giáo dục Nho học chính quy.
| Tiêu chí hồ sơ | Thông tin chi tiết trong chính sử Việt Nam |
|---|---|
| Danh xưng và miếu hiệu | Vua Lý Thánh Tông (Thánh Tông Ứng Thiên Sùng Nhân Chí Đạo Uy Khánh Long Tường Minh Văn Duệ Vũ Hiếu Đức Thánh Thần Hoàng Đế) |
| Tên húy | Lý Nhật Tôn (tước hiệu khi làm thái tử là Khai Hoàng Vương) |
| Niên đại sinh mất | Sinh ngày 25 tháng 2 năm Quý Hợi (1023) – Mất ngày 10 tháng 1 năm Nhâm Tý (1072) |
| Quê quán gốc | Hương Cổ Pháp, phủ Thiên Đức (nay thuộc phường Đình Bảng, thành phố Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh) |
| Thân phụ và thân mẫu | Trưởng nam của vua Lý Thái Tông (Lý Phật Mã) và Kim Thiên Thái Hậu Mai Thị |
| Triều đại trị vì | Hoàng đế thứ ba của vương triều nhà Lý (trị vì từ năm 1054 đến năm 1072) |
| Các niên hiệu trong đời | Long Thụy Thái Bình (1054–1058), Chương Thánh Gia Khánh (1059–1065), Long Chương Thiên Tự (1066–1068), Thiên Huống Bảo Tượng (1068–1069), Thần Vũ (1069–1072) |
| Quyết sách lịch sử | Đặt quốc hiệu Đại Việt năm 1054, cải cách nhân đạo hình ngục năm 1055, khởi dựng Văn Miếu năm 1070 |
| Công trình văn hóa tiêu biểu | Dựng Đại thắng tư thiên bảo tháp (tháp Báo Thiên, 1057), xây dựng chùa Phật Tích (1057) và sáng lập Thiền phái Thảo Đường |
| Lăng tẩm và di tích thờ tự | Thọ Lăng tại rừng Báng và khu di tích đền Đô (phường Đình Bảng, thành phố Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh) |
Nguồn cội Kinh Bắc và quá trình rèn luyện của vua Lý Thánh Tông
Sinh trưởng trong giai đoạn vương triều Lý đã định đô vững vàng tại kinh thành Thăng Long nhưng luôn giữ sợi dây huyết mạch thiêng liêng với quê tổ Đình Bảng (Bắc Ninh), vua Lý Thánh Tông được hưởng sự giáo dục toàn diện bậc nhất đương thời. Hơn hai mươi năm rèn luyện trên cương vị Đông cung Thái tử đã hun đúc nên một nhà lãnh đạo vừa tinh thông kinh sử, âm luật, võ nghệ, vừa thấm nhuần lòng trắc ẩn đối với muôn dân.
Dòng máu hoàng gia Cổ Pháp và nền tảng giáo dục
Theo bộ quốc sử Đại Việt sử ký toàn thư do sử thần Ngô Sĩ Liên biên soạn, vua Lý Thánh Tông có tên húy là Lý Nhật Tôn, sinh ngày 25 tháng 2 âm lịch năm Quý Hợi (tức ngày 30 tháng 3 năm 1023) tại cung Long Đức dưới triều ông nội là vua Lý Thái Tổ. Ngài là con trai trưởng của vua Lý Thái Tông và Kim Thiên Hoàng Hậu họ Mai. Ngay khi mới lên sáu tuổi vào năm Mậu Thìn (1028), sau khi phụ hoàng đăng cơ, cậu bé Lý Nhật Tôn đã chính thức được lập làm Hoàng thái tử và sau đó được phong tước Khai Hoàng Vương vào năm 1033.
Tiếp nối phương pháp giáo dục thực tiễn của hoàng gia họ Lý gốc Kinh Bắc, Thái tử Lý Nhật Tôn không sống khép kín trong lầu son gác tía mà được vua cha cho lập phủ đệ ở ngoài hoàng thành, trực tiếp gần gũi đời sống cư dân kinh kỳ và thường xuyên tháp tùng phụ hoàng trong các chuyến ngự giá về phủ Thiên Đức (nay thuộc tỉnh Bắc Ninh) để bái yết Thọ Lăng, thăm tổ đình chùa Dâu, chùa Tiêu và tìm hiểu công việc cày cấy của nhà nông. Sử cũ ca ngợi Thái tử là người thông minh kiệt xuất, sớm thông hiểu kinh điển Nho gia, giáo lý Phật học, rành rẽ âm nhạc cung đình và đặc biệt tinh thông các môn võ nghệ, binh pháp của vương triều nhà Lý.
Bản lĩnh giám quốc và kinh nghiệm cầm quân thời niên thiếu
Không chỉ dừng lại ở việc trau dồi học vấn trong thư phòng, ngay từ tuổi thanh niên, vua Lý Thánh Tông khi còn là Khai Hoàng Vương đã nhiều lần được vua cha giao phó những trọng trách quốc gia đại sự. Năm Đinh Sửu (1037), khi mới mười lăm tuổi, ngài đã được phong làm Đại nguyên soái thống lĩnh quân đội đi dẹp yên cuộc nổi dậy ở vùng đạo Lâm Tây (miền núi Tây Bắc), nhanh chóng vỗ yên dân bản địa và khôi phục trật tự biên thùy.
Đến các năm 1039 và 1044, khi Thái Tông Hoàng Đế đích thân thống lĩnh đại quân đi tuần tiễu vùng biên giới Quảng Nguyên và phương Nam, Khai Hoàng Vương Lý Nhật Tôn được tin tưởng giao quyền "Giám quốc" (thay mặt nhà vua điều hành toàn bộ việc triều chính và giữ gìn an ninh tại Hoàng thành Thăng Long). Trong suốt thời gian phụ hoàng vắng mặt tại kinh sư, vị thái tử trẻ đã giải quyết các tấu chương minh bạch, giữ yên lòng quân dân và điều phối hậu cần chu đáo. Đến tháng 7 năm Giáp Ngọ (1054), khi vua cha lâm bệnh nặng đã chính thức ban chiếu cho Thái tử lên ngự trị chính điện nghe việc nước; và đến tháng 10 năm ấy khi tiên đế băng hà, ngài chính thức đăng cơ hoàng đế ở tuổi ba mươi hai trong sự suy tôn trọn vẹn của văn võ bá quan.
Sự kiện đặt quốc hiệu Đại Việt năm 1054 của vua Lý Thánh Tông
Ngay khi vừa bước lên ngai vàng vào mùa thu năm Giáp Ngọ (1054) và đặt niên hiệu đầu tiên là Long Thụy Thái Bình, vua Lý Thánh Tông đã thực hiện một quyết sách mang tầm vóc vĩnh cửu trong lịch sử dân tộc. Đó là việc chính thức thay đổi tên nước từ Đại Cồ Việt sang quốc hiệu Đại Việt, đánh dấu sự trưởng thành vượt bậc về thế và lực của quốc gia độc lập.
Ý nghĩa lịch sử của danh xưng Đại Việt tự chủ
Trước năm 1054, từ thời vua Đinh Tiên Hoàng lập nước tại Cố đô Hoa Lư năm 968 qua thời vua Lê Đại Hành đến hai triều vua đầu nhà Lý, đất nước ta vẫn mang tên gọi là nhà nước Đại Cồ Việt (trong đó chữ "Cồ" là một từ Việt cổ mang âm hưởng dân gian có nghĩa là "Lớn", song hành cùng chữ Hán "Đại"). Sau gần một thế kỷ củng cố nền độc lập và hơn bốn thập kỷ phát triển rực rỡ kể từ bản Chiếu dời đô năm 1010, đất nước đã đạt tới trình độ văn minh cao cả về thể chế pháp quyền, tiềm lực kinh tế lẫn học thuật văn chương.
Nhận thấy thời vận mới đòi hỏi một danh xưng quốc gia chuẩn mực, trang trọng và ngang tầm với các đế chế lớn ở phương Bắc, tháng 10 năm Giáp Ngọ (1054), vua Lý Thánh Tông đã quyết định bỏ chữ "Cồ", chính thức định danh tên nước là quốc hiệu Đại Việt (nước Việt lớn). Hai chữ "Đại Việt" ngắn gọn, súc tích nhưng hàm chứa niềm kiêu hãnh dân tộc sâu sắc, khẳng định vị thế một quốc gia văn hiến có cương vực lãnh thổ rõ ràng, có hoàng đế riêng, niên hiệu riêng và nền văn hóa độc lập tự chủ. Kể từ cột mốc lịch sử năm 1054 do vị hoàng đế thứ ba nhà Lý khởi xướng, quốc hiệu Đại Việt đã gắn liền với những trang sử hào hùng nhất của dân tộc Việt Nam suốt gần tám thế kỷ (qua các triều đại Lý, Trần, Lê sơ, Mạc, Lê trung hưng cho tới đầu thế kỷ XIX).
Cải cách hành chính và củng cố nội lực quốc gia
Đi đôi với việc xác lập quốc hiệu mới, vua Lý Thánh Tông đã triển khai hàng loạt biện pháp cải cách đồng bộ nhằm kiện toàn bộ máy chính quyền từ trung ương đến các lộ, phủ. Năm Chương Thánh Gia Khánh thứ nhất (1059), nhà vua tiến hành quy định lại phẩm phục và mũ áo của bá quan văn võ tại triều đình, bắt buộc các quan khi vào chầu tại Đoan Môn Hoàng thành Thăng Long phải đi hia, đội mũ phốc đầu và cầm hốt ngà theo đúng quy cách trang nghiêm của một quốc gia văn hiến.
Trong lĩnh vực quân sự và quốc phòng, vua Lý Thánh Tông đã thực hiện cuộc cải tổ toàn diện lực lượng quân đội chính quy của Đại Việt vào năm 1059. Nhà vua cho chia cấm quân bảo vệ kinh thành và quân các lộ thành các "quân hiệu" rõ ràng, đặt tên hiệu có chữ "Ngự Long", "Vũ Thắng", "Long Dực", "Thần Điện", "Bổng Nhật", "Bảo Thắng", mỗi quân hiệu đều được phiên chế chặt chẽ theo đội ngũ hàng trăm, hàng nghìn người và luyện tập chiến thuật thuỷ bộ phối hợp. Nhờ sự chuẩn bị chu đáo về tổ chức quân đội kết hợp với chính sách ngoại giao kiên quyết mà mềm dẻo, trong suốt mười tám năm trị vì của ngài, biên cương phía bắc và phía nam của Đại Việt được giữ vững ổn định, nhân dân yên tâm cày cấy sản xuất.

Triết lý trị quốc nhân từ của vua Lý Thánh Tông
Nếu tên nước Đại Việt thể hiện tầm vóc tự cường của quốc gia, thì những chính sách đối nội của vua Lý Thánh Tông lại làm sáng ngời truyền thống nhân đạo cao cả của văn hóa Việt Nam. Trong ký ức lịch sử dân tộc, ngài được tôn vinh là "Phật sống" trên ngai vàng bởi tấm lòng thương người như thể thương thân, đồng thời là người khai sáng ngôi trường đại học đầu tiên của đất nước.
Cải cách hình ngục nhân đạo và lòng thương dân
Câu chuyện nổi tiếng nhất phản ánh trái tim nhân hậu của vua Lý Thánh Tông được ghi chép trang trọng trong Đại Việt sử ký toàn thư vào mùa đông tháng 10 năm Ất Mùi (1055). Năm ấy, thời tiết tại vùng đồng bằng Bắc Bộ và kinh thành Thăng Long rét đậm bất thường. Ngự trong cung cấm ấm áp, nhà vua chợt nghĩ đến những người tù nhân đang bị giam giữ trong ngục tối liền chỉ vào các quan hầu cận mà bảo rằng: "Trẫm ở trong cung, sưởi lò than, mặc áo lông chồn mà còn rét như thế này, nghĩ đến người tù trong ngục bị giam cầm khổ sở, ngay gian chưa rõ, bụng không no, thân không ấm, hoặc có có kẻ chết không đáng tội thì trẫm rất thương xót". Ngay lập tức, nhà vua ra lệnh cho hữu ty mở kho lấy chăn chiếu, áo ấm phát cho tất cả tù nhân và định lệ mỗi ngày phải cấp đủ hai bữa cơm nóng, đồng thời giảm một nửa thuế khóa năm ấy cho nhân dân cả nước.
Chưa dừng lại ở đó, trong các buổi thiết triều xét xử hình án, vua Lý Thánh Tông còn cho đặt bức tượng thần Pháp Vân ở ngay cạnh ngai vàng để nhắc nhở bản thân và các quan coi ngục phải luôn giữ lòng công tâm, từ bi khi định tội. Năm 1064, khi ngồi xử kiện tại điện Thiên Khánh mà Công chúa Động Thiên đứng hầu bên cạnh, nhà vua đã chỉ vào công chúa mà nói với các quan coi ngục rằng: "Lòng trẫm yêu dân cũng như yêu con trẫm vậy, hiềm vì trăm họ ngu dốt vô tình phạm vào hình pháp, trẫm rất lấy làm thương; từ nay về sau, tội gì không kể nặng nhẹ đều hãy khoan giảm". Đồng thời, nhà vua quyết định tăng bổng lộc tiền và thóc hằng năm cho các quan cai ngục (như Ngục lại, Ngục giám) nhằm khuyến khích họ giữ lòng liêm khiết, không vì túng thiếu mà sách nhiễu hay nhận hối lộ làm oan dân lành. Chính sách cải cách tư pháp mang tính nhân văn vượt thời đại ấy của vua Lý Thánh Tông đã đi trước nhiều thế kỷ so với các lý thuyết cải cách nhà tù và nhân quyền trên thế giới.
Khởi dựng Văn Miếu năm 1070 và nền giáo dục
Bên cạnh tấm lòng từ bi Phật giáo, vua Lý Thánh Tông còn thể hiện nhãn quan chiến lược sâu rộng khi chủ động tiếp thu tinh hoa học thuật Nho giáo để đào tạo đội ngũ hiền tài quản trị đất nước. Mùa thu tháng 8 năm Canh Tuất (1070, niên hiệu Thần Vũ thứ hai), nhà vua cho khởi dựng Văn Miếu ở phía nam kinh thành Thăng Long — tức quần thể di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu Quốc Tử Giám ngày nay. Tại khu vực Điện Đại Thành Văn Miếu, nhà vua cho đắp tượng Chu Công, Khổng Tử cùng Tứ phối (Nhan Tử, Tăng Tử, Tử Tư, Mạnh Tử) và vẽ tranh Thất thập nhị hiền (72 người học trò hiền tài) để bốn mùa cúng tế, đồng thời cho Hoàng thái tử Lý Càn Đức (khi ấy mới năm tuổi) đến đây học tập. Sự kiện dựng Văn Miếu năm 1070 đã mở ra bước ngoặt lịch sử cho nền giáo dục quốc dân, đặt nền móng trực tiếp để sáu năm sau đó triều đình lập trường Nhà Thái Học Quốc Tử Giám và sau này dựng biểu tượng Khuê Văn Các rực rỡ.
Song hành với sự nghiệp giáo dục và trị quốc của vua Lý Thánh Tông là mối lương duyên lịch sử với cô gái hái dâu Lê Thị Yến (tức Nguyên phi Ỷ Lan) tại hương Thổ Lỗi, vùng đất cổ Kinh Bắc (nay thuộc Gia Lâm – Hà Nội và vùng lân cận Văn Lâm – Hưng Yên, nơi có đền thờ Nguyên phi Ỷ Lan). Năm Quý Mão (1063), khi nhà vua đã bốn mươi tuổi mà chưa có con trai nối dõi, trong chuyến ngự giá về vùng Dâu – Keo cầu tự, ngài đã bắt gặp người thiếu nữ nông thôn đứng tựa gốc lan hát câu ca khuyến nông đĩnh đạc trong khi mọi người đổ xô ra xem đám rước vua. Đón nàng về cung phong làm Ỷ Lan Phu Nhân rồi Nguyên phi, nhà vua không chỉ có được Hoàng thái tử Lý Càn Đức (sinh năm 1066) mà còn tìm thấy một bậc nữ lưu kiệt xuất phụ giúp việc nước. Khi nhà vua thân chinh đi giữ yên biên giới phía nam năm 1069, Nguyên phi Ỷ Lan cùng Thái sư Lý Đạo Thành ở lại Thăng Long nhiếp chính đã điều hành đất nước vô cùng mẫu mực, mở kho phát chẩn cứu dân nghèo và giữ yên xã tắc, giúp nhà vua hoàn toàn yên tâm nơi tiền tuyến.
| Mốc thời gian | Sự kiện lịch sử và quyết sách trọng đại tại Việt Nam | Ý nghĩa đối với văn hiến Đại Việt và lịch sử dân tộc |
|---|---|---|
| Năm 1023 (Quý Hợi) | Lý Nhật Tôn sinh tại kinh thành Thăng Long, mang dòng máu hoàng tộc hương Cổ Pháp (Bắc Ninh) | Kế thừa truyền thống nhân nghĩa Kinh Bắc và học vấn uyên bác của hoàng gia |
| Năm 1028–1054 | Được lập làm Hoàng thái tử (Khai Hoàng Vương), nhiều lần cầm quân và giữ trọng trách Giám quốc | Rèn luyện bản lĩnh điều hành chính sự và quân sự thực tiễn suốt 26 năm |
| Tháng 10 năm 1054 | Đăng cơ hoàng đế, đặt niên hiệu Long Thụy Thái Bình và định danh quốc hiệu Đại Việt | Khẳng định vị thế cường quốc độc lập, văn hiến suốt gần 8 thế kỷ tiếp theo |
| Tháng 10 năm 1055 | Ban chiếu phát chăn áo ấm, cơm nóng cho tù nhân trong mùa đông rét đậm và giảm nửa thuế | Biểu tượng sáng ngời của triết lý trị quốc nhân đạo, thương dân như con |
| Năm 1056–1057 | Khởi dựng Đại thắng tư thiên bảo tháp (tháp Báo Thiên) tại Thăng Long và chùa Phật Tích tại Bắc Ninh | Đưa nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc Phật giáo thời Lý lên đỉnh cao rực rỡ |
| Năm 1059 (Kỷ Hợi) | Cải cách quy chế phẩm phục triều đình và tổ chức lại hệ thống quân hiệu chính quy | Chuẩn hóa lễ nghi nhà nước quân chủ và nâng cao sức mạnh quốc phòng |
| Năm 1063–1069 | Kết duyên cùng Nguyên phi Ỷ Lan, giao quyền nhiếp chính khi đi bảo vệ biên cương phía nam | Phát huy trí tuệ phụ nữ Việt Nam trong quản trị quốc gia và ổn định dân sinh |
| Tháng 8 năm 1070 | Khởi dựng Văn Miếu Quốc Tử Giám tại kinh thành Thăng Long để thờ bậc tiên hiền và dạy Thái tử | Đặt viên gạch nền móng cho nền giáo dục đại học và khoa cử Nho học Việt Nam |
| Tháng 1 năm 1072 | Băng hà ở tuổi 50, an táng tại Thọ Lăng và thờ phụng tại khu di tích đền Đô (Bắc Ninh) | Để lại di sản quốc gia thịnh vượng cho vua Lý Nhân Tông kế tục |
Dấu ấn Phật giáo của vua Lý Thánh Tông và chùa Phật Tích
Cùng với tư tưởng nhân chính và trọng hiền tài, vua Lý Thánh Tông còn là một nhà tư tưởng Phật học lỗi lạc, người đã sáng lập một thiền phái mới mang đậm tính trí thức tại Việt Nam và kiến tạo nên những đại công trình kiến trúc tâm linh kỳ vĩ tại cả kinh đô Thăng Long lẫn quê hương Bắc Ninh.
Sự ra đời dòng Thiền Thảo Đường tại Đại Việt
Trong lịch sử tư tưởng Phật giáo Việt Nam thời Lý, nếu hai dòng thiền Tỳ Ni Đa Lưu Chi (khởi nguồn từ chùa Dâu) và Vô Ngôn Thông (khởi nguồn từ chùa Kiến Sơ) đã phát triển mạnh mẽ từ các thế kỷ trước, thì đến giữa thế kỷ XI, chính vua Lý Thánh Tông đã cùng Thiền sư Thảo Đường khai sáng dòng thiền thứ ba mang tên Thiền phái Thảo Đường. Theo sách Thiền uyển tập anh, nhà sư Thảo Đường vốn là đệ tử của Thiền sư Tuyết Đậu Trọng Hiển (thuộc tông Vân Môn bên Trung Hoa) tình cờ theo đoàn người sang vùng biên giới phía nam và được đưa về Thăng Long.
Trong một lần tình cờ đọc được tập ngữ lục do nhà sư chép tay sửa chữa cho vị tăng lục tại kinh thành, vua Lý Thánh Tông vô cùng kinh ngạc trước trình độ học vấn uyên thâm và phong cách "Thiền văn học" giàu chất thơ, chất triết lý của Thảo Đường. Nhà vua liền vời ông vào cung đàm đạo, tôn làm Quốc sư và mời trụ trì tại chùa Khai Quốc (tức chùa Trấn Quốc bên bờ Hồ Tây ngày nay). Bản thân nhà vua trực tiếp thụ pháp, đắc đạo và trở thành vị Tổ truyền thừa đầu tiên của Thiền phái Thảo Đường tại Đại Việt, thu hút đông đảo tầng lớp trí thức, quan lại và hoàng thân quốc thích tham gia tu học, góp phần thúc đẩy sự dung hợp hài hòa giữa tư tưởng từ bi của Phật giáo với tinh thần nhập thế của Nho giáo.
Kiến tạo tháp Báo Thiên và cổ tự Phật Tích
Dưới triều đại của vua Lý Thánh Tông, nghệ thuật kiến trúc và đúc đồng Đại Việt đã bước vào thời kỳ hoàng kim với những công trình quy mô đồ sộ. Năm Bính Thân (1056), nhà vua cho xuất 12.000 cân đồng để đúc quả chuông lớn tại chùa Sùng Khánh Báo Thiên và tự tay soạn bài minh khắc lên chuông. Ngay năm sau (Đinh Dậu 1057), tại phía đông kinh thành gần khu vực Hồ Hoàn Kiếm, nhà vua cho khởi dựng Đại thắng tư thiên bảo tháp (tháp Báo Thiên) cao tới mấy chục trượng gồm 12 tầng (sau này được tôn vinh là một trong "An Nam tứ đại khí" cùng với các tuyệt tác đúc đồng truyền thống của làng đúc đồng Đại Bái và làng đúc đồng Ngũ Xã).
Đặc biệt, trên mảnh đất quê hương Kinh Bắc, vào năm Long Thụy Thái Bình thứ tư (1057), vua Lý Thánh Tông đã cho khởi dựng ngôi cổ tự Vạn Phúc trên sườn núi Lạn Kha (nay là di tích quốc gia đặc biệt chùa Phật Tích thuộc huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh). Tại đây, nhà vua cho xây dựng tòa bảo tháp cao hơn 10 trượng và đặt nền móng cho pho tượng Phật A Di Đà chùa Phật Tích bằng đá xanh nguyên khối bọc vàng — bảo vật quốc gia tiêu biểu nhất của nền điêu khắc đá thời Lý. Đến năm 1066, nhà vua lại tiếp tục cho dựng tháp chương trên núi Tiên Du, biến dãy núi Phật Tích – Tiên Du trở thành trung tâm văn hóa tâm linh lớn thứ hai của vương triều chỉ sau kinh thành Thăng Long.

Di sản thờ tự vua Lý Thánh Tông tại quê hương Bắc Ninh
Tháng Giêng năm Nhâm Tý (tức tháng 2 năm 1072), sau mười tám năm cầm quyền đầy ắp những dấu ấn nhân văn, vua Lý Thánh Tông băng hà tại điện Hội Tiên ở tuổi năm mươi. Linh cữu của ngài được rước về quê tổ Đình Bảng để an táng tại khu vực Thọ Lăng, để lại niềm tiếc thương vô hạn trong lòng muôn dân trăm họ.
Không gian phối thờ tại Cổ Pháp Điện Đình Bảng
Tại khu di tích quốc gia đặc biệt đền Đô (phường Đình Bảng, thành phố Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh), thần vị và pho tượng của vua Lý Thánh Tông được bài trí trang trọng trong khu Hậu cung Cổ Pháp Điện cùng với bảy vị hoàng đế nhà Lý. Hình tượng nhà vua trên ngai thờ với gương mặt hiền từ, phúc hậu nhưng không kém phần uy nghiêm phản ánh đúng cốt cách của bậc minh quân từng phát chăn áo cho tù nhân trong đêm đông giá rét và khai mở quốc hiệu Đại Việt.
Không gian thờ tự vua Lý Thánh Tông tại Bắc Ninh còn kết nối chặt chẽ với quần thể di tích cổ vùng Đình Bảng – Tiên Du bao gồm ngôi đình Đình Bảng bề thế, khu Sơn Lăng tại rừng Báng, ngôi chùa Vạn Phúc trên núi Phật Tích và các ngôi đền thờ Nguyên phi Ỷ Lan dọc các làng quê cổ Kinh Bắc. Mỗi di tích lịch sử nơi đây đều lưu giữ những tấm bia đá, sắc phong và câu đối ca ngợi công đức trời biển của vị hoàng đế thứ ba triều Lý đối với quê hương bản quán.
Nghi lễ tri ân trong lễ hội đền Đô
Hằng năm, trong không khí linh thiêng của lễ hội đền Đô diễn ra từ ngày 14 đến ngày 16 tháng 3 âm lịch, tên tuổi và sự nghiệp của vua Lý Thánh Tông luôn được xướng danh trang trọng trong bản Chúc văn đại lễ trước sân rồng. Giữa tiếng nhạc lễ trầm hùng hòa cùng những canh hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh ngọt ngào bên nhà Thủy đình, người dân Bắc Ninh và du khách thập phương lại cùng nhau ôn lại những câu chuyện lịch sử cảm động về lòng nhân nghĩa của nhà vua và mối tình đẹp giữa bậc quân vương với cô gái hái dâu xứ Kinh Bắc.
Bên cạnh lễ hội tại Đình Bảng, cứ vào dịp mùng 4 Tết Nguyên đán hằng năm tại lễ hội chùa Phật Tích (huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh), hàng vạn người dân lại hành hương lên đỉnh núi Lạn Kha để dâng hương tưởng niệm công đức vua Lý Thánh Tông — người đã khai mở chốn danh lam Phật Tích từ năm 1057. Sự hiện diện sống động của nhà vua trong đời sống lễ hội và tín ngưỡng dân gian Bắc Ninh minh chứng cho sức lan tỏa bền bỉ của những giá trị chân – thiện – mỹ mà ngài đã gieo trồng suốt gần một thiên niên kỷ trước.
Tầm vóc lịch sử của vua Lý Thánh Tông với Đại Việt
Nhìn tổng thể tiến trình lịch sử Việt Nam thế kỷ XI, mười tám năm trị vì của vua Lý Thánh Tông (1054–1072) chính là chiếc cầu nối bản lề đưa vương triều Lý từ giai đoạn định hình thể chế sang giai đoạn phát triển rực rỡ nhất về văn hóa, giáo dục và quốc phòng. Những di sản vật chất và tinh thần mà ngài để lại đã vượt qua thử thách của thời gian để trở thành một phần cốt lõi của bản sắc văn hiến dân tộc.
Sự kết hợp giữa tự tôn dân tộc và nhân đạo
Cống hiến vĩ đại nhất của vua Lý Thánh Tông đối với lịch sử Việt Nam nằm ở việc ngài đã định hình một mô hình nhà nước Đại Việt vừa kiêu hãnh, tự cường trước ngoại bang, vừa ngập tràn tình thương yêu, bao dung đối với người dân trong nước. Việc đặt quốc hiệu Đại Việt năm 1054 không phải là sự phô trương thanh thế quân sự, mà là lời khẳng định đĩnh đạc về một nền văn minh lấy "nhân nghĩa" và "hiếu sinh" làm nền tảng cốt lõi.
Sử gia Ngô Sĩ Liên trong bộ Đại Việt sử ký toàn thư khi tổng kết về triều đại vua Lý Thánh Tông đã dành những lời trân trọng nhất để ca ngợi rằng nhà vua thật sự là bậc "lương quân" (vị vua hiền lành, tốt đẹp): khéo kế nối chí cha ông, biết thương dân làm ruộng và kẻ chịu hình ngục, biết tôn sùng đạo học và lễ nghĩa, khiến trăm họ yêu mến như cha mẹ. Triết lý "yêu dân như yêu con" của nhà vua đã trở thành chuẩn mực đạo đức tối cao cho các nhà lãnh đạo Việt Nam qua nhiều thế hệ nối tiếp như vua Lý Nhân Tông, danh tướng Lý Thường Kiệt hay các bậc minh quân thời Trần – Lê sau này.
Bệ phóng giáo dục cho các thế hệ hiền tài
Bằng quyết định khởi dựng Văn Miếu năm 1070 và khuyến khích sự giao thoa cởi mở giữa Phật giáo, Nho giáo và Đạo giáo, vua Lý Thánh Tông đã mở cánh cửa tri thức rộng lớn cho dân tộc Việt Nam. Chính từ ngôi Văn Miếu do ngài sáng lập mà chỉ năm năm sau đó (1075), khoa thi Nho học đầu tiên trong lịch sử Việt Nam đã được tổ chức, tuyển chọn được vị thủ khoa Lê Văn Thịnh người vùng đất Gia Bình (Bắc Ninh) cùng hàng ngàn bậc tiến sĩ, danh nho suốt gần một thiên niên kỷ kế tiếp.
Trải qua gần một nghìn năm lịch sử, cuộc đời, tấm lòng nhân từ bác ái và những quyết sách khai sáng văn hiến của vua Lý Thánh Tông vẫn mãi là niềm tự hào lớn lao của quê hương Bắc Ninh cũng như của toàn dân tộc Việt Nam. Trong sứ mệnh bảo tồn và phát huy kho tàng di sản lịch sử vùng đất Kinh Bắc, chuyên trang Bắc Ninh NSSC trân trọng biên soạn và cung cấp hệ thống thông tin chính sử toàn diện về vị hoàng đế thứ ba của vương triều Lý tới cộng đồng độc giả và các nhà nghiên cứu văn hóa.
NSSC Bắc Ninh
bacninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Bắc Ninh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Danh nhân Bắc Ninh.
Bài liên quan
Thiền sư Vạn Hạnh - Bậc quốc sư trụ cột khai vận vương triều nhà Lý
Thiền sư Vạn Hạnh là bậc cao tăng lỗi lạc quê hương Cổ Pháp (Bắc Ninh), người nuôi dạy vua Lý Thái Tổ, cố vấn dời đô về Thăng Long và để lại bài kệ Thị đệ tử.
Vua Lý Nhân Tông - Vị hoàng đế trị vì lâu nhất lịch sử mở khoa thi Nho học
Vua Lý Nhân Tông trị vì suốt 56 năm (1072–1128), là người mở khoa thi Nho học đầu tiên năm 1075, lập Quốc Tử Giám và lãnh đạo kháng chiến chống Tống thắng lợi.
Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền - Bậc tiền hiền khai sáng làng nghề Đại Bái ngàn năm
Khám phá cuộc đời và công trạng của Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền (989–1069), vị Tiền Tiên sư khai sáng kỹ nghệ gò đúc đồng Đại Bái từ thời Lý.



