Bỏ qua đến nội dung

Chùa Vĩnh Nghiêm - Chốn tổ Trúc Lâm lưu giữ kho tàng mộc bản ngàn năm

Tọa lạc nơi thế đất phong thủy hữu tình bên ngã ba Phượng Nhãn, nơi hợp lưu của sông Lục Nam và sông Thương thuộc vùng Yên Dũng, chùa Vĩnh Nghiêm từ lâu được suy tôn là chốn tổ linh thiêng của Phật giáo Đại Việt. Ngôi cổ tự còn mang tên dân gian là chùa Đức La, lưu giữ nguyên vẹn kiến trúc gỗ truyền thống cùng kho ván khắc kinh văn độc bản.

NSSC Bắc NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Không gian kiến trúc cổ kính của chùa Vĩnh Nghiêm bên ngã ba sông Phượng Nhãn vùng Kinh Bắc

Tọa lạc nơi thế đất phong thủy hữu tình bên ngã ba Phượng Nhãn, nơi hợp lưu của sông Lục Nam và sông Thương thuộc vùng Yên Dũng, chùa Vĩnh Nghiêm từ lâu được suy tôn là chốn tổ linh thiêng của Phật giáo Đại Việt. Ngôi cổ tự còn mang tên dân gian là chùa Đức La, lưu giữ nguyên vẹn kiến trúc gỗ truyền thống cùng kho ván khắc kinh văn độc bản. Qua hơn bảy thế kỷ, di tích vẫn tỏa sáng rực rỡ.

Cội nguồn lịch sử và vị thế chốn tổ của chùa Vĩnh Nghiêm

Hành trình lịch sử của chùa Vĩnh Nghiêm phản ánh trọn vẹn sự hưng thịnh của đạo Phật trong dòng chảy văn hóa dân tộc suốt thời kỳ trung đại. Từ một ngôi tùng lâm cổ bên triền sông, di tích đã vươn lên trở thành học viện Phật giáo đầu tiên và là trung tâm điều hành tăng sự tối cao của quốc gia thời nhà Trần.

Khởi dựng thời Lý và hưng thịnh dưới vương triều Trần

Theo bia ký cổ lưu giữ tại bản tự và các thư tịch lịch sử Phật giáo, ngôi chùa được khởi dựng từ đầu thế kỷ XI dưới thời vương triều nhà Lý, gắn liền với giai đoạn hưng thịnh của đạo Phật từ triều đại vua Lý Thái Tổ. Thuở ban đầu, chùa tọa lạc tại hương Đức La nên nhân dân địa phương quen gọi là chùa Đức La, trong khi tên chữ chính thức được khắc trên bia đá là Chúc Thánh tự mang ý nghĩa cầu chúc bậc thánh đế vạn tuế và quốc gia hưng thịnh.

Bước sang thế kỷ XIII, sau khi nhường ngôi và xuất gia tu hành, Đức Phật hoàng Trần Nhân Tông đã dung hợp ba dòng thiền đương thời để khai sáng dòng Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử mang đậm bản sắc nhập thế của người Việt. Khi vân du qua vùng đất Đức La, nhận thấy cảnh sắc sơn thủy giao hòa phía trước có sông lớn hội tụ, phía sau có dãy núi Cô Tiên che chở như đầu rồng ngoảnh lại, ngài đã cho mở rộng quy mô Chúc Thánh tự và chính thức đổi tên chùa thành Vĩnh Nghiêm với hàm ý đạo pháp mãi mãi trường tồn, tôn nghiêm.

Dấu ấn hoằng pháp của Tam tổ trên đất Phượng Nhãn

Dưới sự trụ trì và hoằng dương trực tiếp của Tam tổ Trúc Lâm, chùa Vĩnh Nghiêm đã trở thành tổng hành dinh kiêm trường đại học Phật giáo tập trung đầu tiên trong lịch sử Việt Nam. Đặc biệt vào năm Hưng Long thứ 21 (1313), Đệ nhị Tổ là Thiền sư Pháp Loa đã vâng chiếu triều đình đặt trụ sở trung ương của Giáo hội Trúc Lâm ngay tại ngôi chùa bên ngã ba Phượng Nhãn này, tổ chức biên tập sổ tăng tịch toàn quốc, mở giới đàn truyền giới và truyền trao y bát cho Đệ tam Tổ Huyền Quang.

Trải qua các triều đại Lê Sơ, Mạc, Lê Trung Hưng và nhà Nguyễn, ngôi cổ tự nơi làng La vẫn luôn được triều đình và nhân dân quan tâm trùng tu, tôn tạo. Các đợt tu bổ lớn vào thời Lê Chính Hòa, thời Nguyễn Gia Long, Tự Đức và Thành Thái đã kế thừa nền móng quy hoạch thời Trần để kiến tạo nên hệ thống công trình kiến trúc gỗ lim bề thế như hiện nay. Sự gắn kết máu thịt giữa cuộc đời hành đạo của Tam tổ Trúc Lâm với mảnh đất Yên Dũng đã nâng tầm ngôi chùa thành thánh địa văn hóa tinh thần của cả dân tộc.

Thời kỳ lịch sửTên gọi di tíchNhân vật lịch sử tiêu biểuDấu ấn phát triển và vai trò của ngôi cổ tự
Thế kỷ XI (thời Lý)Chúc Thánh tựCác thiền sư triều LýKhởi dựng ngôi chùa ban đầu tại hương Đức La bên hợp lưu sông Lục Nam và sông Thương
Cuối thế kỷ XIIIChùa Vĩnh NghiêmĐệ nhất Tổ Trần Nhân TôngMở rộng quy mô tùng lâm, đổi tên thành Vĩnh Nghiêm và đặt nền móng dòng thiền Trúc Lâm
Đầu thế kỷ XIV (1313)Chốn tổ Vĩnh NghiêmĐệ nhị Tổ Pháp Loa, Đệ tam TổĐặt trụ sở trung ương Phật giáo Đại Việt, lập sổ tăng tịch toàn quốc và mở trường giảng kinh
Thế kỷ XVII – XIXChùa Đức LaCác tổ sư dòng Lâm TếĐại trùng tu hệ thống kiến trúc gỗ lim, đúc chuông, dựng bia đá và khắc kho ván kinh mộc bản
Thế kỷ XXI (hiện đại)Di tích quốc gia đặc biệtNgành di sản văn hóa Việt NamGhi danh Mộc bản là Di sản tư liệu thế giới (2012) và xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt (2015)

Quy hoạch kiến trúc gỗ cổ truyền đặc sắc tại chùa Vĩnh Nghiêm

Nằm giữa khuôn viên rộng hơn một héc-ta rợp bóng cây cổ thụ và rặng tre xanh mát, chùa Vĩnh Nghiêm thể hiện rõ triết lý kiến trúc Phật giáo phương Đông hòa quyện cùng địa hình tự nhiên vùng trung du. Toàn bộ quần thể là một kiệt tác kiến trúc gỗ cổ truyền được bố cục đăng đối, chặt chẽ và thấm đượm mỹ cảm dân gian.

Không gian kiến trúc cổ kính của chùa Vĩnh Nghiêm bên ngã ba sông Phượng Nhãn
Không gian kiến trúc cổ kính của chùa Vĩnh Nghiêm bên ngã ba sông Phượng Nhãn

Bố cục năm cụm công trình dọc trục hướng Đông Nam

Tổng thể kiến trúc của chùa Đức La được quy hoạch theo hướng Đông Nam, nhìn thẳng ra vùng ngã ba Phượng Nhãn mênh mông sóng nước và dãy núi Phượng Hoàng ở phía xa. Quần thể di tích phát triển theo chiều sâu dọc trục thần đạo gồm năm khối công trình chính nối tiếp nhau là cổng Tam quan, tòa Tam bảo (gồm Tiền đường, Thiêu hương và Thượng điện), Nhà Tổ đệ nhất, Gác chuông hai tầng tám mái và Nhà Tổ đệ nhị, phản ánh chuẩn mực "tiền Phật hậu Tổ" đặc trưng của các ngôi đại tự miền Bắc.

Toàn bộ phần khung chịu lực của các tòa nhà trong chùa đều được dựng bằng gỗ lim nguyên khối khai thác từ vùng rừng núi Yên Thế, Lục Ngạn xưa, liên kết hoàn toàn bằng hệ thống mộng mẹo truyền thống không dùng đinh sắt. Trải qua hàng trăm năm chịu đựng khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa, những hàng cột cái, cột quân đường kính lớn vẫn giữ được màu nâu trầm bóng mượt và độ vững chắc tuyệt đối. Cách tổ chức không gian mở giữa các sân gạch nối tiếp giúp ánh sáng tự nhiên và làn gió mát từ hai dòng sông luôn lưu chuyển thông thoáng khắp nội tự.

Nghệ thuật chạm khắc mộc cổ truyền và vườn tháp tổ

Đi sâu vào từng hạng mục kiến trúc tại chùa Vĩnh Nghiêm, người xem không khỏi ngưỡng mộ kỹ nghệ chạm khắc gỗ điêu luyện của các hiệp thợ vùng Kinh Bắc thời Lê – Nguyễn. Trên các bức cốn, đầu dư, câu đầu, kẻ hiên và cửa võng tại tòa Tam bảo cũng như Gác chuông, hàng trăm mảng chạm nổi và chạm bong kênh khắc họa sinh động đề tài tứ linh, tứ quý, hoa sen cách điệu và mây lửa cuộn trào. Tại khu vực Nhà Tổ đệ nhất và Nhà Tổ đệ nhị, hệ thống hoành phi sơn son thếp vàng và câu đối chữ Hán khắc sâu vào thân cột lim như những trang sử biên niên ca ngợi cảnh đẹp Chúc Thánh tự cùng đạo hạnh của Tam tổ Trúc Lâm.

Ở phía bên phải và phía sau khu nội tự là vườn tháp cổ tĩnh mịch, nơi an táng xá lợi của các vị cao tăng từng trụ trì và có công trùng tu ngôi cổ tự qua nhiều thế kỷ. Nổi bật nhất trong vườn tháp là tháp đá Diệu Quang cao hơn sáu mét được xây dựng từ thế kỷ XVIII để tưởng niệm Thiền sư Chân Nguyên và các bậc tổ sư dòng Lâm Tế kế thừa chốn tổ. Các ngôi bảo tháp có cấu trúc nhiều tầng bằng đá xanh và gạch cổ, đỉnh tháp chạm búp sen thanh khiết, hài hòa với những nét kiến trúc cổ truyền thường thấy tại chùa Bổ Đà trong cùng vùng văn hóa.

  • Quy hoạch hướng Đông Nam: Tận dụng thế đất đầu rồng nhìn ra hợp lưu hai dòng sông lớn tại ngã ba Phượng Nhãn, đón gió mát và ánh sáng tự nhiên quanh năm.
  • Trục kiến trúc năm lớp: Kết nối tuần tự từ Tam quan, tòa Tam bảo hình chữ Công, Nhà Tổ đệ nhất, Gác chuông hai tầng tám mái đến Nhà Tổ đệ nhị.
  • Kết cấu gỗ lim cổ truyền: Hệ thống cột cái, vì kèo giá chiêng chồng rường bằng gỗ lim nguyên khối lắp ghép bằng kỹ thuật mộng gỗ chính xác tuyệt đối.
  • Khu vườn tháp tổ sư: Quy tụ nhiều ngôi tháp đá và tháp gạch cổ kính từ thế kỷ XVIII – XIX lưu giữ xá lợi các bậc cao tăng trụ trì bản tự.

Kho tàng di sản tư liệu và bảo vật tại chùa Vĩnh Nghiêm

Giá trị làm nên tầm vóc quốc tế của chùa Vĩnh Nghiêm không chỉ nằm ở lịch sử lâu đời mà còn kết tinh nơi kho tàng di sản vật thể độc nhất vô nhị. Nơi đây đang bảo quản hàng ngàn bản ván khắc gỗ cổ cùng hệ thống tượng pháp quý hiếm được công nhận ở cấp độ quốc gia và thế giới.

Kho ván khắc kinh văn bằng gỗ thị trắng độc bản

Niềm tự hào lớn nhất của ngôi cổ tự chính là kho Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm gồm 3.050 bản ván khắc gỗ cổ có niên đại từ thế kỷ XVI đến đầu thế kỷ XX, đã được tổ chức UNESCO chính thức ghi danh là Di sản tư liệu thế giới khu vực Châu Á – Thái Bình Dương vào tháng 5 năm 2012. Toàn bộ số mộc bản này là những bộ ván in gốc khắc chữ Hán và chữ Nôm ngược dùng để in ấn kinh sách, luật giới, y học cổ truyền và trước tác của dòng thiền Trúc Lâm như Thiền tông bản hạnh, Yên Tử nhật trình, Khóa hư lục hay Hoa Nghiêm kinh.

Để những tấm ván in giữ được độ bền hàng trăm năm không bị cong vênh hay mối mọt, các nghệ nhân xưa đã tuyển chọn nguyên liệu gỗ thị trắng lâu năm trồng ngay trong vườn chùa và các làng quê quanh vùng Yên Dũng. Thớ gỗ thị trắng mềm dẻo, mịn màng, sau khi xẻ ván được ngâm bùn ao và luộc nước lá chè xanh trước khi san khắc hai mặt với hàng ngàn chữ Hán – Nôm sắc sảo theo nhiều thể thư pháp. Việc khắc in kinh sách bằng chữ Nôm tại chùa Đức La đã khẳng định ý thức tự chủ văn hóa và khát vọng Việt hóa triết lý Phật Đà của cha ông, hiện đang được bảo tồn nghiêm ngặt như một Di sản tư liệu thế giới vô giá.

Bộ tượng thờ cổ và bảo vật quốc gia quý hiếm

Cùng với kho mộc bản lừng danh, hệ thống tượng pháp tại chùa Vĩnh Nghiêm gồm hơn 100 pho tượng cổ bằng gỗ mít sơn son thếp vàng là một bảo tàng điêu khắc Phật giáo sống động trải dài qua nhiều thế kỷ. Tâm điểm của khu vực Nhà Tổ đệ nhất là bộ tượng Tam tổ Trúc Lâm gồm ba pho tượng chân dung Đệ nhất Tổ Trần Nhân Tông, Đệ nhị Tổ Pháp Loa và Đệ tam Tổ Huyền Quang được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia vào cuối năm 2024.

Pho tượng Đệ nhất Tổ trong bộ tượng Tam tổ Trúc Lâm thể hiện hình ảnh vị vua hóa Phật ngồi thiền định ung dung trên bệ gỗ chạm hoa sen, khuôn mặt đôn hậu và khoác tấm áo cà sa giản dị nhưng toát lên uy nghi bậc đại giác. Hai bên là pho tượng Đệ nhị Tổ Pháp Loa với nét mặt cương nghị, thông tuệ và pho tượng Đệ tam Tổ Huyền Quang mang phong thái nho nhã, trầm tư của bậc trạng nguyên thi sĩ đắc đạo. Kết hợp với hệ thống tượng Phật Tam Thế, tượng Thập Bát La Hán cùng 8 tấm bia đá cổ ghi chép lịch sử Chúc Thánh tự, toàn bộ di vật đã tạo nên một chỉnh thể di sản vật thể hoàn mỹ.

Sức lan tỏa văn hóa tâm linh đương đại của chùa Vĩnh Nghiêm

Không chỉ là một di tích lịch sử lặng lẽ bên dòng sông cổ, chùa Vĩnh Nghiêm ngày nay vẫn giữ vững vai trò là tâm điểm văn hóa tinh thần của vùng đất Kinh Bắc – Bắc Ninh. Hơi thở của dòng thiền Trúc Lâm từ ngôi cổ tự tiếp tục lan tỏa mạnh mẽ qua các lễ hội truyền thống và mạng lưới kết nối di sản liên vùng.

Không gian sinh hoạt tín ngưỡng truyền thống vùng Yên Dũng

Hằng năm, cứ mỗi độ xuân về từ ngày 12 đến ngày 14 tháng 2 âm lịch, nhân dân khắp vùng Yên Dũng và du khách thập phương lại hội tụ bên ngã ba Phượng Nhãn để tham dự lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm, một Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đã được ghi danh từ năm 2013. Lễ hội được tổ chức trọng thể nhằm tưởng niệm công đức của Tam tổ Trúc Lâm với nghi thức rước lễ vật theo đội hình cổ truyền của các làng quê kết nghĩa quanh vùng chùa La trong tiếng nhạc lưu thủy hành vân trang nghiêm.

Trong suốt những ngày diễn ra lễ hội tại khuôn viên chùa Đức La, không gian văn hóa dân gian truyền thống được tái hiện sống động qua các hoạt động thuyết giảng ý nghĩa Phật pháp, trình diễn in mộc bản trên giấy dó cổ truyền, giao lưu thơ ca và các trò chơi dân gian thượng võ. Người dân khi tận mắt chứng kiến quy trình lăn mực tàu trên những tấm ván gỗ thị trắng phục chế để in ra các bức thư pháp chữ Hán – Nôm đều cảm nhận sâu sắc sự kết nối giữa quá khứ và hiện tại, bồi đắp truyền thống hiếu học và trọng nghĩa tình của cộng đồng.

Mạch nguồn di sản Phật giáo kết nối vùng Đông Bắc

Trên bản đồ văn hóa tâm linh vùng Đông Bắc Bộ, chùa Vĩnh Nghiêm giữ vị trí điểm khởi đầu quan trọng trên con đường hoằng dương Phật pháp của Tam tổ Trúc Lâm dọc theo sườn Tây dãy núi Yên Tử. Từ chốn tổ bên bờ sông Lục Nam, mạch nguồn di sản kết nối trực tiếp lên khu du lịch tâm linh Tây Yên Tử rồi vươn tới đỉnh chùa Đồng thuộc khu di tích Yên Tử nơi Phật hoàng nhập Niết Bàn, đồng thời giao thoa chặt chẽ với khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc gắn liền với Đệ tam Tổ Huyền Quang.

Cùng với các ngôi đại danh lam cổ tự trong tỉnh như chùa Bút Tháp và chùa Dâu, ngôi chùa cổ nơi đất Phượng Nhãn đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt vào năm 2015, đồng thời nằm trong hồ sơ quần thể di tích trình UNESCO vinh danh. Để tiếp tục khám phá kho tàng tư liệu chuẩn xác về hệ thống di tích quốc gia đặc biệt, danh nhân văn hóa và các giá trị di sản bản địa trên toàn tỉnh, độc giả có thể truy cập cổng thông tin điện tử Bắc Ninh NSSC nhằm tra cứu những chuyên đề bách khoa toàn diện. Trải qua bao thăng trầm lịch sử, chùa Vĩnh Nghiêm vẫn mãi là ngọn đuốc tuệ giác bất diệt của dòng thiền Trúc Lâm giữa lòng đất nước.

Chia sẻ:
BC

NSSC Bắc Ninh

bacninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Bắc Ninh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Bắc Ninh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất