Bỏ qua đến nội dung

Chùa Bổ Đà - Di sản cổ tự có vườn tháp lớn nhất Việt Nam trên núi Phượng Hoàng

Ngự trị giữa rừng thông tĩnh mịch trên sườn Bắc dãy núi Tiên Sơn thuộc vùng Kinh Bắc, quần thể chùa Bổ Đà là chốn tổ linh thiêng của Thiền phái Lâm Tế ở miền Bắc. Danh lam cổ tự này kết tinh nghệ thuật kiến trúc nội thông ngoại bế bằng vật liệu bản địa cùng kho tàng di sản tư liệu Phật giáo vô giá.

NSSC Bắc NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 23 phút đọc

Toàn cảnh kiến trúc cổ kính của chùa Bổ Đà dưới chân núi Phượng Hoàng bên dòng sông Cầu

Dọc theo triền tả ngạn dòng sông Cầu lịch sử, nơi làng cổ Tiên Sơn gắn liền với những canh hát giao duyên đằm thắm, chùa Bổ Đà hiện lên trầm mặc dưới bóng tùng xanh ngắt của ngọn núi Phượng Hoàng. Mang tên chữ Tứ Ân tự với triết lý báo đền bốn ân trọng đại trong nhân gian, ngôi đại tự đã trải qua gần một thiên niên kỷ bồi đắp văn hiến để trở thành Di tích quốc gia đặc biệt.

Cội nguồn lịch sử và dòng chảy Thiền phái Lâm Tế tại chùa Bổ Đà

Lịch sử hình thành và phát triển của chùa Bổ Đà phản ánh sinh động quá trình giao thoa giữa tín ngưỡng bản địa vùng trung du châu thổ Bắc Bộ với các dòng thiền Phật giáo Đại Việt qua nhiều triều đại. Từ một am tranh nhỏ ẩn mình giữa rừng thông trên dãy núi Tiên Sơn, di tích đã vươn lên thành chốn tổ uy nghiêm bậc nhất của Thiền phái Lâm Tế tại miền Bắc.

Lịch sử khởi dựng và trùng tu qua các triều đại

Theo truyền thuyết dân gian vùng Tiên Sơn cùng các văn bia cổ lưu giữ tại bản tự, tiền thân của chùa Bổ Đà được khởi dựng từ thế kỷ XI dưới thời kỳ hưng thịnh của vương triều nhà Lý, gắn liền với quê hương phát tích của vua Lý Thái Tổ. Tương truyền, thuở ấy dưới chân núi Phượng Hoàng có người tiều phu nghèo hiếu thảo thường vào rừng đốn củi nuôi mẹ già và hết lòng trì tụng danh hiệu Quán Thế Âm Bồ Tát. Cảm ứng trước tấm lòng chí hiếu của người con đất Kinh Bắc, Đức Quán Thế Âm đã hiển linh chỉ dẫn lập thảo am tu hành; từ điển tích gắn với ngọn núi Phổ Đà (Bổ Đà sơn) nơi Bồ Tát ngự trị, nhân dân địa phương kính cẩn gọi ngôi cổ tự là chùa Bổ Đà hay chùa Quán Âm.

Trải qua thời nhà Trần và Lê Sơ, ngôi chùa cổ bên bờ Bắc sông Cầu tiếp tục đón nhận luồng sinh khí nhập thế từ dòng thiền do Đức Phật hoàng Trần Nhân Tông khai sáng. Bước ngoặt lịch sử quan trọng nhất định hình diện mạo bề thế của quần thể di tích ngày nay diễn ra vào nửa đầu thế kỷ XVIII dưới triều vua Lê Dụ Tông, niên hiệu Bảo Thái (1720–1729). Vị cao tăng có công lao đầu tiên trong công cuộc đại trùng tu và khai sơn chốn tổ là Thiền sư Phạm Kim Hưng, pháp danh Tính Tuyền, hiệu Quang Khuê – vị Tổ sư đời thứ nhất của dòng thiền Lâm Tế tại bản tự. Nhận thấy địa thế núi Phượng Hoàng hội tụ đủ yếu tố phong thủy "tọa sơn hướng thủy" hướng về dòng sông Cầu, Thiền sư Tính Tuyền đã vận động thập phương tín thí xây dựng mới khu chùa chính và đặt tên chữ là Tứ Ân tự, nhắc nhở người tu hành khắc ghi bốn ân lớn gồm ân cha mẹ, ân thầy tổ, ân quốc gia xã tắc và ân chúng sinh vạn loại.

Đến đời trụ trì kế tiếp là Thiền sư Ngô Chân Nguyên (hiệu Tổ Không, nối pháp đời thứ 36 của dòng Lâm Tế) cùng các thế hệ đệ tử trong thế kỷ XVIII – XIX, quần thể di tích trên sườn Bắc núi Phượng Hoàng liên tục được kiến thiết thêm nhiều hạng mục quy mô lớn. Ngoài chùa chính Tứ Ân tự, các vị tổ sư đã cho dựng am Tam Đức làm nơi tịnh tu, xây dựng chùa Cao trên đỉnh núi, lập đền thờ Đức Thánh Hóa và quy hoạch khu vườn tháp đá lưu giữ xá lợi các bậc chân tu. Nhờ nằm ẩn khuất giữa rừng thông cổ thụ và sự bảo vệ thành kính của cư dân các làng Tiên Lát, Hạ Lát, Thượng Lát, toàn bộ kiến trúc cổ truyền từ thời Lê Trung Hưng đến thời Nguyễn vẫn được gìn giữ nguyên vẹn.

Trung tâm hoằng pháp lớn của dòng thiền Lâm Tế

Nếu như chùa Vĩnh Nghiêm ở vùng Yên Dũng được suy tôn là chốn tổ của dòng thiền Trúc Lâm thời Trần, thì chùa Bổ Đà lại khẳng định vị thế là trung tâm hoằng dương Thiền phái Lâm Tế lớn và có ảnh hưởng sâu rộng bậc nhất tại khu vực Bắc Bộ từ thế kỷ XVIII. Dòng thiền Lâm Tế vốn đề cao tinh thần tự lực giác ngộ, kết hợp phương pháp tham công án thiền với thực hành trì giới nghiêm mật và lao động tự túc trong chốn tùng lâm. Khi truyền bá vào vùng đất Kinh Bắc, các bậc tổ sư tại Tứ Ân tự đã dung hợp nhuần nhuyễn giáo lý Lâm Tế chính tông với tinh thần nhập thế của Phật giáo Việt Nam, biến ngôi chùa trên sườn núi Phượng Hoàng thành trường đào tạo tăng tài, nơi mở giới đàn truyền giới và san khắc kinh sách cho hàng trăm tự viện khắp vùng đồng bằng và trung du Bắc Bộ.

Điểm đặc sắc làm nên bản sắc tư tưởng riêng biệt của chùa Bổ Đà chính là sự kết tinh hài hòa triết lý "Tam giáo đồng nguyên" (Phật giáo – Nho giáo – Đạo giáo) cùng tín ngưỡng thờ thần bản địa trong cùng một chỉnh thể kiến trúc. Ngay tại tòa Thượng điện và các cung thờ của Tứ Ân tự, bên cạnh hệ thống tượng Phật Tam Thế, tượng Di Đà Tam Tôn, tượng Đức Phật Thích Ca và Bồ Tát Quán Thế Âm theo chuẩn mực Phật giáo Đại thừa, di tích còn trang trọng bài trí tượng thờ Đức Khổng Tử, Văn Xương Đế Quân đại diện cho truyền thống hiếu học khoa bảng của Nho gia, cùng tượng thờ Thái Thượng Lão Quân mang đậm dấu ấn Đạo giáo phương Đông.

Không dừng lại ở sự giao thoa Tam giáo, đời sống tâm linh tại chùa Bổ Đà còn gắn kết chặt chẽ với tín ngưỡng thờ Thạch Linh Thần Tướng (Đức Thánh Hóa) – vị thần đá linh thiêng được nhân dân địa phương tôn thờ như bậc phúc thần bảo hộ mùa màng và giữ gìn bình yên bờ cõi. Chính sự hòa quyện tự nhiên giữa thiền phong nghiêm cẩn của Thiền phái Lâm Tế với mạch nguồn văn hóa dân gian bản địa đã giúp ngôi cổ tự trở thành biểu tượng văn hóa tinh thần bất diệt của xứ Kinh Bắc.

Giai đoạn lịch sửSự kiện và dấu mốc phát triển trọng đạiNhân vật và dòng thiền gắn liềnHạng mục kiến trúc và di sản tiêu biểu
Thế kỷ XI (thời Lý)Khởi dựng thảo am ban đầu gắn với điển tích Bồ Tát Quán Thế Âm hiển linhCư dân bản địa vùng Tiên Sơn dưới thời LýChùa Quán Âm cổ trên đỉnh núi Bổ Đà sơn
Đầu thế kỷ XVIII (1720–1729)Khai sơn chốn tổ và đại trùng tu quy mô lớn dưới triều vua Lê Dụ TôngTổ sư Phạm Kim Hưng (pháp danh Tính Tuyền)Xây dựng chùa chính Tứ Ân tự, đặt nền móng Thiền phái Lâm Tế
Giữa thế kỷ XVIII (1740–1786)Mở rộng quy hoạch kiến trúc nội tự, dựng am tịnh tu và san khắc mộc bảnThiền sư Ngô Chân Nguyên (hiệu Tổ Không)Am Tam Đức, kho mộc bản kinh Phật gỗ thị, mở đầu vườn tháp
Thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XXTrùng tu nhà Tổ, hành lang, xây dựng các lớp tường đất và phát triển vườn thápCác thế hệ cao tăng trụ trì dòng Lâm TếHệ thống 16 tòa nhà liên hoàn, gần 100 ngôi tháp cổ và tường trình đất
Năm 2016 – 2017Ghi danh Di tích quốc gia đặc biệt và công nhận Bảo vật quốc giaThủ tướng Chính phủ và ngành di sản văn hóaBằng xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt và Bảo vật quốc gia Mộc bản

Nghệ thuật kiến trúc nội thông ngoại bế độc bản của chùa Bổ Đà

Khác biệt hoàn toàn với lối quy hoạch "tiền Phật hậu Tổ" hay bố cục chữ Công, chữ Quốc đăng đối thường thấy ở các ngôi đại tự vùng đồng bằng Bắc Bộ, chùa Bổ Đà sở hữu kiến trúc nội thông ngoại bế độc nhất vô nhị. Toàn bộ quần thể công trình được kiến tạo từ những vật liệu mộc mạc của đất mẹ trung du nhưng lại đạt tới đỉnh cao của nghệ thuật tổ chức không gian kiến trúc cảnh quan cổ truyền.

Nét kiến trúc tường trình đất mộc mạc gắn mảnh gốm sành tại chùa Bổ Đà
Nét kiến trúc tường trình đất mộc mạc gắn mảnh gốm sành tại chùa Bổ Đà

Bố cục mười sáu tòa nhà liên hoàn khép kín

Tổng thể khu nội tự của chùa Bổ Đà được quy hoạch trên mặt bằng rộng hơn năm vạn mét vuông nơi sườn Bắc núi Phượng Hoàng, bao gồm mười sáu tòa nhà lớn nhỏ với tổng cộng chín mươi hai gian nối tiếp nhau tạo thành một chỉnh thể kiến trúc liên hoàn. Thay vì mở cổng Tam quan bề thế trực diện trên trục thần đạo chính tâm, lối vào chùa được thiết kế kín đáo ở phía bên cạnh, dẫn khách hành hương đi qua con đường lát đá xanh uốn lượn dọc theo bờ ao sen và những bức tường đất cổ kính trước khi bước qua cổng vào sân tiền đường. Cách xử lý không gian dẫn nhập này tuân thủ chặt chẽ nguyên tắc nội thông ngoại bế (bên trong thông suốt liên hoàn, bên ngoài khép kín tĩnh mật), vừa đáp ứng yêu cầu biệt lập thanh tịnh của chốn thiền môn Thiền phái Lâm Tế, vừa tạo thế phòng thủ kiên cố che chắn gió bấc và bảo vệ di tích.

Bước vào bên trong khuôn viên Tứ Ân tự, người xem ngỡ ngàng trước sự kết nối tài tình giữa mười sáu hạng mục công trình gồm tòa Tiền đường, tòa Thiêu hương, tòa Thượng điện, nhà Tổ đệ nhất, nhà Tổ đệ nhị, nhà Tăng, nhà khách, gác chuông, khu nhà bếp và hệ thống dãy hành lang bao quanh. Các tòa nhà được bố trí theo hình chữ Nội kết hợp chữ Công và chữ Môn biến thể, liên kết chặt chẽ với nhau bằng những khoảng sân thiên tỉnh (giếng trời) nhỏ hẹp lát gạch phong rêu và hệ thống cửa bức bàn, ngách đi thông nhau khắp bốn phía. Nhờ cấu trúc liên hoàn ấy, chư tăng và khách thập phương có thể di chuyển từ gian thờ Phật sang nhà Tổ, xuống khu giảng kinh hay ra nhà trai đường mà không bị nắng mưa tác động, đồng thời mọi không gian nội thất vẫn luôn tràn ngập ánh sáng tự nhiên và luồng gió mát lành đối lưu từ rừng thông trên núi Phượng Hoàng xuống mặt nước sông Cầu.

Về mặt kết cấu chịu lực và điêu khắc trang trí, hệ thống khung gỗ của chùa Bổ Đà sử dụng các loại gỗ tứ thiết bản địa bền chắc như gỗ lim, gỗ mít, gỗ thông với bộ vì kèo kết cấu theo lối "giá chiêng chồng rường con nhị" và "kẻ chuyền" khỏe khoắn. Do thấm nhuần triết lý giản dị, kiệm ước và hướng nội của dòng thiền Lâm Tế, các mảng chạm khắc trên câu đầu, đầu dư, bức cốn hay cửa võng tại Tứ Ân tự không phô trương sự cầu kỳ rực rỡ mà thiên về đường nét chạm khắc tinh tế, cô đọng với đề tài hoa sen, vân mây và chữ triện cổ, tạo nên vẻ đẹp trầm mặc hiếm có.

Vẻ đẹp mộc mạc của tường đất và tiểu sành

Yếu tố kiến trúc làm say đắm giới nghiên cứu mỹ thuật và kiến trúc sư khi tìm hiểu về chùa Bổ Đà chính là hệ thống tường trình đất bao bọc toàn bộ khu nội tự, khu vườn chùa và các lối đi quanh sườn núi. Khác với những bức tường gạch vồ hay tường đá ong ở các vùng quê khác, tường trình đất tại đây được các thế hệ chư tăng và nhân dân Tiên Sơn kiến tạo hoàn toàn từ loại đất sét sỏi son khai thác ngay dưới chân núi Phượng Hoàng, trộn đều với mật mía, vôi bột và giấy dó giã nhuyễn rồi đổ vào khuôn gỗ nện chặt từng lớp dày tới hơn nửa mét. Trải qua hàng trăm năm dầm mưa dãi nắng, chất đất sỏi son giàu oxit sắt kết tinh lại cứng chắc như đá, khoác lên mình lớp rêu phong xanh mượt điểm xuyết những khóm dương xỉ cổ thụ, tạo nên những bức bình phong đất nung thô mộc mang hơi thở nồng ấm của làng quê Việt Nam.

Trên đỉnh của nhiều đoạn tường trình đất và dọc theo bờ tường rào ngăn cách giữa khu nội tự với vườn cây, các nghệ nhân xưa còn khéo léo xếp chồng hàng trăm chiếc tiểu sành, chum vại gốm và mảnh sành nâu đỏ được nung thủ công từ hai trung tâm gốm cổ trứ danh nằm ngay bên bờ sông Cầu là làng cổ Thổ Hà và làng gốm Phù Lãng. Những chiếc tiểu sành đất nung có hoa văn rồng phượng đắp nổi không chỉ đóng vai trò như lớp mái che bảo vệ đỉnh tường đất khỏi bị nước mưa xói mòn, mà còn mang ý nghĩa triết học Phật giáo sâu sắc về sự vô thường của kiếp người và vòng sinh tử luân hồi nơi cửa thiền. Sắc vàng nâu ấm áp của tường trình đất, màu đỏ thẫm của gạch Bát Tràng lát sân và màu nâu da lươn của gốm sành Thổ Hà – Phù Lãng đã biến mỗi góc sân, mỗi ngõ nhỏ của ngôi chùa thành một tác phẩm nghệ thuật sắp đặt vượt thời gian.

  • Quy hoạch nội thông ngoại bế: Mười sáu tòa nhà với chín mươi hai gian kết nối liên hoàn qua hệ thống hành lang và sân giếng trời, bên trong thông suốt nhưng nhìn từ bên ngoài hoàn toàn khép kín, tĩnh mịch.
  • Kỹ thuật tường trình đất sỏi son: Hệ thống tường bao cao từ hai đến hơn ba mét, dày trên nửa mét được nện thủ công bằng đất sỏi son chân núi trộn mật mía, giữ nguyên độ bền vững suốt ba thế kỷ.
  • Nghệ thuật gắn gốm sành bản địa: Đỉnh tường trình và cổng phụ được trang trí bằng hàng loạt tiểu sành, mảnh gốm nâu đỏ từ các lò gốm cổ ven sông Cầu, vừa chống xói mòn vừa tạo mỹ cảm trầm mặc.
  • Vật liệu kiến trúc truyền thống đồng bộ: Sự kết hợp hài hòa giữa khung gỗ lim – gỗ mít, mái ngói mũi hài cổ, nền lát gạch Bát Tràng và bậc thềm đá xanh chạm khắc tinh xảo.

Kho tàng mộc bản kinh Phật và vườn tháp cổ tại chùa Bổ Đà

Cùng với giá trị kiến trúc độc bản, chùa Bổ Đà còn được giới sử học và Phật học đánh giá là một bảo tàng di sản vật thể vô giá của dân tộc Việt Nam. Nơi đây đang lưu giữ bộ ván khắc kinh văn cổ nhất của Thiền phái Lâm Tế được công nhận là Bảo vật quốc gia và quần thể vườn tháp chùa Bổ Đà quy mô lớn nhất cả nước.

Không gian vườn tháp chùa Bổ Đà cổ kính lưu giữ xá lợi các bậc cao tăng
Không gian vườn tháp chùa Bổ Đà cổ kính lưu giữ xá lợi các bậc cao tăng

Bộ mộc bản kinh Phật khắc trên gỗ thị cổ

Trong khu nhà Tổ và phòng lưu trữ đặc biệt của Tứ Ân tự, hiện còn bảo quản gần hai nghìn bản ván khắc gỗ cổ thuộc bộ mộc bản kinh Phật được san khắc liên tục từ niên hiệu Cảnh Hưng (1740) thời vua Lê Hiển Tông đến đầu thế kỷ XX. Nếu kho Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm đại diện cho tư tưởng và trước tác của Thiền phái Trúc Lâm thời Trần, thì bộ mộc bản kinh Phật tại chùa Bổ Đà lại là bộ ván in kinh văn thuộc dòng thiền Lâm Tế cổ nhất, đồ sộ và nguyên vẹn nhất còn tồn tại ở Việt Nam. Với những giá trị độc bản về lịch sử, văn tự học, tôn giáo học và nghệ thuật điêu khắc gỗ cổ truyền, năm 2017 Thủ tướng Chính phủ đã chính thức ký quyết định công nhận bộ Mộc bản kinh Phật chùa Bổ Đà là Bảo vật quốc gia.

Để chế tác nên những tấm ván in kinh có tuổi thọ gần ba trăm năm mà không bị mối mọt hay nứt vỡ, chư tổ Thiền phái Lâm Tế tại bản tự đã lựa chọn nguyên liệu gỗ thị lâu năm khai thác ngay từ vùng rừng núi Tiên Sơn và Yên Thế. Gỗ thị có đặc tính thớ mịn, dẻo dai, màu vàng sáng tự nhiên và không bị co ngót theo thời tiết; sau khi xẻ thành từng tấm ván phẳng dày khoảng hai đến ba xăng-ti-mét, gỗ được ngâm kỹ dưới bùn ao và luộc bằng nước lá chè trước khi phơi khô trong bóng râm. Trên hai mặt của mỗi tấm ván gỗ thị, các nghệ nhân khắc ván kinh xưa đã dùng dao khắc thủ công tỉ mỉ từng nét chữ Hán và chữ Nôm viết ngược theo thể chữ Chân phương chính chuẩn mực, đi kèm các bức tranh minh họa Đức Phật thuyết pháp, hoa sen và họa tiết hộ pháp vô cùng sống động.

Nội dung của bộ mộc bản kinh Phật tại chùa Bổ Đà phản ánh toàn diện hệ thống giáo lý, giới luật và nghi quỹ hành trì của dòng thiền Lâm Tế kết hợp Tịnh độ tông và Mật tông tại Việt Nam thời kỳ Lê Trung Hưng – Nguyễn. Tiêu biểu trong kho tàng này là các bộ kinh sách lớn như Kinh Lăng Nghiêm Chính Mạch, Kinh Pháp Hoa, Kinh Di Đà, Sa Di Luật Nghi Yếu Lược, Tỳ Khiêu Ni Giới Bản, Nam Hải Ký Quy Nội Pháp Truyện cùng nhiều bản văn sớ và y học dân gian cứu giúp nhân sinh. Đặc biệt, trên nhiều tấm ván kinh vẫn còn lưu giữ nguyên vẹn các dòng lạc khoản ghi rõ niên đại khắc ván, tên hiệu của Thiền sư Tính Tuyền, Thiền sư Chân Nguyên cùng danh sách các phật tử vùng Kinh Bắc phát tâm công đức san khắc kinh văn.

Vườn tháp cổ lớn nhất lưu giữ xá lợi Phật giáo

Men theo lối cổng vòm trổ qua bức tường trình đất bên sườn đồi phía Tây khu nội tự, du khách bước vào không gian tĩnh lặng của vườn tháp chùa Bổ Đà – quần thể vườn tháp Phật giáo lớn nhất, đẹp nhất và tập trung đông đảo bảo tháp cổ nhất tại Việt Nam. Trên diện tích gần tám nghìn mét vuông nằm thoai thoải theo triền núi Phượng Hoàng, chín mươi bảy ngôi tháp cổ cao thấp nối tiếp nhau thành từng hàng thẳng tắp dưới tán thông reo và hương hoa đại thanh khiết, là nơi an táng xá lợi, tro cốt nhục thân của hơn một nghìn hai trăm vị cao tăng, thiền sư và ni sư thuộc Thiền phái Lâm Tế từng tu hành, trụ trì tại chốn tổ suốt ba thế kỷ qua.

Kiến trúc của các ngôi bảo tháp trong vườn tháp chùa Bổ Đà tuân thủ nghiêm ngặt quy định của luật tạng Phật giáo và truyền thống dòng thiền Lâm Tế. Mỗi ngôi tháp đều được xây bằng gạch chỉ Bát Tràng kết hợp đá xanh nguyên khối, mạch vữa miết bằng vôi trộn mật mía và giấy bản cực kỳ bền chắc, có chiều cao trung bình từ ba mét đến hơn năm mét gồm ba đến năm tầng thu nhỏ dần lên đỉnh. Một quy ước nhận diện độc đáo chỉ có tại khu vườn tháp này là sự phân biệt rõ ràng giữa tháp của các vị tăng và tháp của các vị ni thông qua biểu tượng trang trí trên đỉnh tháp: những ngôi tháp an táng các bậc chân tu nam giới luôn đặt một chiếc bình cam lộ (bình tịnh thủy) tượng trưng cho trí tuệ và lòng từ bi phổ độ chúng sinh; trong khi đó, những ngôi tháp của các bậc ni sư lại được gắn biểu tượng búp sen thanh tịnh vươn lên giữa trời xanh.

Ở vị trí trung tâm và cao ráo nhất của vườn tháp chùa Bổ Đà là ngôi tháp Tổ (tháp Phổ Minh) xây dựng từ thế kỷ XVIII nơi lưu giữ xá lợi của vị Tổ khai sơn Phạm Kim Hưng (Tính Tuyền), xung quanh là các ngôi bảo tháp của các vị tổ sư kế đăng như tháp Tôn Đức, tháp Từ Tế, tháp Pháp Đăng. Trong lòng mỗi ngôi tháp lớn đều gắn bia đá khắc chữ Hán ghi chép tỉ mỉ tiểu sử, pháp hiệu, thế hệ truyền thừa trong Thiền phái Lâm Tế cũng như ngày viên tịch của các bậc cao tăng. Toàn bộ khu vườn tháp được bao bọc bởi bức tường trình đất cổ kính và những rặng cây đại hàng trăm năm tuổi, tạo nên một không gian nghệ thuật kiến trúc tâm linh trang nghiêm.

Giá trị văn hóa tâm linh và bảo tồn di sản của chùa Bổ Đà

Vượt lên trên giá trị của một danh thắng kiến trúc nghệ thuật cổ, chùa Bổ Đà còn là không gian nuôi dưỡng đời sống văn hóa phi vật thể đặc sắc của cư dân đôi bờ sông Cầu. Trải qua hàng trăm năm lịch sử, ngôi cổ tự vẫn giữ vai trò là tâm điểm cố kết cộng đồng và là niềm tự hào lớn lao trong bức tranh di sản văn hiến Bắc Ninh – Kinh Bắc.

Không gian lễ hội truyền thống và canh hát Quan họ

Hằng năm, cứ vào dịp trung tuần tháng Hai âm lịch từ ngày 15 đến ngày 18 tháng 2, nhân dân khắp vùng Tiên Sơn, Việt Yên cùng du khách thập phương lại nô nức trẩy hội về dưới chân núi Phượng Hoàng để tham dự lễ hội chùa Bổ Đà – một Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia giàu bản sắc truyền thống. Phần lễ diễn ra vô cùng trang trọng tại Tứ Ân tự, am Tam Đức, chùa Cao và đền thờ Đức Thánh Hóa với nghi thức rước kiệu cổ truyền của các làng anh em kết chạ, lễ mộc dục, lễ cúng Phật, lễ giỗ Tổ dòng Thiền phái Lâm Tế và lễ tế Thạch Linh Thần Tướng cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt.

Nét quyến rũ bậc nhất làm nên linh hồn của kỳ hội xuân nơi sườn núi Bổ Đà chính là không gian diễn xướng Dân ca Quan họ Bắc Ninh vang vọng khắp các triền đồi thông, sân chùa và bến nước bên bờ sông Cầu. Vùng đất quanh chùa Bổ Đà vốn là cái nôi của hàng chục làng Quan họ cổ bờ Bắc sông Cầu như Tiên Lát, Hạ Lát, Thượng Lát, Thổ Hà, Trung Đồng, Hữu Nghi có mối quan hệ kết chạ bền chặt hàng trăm năm với các làng Quan họ bờ Nam. Trong những ngày mở hội, các liền anh trong trang phục áo the khăn xếp lịch lãm và các liền chị duyên dáng trong tà áo mớ ba mớ bảy, nón quai thao quây quần bên những bức tường trình đất rêu phong hay dưới bóng mát của vườn tháp chùa Bổ Đà để cất lên những câu ca đối đáp mượt mà, thủy chung theo lối hát canh cổ truyền không nhạc đệm.

Mạch nguồn di sản Phật giáo bên dòng sông Cầu

Đặt trong tổng thể không gian văn hóa Phật giáo vùng Kinh Bắc, chùa Bổ Đà là một mắt xích trọng yếu kết nối hệ thống các trung tâm Phật giáo cổ xưa nhất của dân tộc Việt Nam dọc lưu vực sông Cầu và sông Đuống. Nếu ở vùng Luy Lâu – Thuận Thành có tổ đình chùa Dâu khởi nguồn Phật giáo từ đầu Công nguyên cùng kiệt tác kiến trúc điêu khắc chùa Bút Tháp bên bờ sông Đuống, và ở vùng Yên Dũng có chốn tổ Trúc Lâm Vĩnh Nghiêm, thì trên dãy Tiên Sơn hùng vĩ, ngôi cổ tự Bổ Đà lại tỏa sáng như biểu tượng rực rỡ nhất của dòng thiền Lâm Tế và nghệ thuật kiến trúc dân gian bản địa.

Với những giá trị lịch sử, kiến trúc nghệ thuật và văn hóa tâm linh đặc biệt xuất sắc, ngày 22 tháng 12 năm 2016, Thủ tướng Chính phủ đã ký quyết định xếp hạng chùa Bổ Đà là Di tích quốc gia đặc biệt. Hiện nay, công tác bảo tồn nguyên trạng hệ thống mười sáu tòa kiến trúc nội thông ngoại bế, gia cố các dãy tường trình đất cổ, tu bổ vườn tháp chùa Bổ Đà và số hóa, bảo quản khoa học kho Bảo vật quốc gia mộc bản kinh Phật đang được chính quyền địa phương cùng các cơ quan chuyên môn triển khai bài bản. Để tìm hiểu sâu hơn về hệ thống cơ sở dữ liệu di sản văn hiến, các danh thắng lịch sử và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trên địa bàn tỉnh, độc giả có thể truy cập cổng thông tin Bắc Ninh NSSC nhằm tra cứu những chuyên đề bách khoa chuẩn xác nhất. Giữa nhịp sống hiện đại không ngừng chảy trôi, chùa Bổ Đà trên sườn núi Phượng Hoàng vẫn mãi là chốn tìm về bình yên, lưu giữ trọn vẹn hồn cốt kiến trúc và trí tuệ Phật giáo ngàn năm của dân tộc Việt Nam.

Chia sẻ:
BC

NSSC Bắc Ninh

bacninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Bắc Ninh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Bắc Ninh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất