Bỏ qua đến nội dung

Làng gốm Phù Lãng - Vẻ đẹp mộc mạc của dòng gốm sành nâu bên dòng sông Cầu

Nằm trải dài theo triền đê hữu ngạn dòng sông Cầu thơ mộng, làng gốm Phù Lãng hội tụ hơn bảy trăm năm tinh hoa nghề gốm cổ vùng Kinh Bắc, nơi chất đất sét hồng Thống Vát hòa quyện cùng ngọn lửa lò bầu tạo nên những tác phẩm điêu khắc đất nung trầm mặc.

NSSC Bắc NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Không gian xưởng gốm truyền thống với hàng trăm chum vại và bình gốm sành nâu chạm nổi tại làng gốm Phù Lãng

Khởi nguồn từ thời kỳ nhà Trần bên bờ nam sông Cầu, làng gốm Phù Lãng thuộc xã Phù Lãng, thị xã Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh là trung tâm gốm cổ giàu bản sắc của vùng châu thổ Bắc Bộ. Nổi tiếng với dòng gốm sành nâu phủ lớp men da lươn óng ả nung trong lò bầu nung củi, ngôi làng cổ đã định hình ngôn ngữ tạo hình mộc mạc và khỏe khoắn.

Lịch sử hơn bảy thế kỷ của làng gốm Phù Lãng bên dòng sông Cầu

Theo tư liệu thần tích, gia phả các dòng họ lâu đời tại địa phương và các công trình khảo cổ học lịch sử mỹ thuật Việt Nam, làng gốm Phù Lãng đã khởi nguồn từ khoảng cuối thế kỷ XIII đến đầu thế kỷ XIV dưới triều đại nhà Trần. Cùng với làng gốm Bát Tràng tại Gia Lâm (Hà Nội), làng nghề Thổ Hà bên sông Như Nguyệt và làng gốm cổ Chu Đậu bên dòng Thái Bình, Phù Lãng đã góp phần định hình tứ giác gốm sứ cổ truyền lừng lẫy của miền Bắc Việt Nam.

Công đức Tổ nghề Lưu Phong Tú từ thời nhà Trần

Theo sách cổ và truyền thuyết lưu truyền qua nhiều thế hệ cư dân xã Phù Lãng, vị thủy tổ khai sáng nghề gốm cho vùng đất này là ông Tổ nghề Lưu Phong Tú. Vào cuối thời nhà Lý đầu thời nhà Trần, ông Lưu Phong Tú được triều đình cử đi sứ sang phương Bắc. Trong hành trình đi sứ qua vùng đất Lưỡng Quảng, ông đã dày công tìm hiểu, học hỏi bí quyết chế tác đồ gốm sành và kỹ thuật xây lò nung trên sườn đồi.

Nhờ điều kiện tự nhiên thuận lợi về bến bãi giao thương đường thủy cùng nguồn củi đun dồi dào từ vùng rừng núi thượng nguồn trôi xuôi dòng nước, cư dân các thôn Trung, thôn Thượng, thôn Hạ và thôn Thủ Công thuộc xã Phù Lãng đã nhanh chóng phát triển nghề vuốt gốm thành kế sinh nhai chủ lực.

Không gian văn hóa xóm gốm dọc bờ Lục Đầu Giang

Không gian kiến trúc và cảnh quan của làng gốm Phù Lãng mang đậm dấu ấn của một làng nghề ven sông Bắc Bộ cổ kính. Ngôi làng nằm tựa lưng vào những dải đồi thấp thoai thoải như đồi Đoàn Kết, núi Bu của thị xã Quế Võ, mặt hướng thẳng ra dòng sông Cầu mênh mang sóng nước — dòng sông gắn liền với những làn điệu giao duyên và thức quà đặc sản cua da sông Cầu nổi tiếng mỗi độ thu về.

Đi dọc theo những con ngõ nhỏ lát gạch nghiêng chạy quanh co qua các xóm lò, người thưởng lãm dễ dàng bắt gặp những bức tường rào xếp bằng hàng nghìn chiếc chum sành, tiểu sành, ống quyển gốm nung già đanh màu nâu sẫm phủ rêu phong cổ kính. Bên cạnh những ống khói gạch vươn cao của hệ thống lò bầu nung củi là những khoảng sân phơi gốm mộc trải dài dưới ánh nắng vàng và những chồng củi thông, củi bạch đàn xếp ngay ngắn dọc triền đê.

Tiêu chí đặc trưngDòng gốm sành nâu làng gốm Phù LãngGiá trị kỹ thuật và thẩm mỹ truyền thống
Nguồn đất sét nguyên liệuĐất sét hồng nhạt khai thác tại vùng núi Thống Vát, Cung Khiêm (Bắc Giang) có độ dẻo cao và giàu oxit sắtKhi nung ở nhiệt độ cao khoảng 1.100 – 1.200 độ C, xương gốm kết khối đanh chắc, gõ kêu tiếng vang như chuông đồng
Nước men truyền thốngMen tự nhiên pha chế từ tro cây rừng, vôi sống, bùn phù sa sông Cầu và đá ống nghiền mịnTạo ra sắc men da lươn vàng nâu, men nâu đen hoặc men ngà ấm áp, bóng tự nhiên và cực kỳ bền vững
Kỹ thuật tạo hình và trang tríVuốt tay trên bàn xoay, in khuôn âm bản kết hợp kỹ thuật đắp nổi chạm bong (chạm kép) và vẽ màu đấtTạo chiều sâu ba chiều sống động với các đề tài tứ linh, hoa sen, mục đồng, cổng làng quê Việt Nam
Phương pháp nung gốmNung bằng củi rừng tự nhiên trong lò bầu nung củi truyền thống kéo dài liên tục suốt ba ngày ba đêmLửa củi tự nhiên biến thiên nhiệt độ tạo nên hiệu ứng hỏa biến độc bản, không có hai sản phẩm nào giống hệt nhau

Nguyên liệu đất sét và kỹ nghệ lửa tại làng gốm Phù Lãng

Khác biệt hoàn toàn với dòng gốm sứ men trắng vẽ lam của Bát Tràng hay gốm sành không tráng men của Thổ Hà, bản sắc kỹ thuật của làng gốm Phù Lãng được quyết định bởi sự kết hợp giữa nguồn đất sét núi đặc hữu, bài men tro rừng tự nhiên và kỹ nghệ điều lửa điêu luyện trong lò bầu truyền thống.

Nguồn đất sét Thống Vát và công thức pha chế men

Mặc dù tọa lạc tại thị xã Quế Võ, nguồn nguyên liệu cốt lõi để làm nên xương gốm Phù Lãng lại là loại đất sét có màu hồng nhạt hoặc xám hồng được các hộ làm nghề mua từ vùng đồi núi Thống Vát, Cung Khiêm (thuộc huyện Việt Yên, Bắc Giang cũ ở phía bên kia bờ sông). Loại đất sét Thống Vát này có đặc tính dẻo mịn, ít tạp chất cát thô, độ co ngót thấp và hàm lượng khoáng oxit sắt tự nhiên rất cao.

Điểm làm nên linh hồn của dòng gốm sành nâu Phù Lãng chính là lớp men da lươn tự nhiên có sắc vàng nâu óng ả hoặc nâu cánh gián trầm mặc.

Nghệ nhân cao niên tỉ mỉ chấm màu đất tự nhiên trang trí họa tiết mái nhà quê lên bình gốm tại làng gốm Phù Lãng
Nghệ nhân cao niên tỉ mỉ chấm màu đất tự nhiên trang trí họa tiết mái nhà quê lên bình gốm tại làng gốm Phù Lãng

Nghệ thuật điều khiển nhiệt độ trong lò bầu nung củi

Sau khi cốt gốm mộc đã được tạo hình, phơi se mặt và tráng phủ lớp men tro tự nhiên, công đoạn quyết định sự thành bại của cả mẻ gốm là quá trình nung trong lò bầu nung củi (hay lò rồng).

Người thợ cả phụ trách xếp gốm vào lò (gọi là chồng lò) phải tính toán chính xác vị trí của từng loại sản phẩm theo phân vùng nhiệt độ từ đầu lò đến cuối lò, đặt các sản phẩm nhỏ nằm gọn bên trong các chum, vại lớn để tiết kiệm diện tích và giúp nhiệt lượng lan tỏa đều. Một mẻ nung truyền thống kéo dài liên tục suốt ba ngày ba đêm (khoảng 60 đến 72 giờ):

  • Giai đoạn sấy lò (Om lửa — 24 giờ đầu): Người thợ đốt củi nhỏ lửa ngay tại cửa lò để duy trì nhiệt độ thấp từ 100 đến 400 độ C, giúp hơi ẩm còn sót lại trong xương đất thoát ra từ từ mà không làm nứt vỡ cốt gốm.
  • Giai đoạn công lửa (Nung chính — 24 đến 36 giờ tiếp theo): Nhiệt độ được đẩy dần lên mức 800 đến 1.000 độ C bằng cách tiếp củi liên tục ở cửa lò chính.
  • Giai đoạn phóng hỏa (Đốt mắt lò — 12 giờ cuối): Khi bầu lò đã rực đỏ, người thợ mở lần lượt các lỗ thông hỏa dọc hai bên sườn lò và ném trực tiếp những thanh củi thông khô vào từng mắt lò, đẩy nhiệt độ lên đỉnh điểm từ 1.150 đến 1.200 độ C. Dưới sức nóng mãnh liệt của ngọn lửa củi và tro bay tự nhiên bám vào thành gốm, lớp men tro chảy lỏng hòa quyện với oxit sắt trong xương đất sét Thống Vát, tạo nên sắc men da lươn vàng nâu ấm áp cùng những vệt hỏa biến kỳ ảo.

Bản sắc mỹ thuật gốm sành nâu đặc trưng của làng gốm Phù Lãng

Không chạy theo vẻ bóng bẩy cầu kỳ của các dòng sứ tráng men màu sặc sỡ, mỹ thuật của làng gốm Phù Lãng chinh phục giới thưởng lãm bằng vẻ đẹp thô mộc, khỏe khoắn của chất liệu sành nâu kết hợp cùng nghệ thuật điêu khắc chạm nổi giàu tính hội họa.

Kỹ thuật chạm bong đắp nổi và nước men da lươn

Trong tạo hình truyền thống, người thợ Phù Lãng sử dụng thành thạo bàn xoay vuốt tay để chuốt nên những dáng bình, chum, vại, lọ lộc bình có đường cong căng tròn, vững chãi. Điểm nhấn nghệ thuật đặc sắc nhất trên thân gốm là kỹ thuật đắp nổi kết hợp chạm bong (còn gọi là chạm kép) do các nghệ nhân tài hoa sáng tạo.

Bằng đôi bàn tay khéo léo, các nghệ nhân khắc họa sống động những đề tài gắn liền với văn hóa truyền thống Việt Nam như hình tượng tứ linh (Long – Lân – Quy – Phượng), tứ quý (Tùng – Cúc – Trúc – Mai), đầm sen mùa hạ, đàn ngựa phi nước đại, hay khung cảnh làng quê Kinh Bắc với cây đa, giếng nước, mái đình, cổng làng và mục đồng chăn trâu thổi sáo.

Nghệ nhân chế tác hoa văn đắp nổi hình hoa sen và cổng làng cổ kính trên thân bình gốm sành Phù Lãng
Nghệ nhân chế tác hoa văn đắp nổi hình hoa sen và cổng làng cổ kính trên thân bình gốm sành Phù Lãng

Từ chum vại dân dụng đến gốm mỹ thuật đương đại

Nhìn lại lịch sử phát triển hàng trăm năm của làng nghề, các sản phẩm của làng gốm Phù Lãng được chia thành ba dòng chính phản ánh sự thích ứng linh hoạt của người thợ trước nhu cầu văn hóa của từng thời đại:

  1. Dòng gốm gia dụng truyền thống: Bao gồm các loại chum, vại, chĩnh, vò, ang nước, ấm sắc thuốc, nồi đất, ống điếu. Do xương gốm nung già kết khối kín khít và không thấm nước, chum vò Phù Lãng từ xưa đã được người dân khắp vùng Kinh Bắc ưa chuộng dùng để ủ rượu làng Vân thơm nồng hay ngâm ủ tương Đình Tổ vàng sánh, giúp giữ trọn hương vị tinh túy của ẩm thực truyền thống.
  2. Dòng gốm tín ngưỡng và tâm linh: Gồm lư hương, đỉnh trầm, chân đèn, bát hương, nghê sành trấn trạch và tiểu sành chạm khắc rồng phượng trang nghiêm, phục vụ đời sống tín ngưỡng thờ cúng của người Việt trên khắp miền Bắc.
  3. Dòng gốm mỹ thuật và trang trí kiến trúc đương đại: Bao gồm bình gốm điêu khắc, tranh gốm ghép mảnh khổ lớn, phù điêu gốm trang trí nội ngoại thất, đèn vườn và tượng gốm nghệ thuật, đưa chất liệu gốm sành nâu bước vào các không gian kiến trúc văn hóa hiện đại.

Giá trị di sản văn hóa phi vật thể của làng gốm Phù Lãng

Bước sang thế kỷ XXI, trước sự cạnh tranh gay gắt của các vật liệu nhựa, inox và gốm sứ công nghiệp, làng gốm Phù Lãng đã thực hiện một cuộc chuyển mình ngoạn mục từ sản xuất đồ gia dụng thuần túy sang sáng tạo gốm mỹ thuật giá trị cao, khẳng định sức sống mãnh liệt của một di sản văn hóa quốc gia.

Dấu ấn sáng tạo của các thế hệ nghệ nhân trẻ

Đóng góp quan trọng vào cuộc phục hưng và định hình diện mạo dòng gốm mỹ thuật Phù Lãng đương đại là tâm huyết của những nghệ nhân được đào tạo bài bản về mỹ thuật tạo hình, tiêu biểu là nghệ nhân Vũ Hữu Nhung cùng nhiều gương mặt nghệ nhân trẻ tại thôn Đoàn Kết, thôn Thủ Công.

Nhiều tác phẩm điêu khắc gốm sành Phù Lãng đã xuất hiện tại các cuộc triển lãm mỹ thuật toàn quốc và quốc tế, giao thoa cảm hứng nghệ thuật cùng các làng nghề danh tiếng trong tỉnh như làng tranh dân gian Đông Hồ ở Thuận Thành. Sự kết hợp hài hòa giữa cốt cách dân gian mộc mạc và tư duy tạo hình đương đại đã giúp nghề gốm bên bờ sông Cầu thu hút hàng trăm lao động trẻ gắn bó với bàn xoay và ngọn lửa lò bầu quê hương.

Sức sống bền bỉ của di sản nghề gốm Kinh Bắc

Ghi nhận những giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học và nghệ thuật độc đáo được trao truyền liên tục suốt hơn bảy trăm năm, năm 2016, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức quyết định đưa Nghề gốm Phù Lãng (xã Phù Lãng, thị xã Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh) vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Ngày nay, mỗi khi về thăm vùng đất bên dòng Lục Đầu Giang lịch sử, hình ảnh những dãy chum sành nâu trầm mặc dưới nắng vàng và ngọn lửa hồng rực cháy trong các lò bầu cổ tại làng gốm Phù Lãng vẫn để lại ấn tượng sâu đậm về tinh thần lao động bền bỉ, sáng tạo của người dân Kinh Bắc. Trong hành trình số hóa và gìn giữ kho tàng di sản văn hóa bản địa, chuyên trang Bắc Ninh NSSC luôn đồng hành lưu trữ những tư liệu bách khoa toàn diện nhằm lan tỏa giá trị truyền thống của các làng nghề cổ Bắc Ninh tới cộng đồng độc giả trong và ngoài nước.

Chia sẻ:
BC

NSSC Bắc Ninh

bacninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Bắc Ninh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Bắc Ninh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất