Bỏ qua đến nội dung

Vua Lý Thái Tông - Vị hoàng đế ban hành Hình thư mở mang quốc thống

Kế thừa cơ nghiệp của Thái Tổ sau biến cố Tam vương năm 1028, vua Lý Thái Tông đã trị vì suốt hai mươi sáu năm rực rỡ, trực tiếp cầm quân bảo vệ biên cương, ban hành bộ luật thành văn Hình thư đầu tiên trong lịch sử Việt Nam và kiến tạo kiệt tác chùa Diên Hựu giữa kinh thành Thăng Long.

NSSC Bắc NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 26 phút đọc

Chân dung tư liệu lịch sử của danh nhân Lý Thái Tông

Trong lịch sử chế độ quân chủ Việt Nam thế kỷ XI, vua Lý Thái Tông (tên húy là Lý Phật Mã hay Lý Đức Chính, 1000–1054) được các sử gia đánh giá là bậc hoàng đế toàn tài bậc nhất, người đã củng cố vững chắc nền tảng mà phụ hoàng gây dựng để đưa đất nước bước vào kỷ nguyên thịnh trị. Mang dòng máu vùng đất Cổ Pháp thuộc xứ Kinh Bắc địa linh nhân kiệt, ngài vừa là vị thống soái dày dạn trận mạc nơi biên cương, vừa là nhà lập pháp khai mở nền pháp trị nhân văn cho dân tộc.

Tiêu chí hồ sơThông tin chi tiết trong chính sử Việt Nam
Danh xưng và miếu hiệuVua Lý Thái Tông (Thái Tông Văn Võ Hoàng Đế)
Tên húyLý Phật Mã (tên gọi khác là Lý Đức Chính, tước hiệu trước khi lên ngôi là Khai Thiên Vương)
Niên đại sinh mấtSinh ngày 26 tháng 6 năm Canh Tý (1000) – Mất ngày 1 tháng 10 năm Giáp Ngọ (1054)
Quê quán gốcHương Cổ Pháp, phủ Thiên Đức (nay thuộc phường Đình Bảng, thành phố Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh)
Thân phụ và thân mẫuTrưởng nam của vua Lý Thái Tổ (Lý Công Uẩn) và Linh Hiển Thái Hậu Lê Thị Phất Ngân
Triều đại trị vìHoàng đế thứ hai của vương triều nhà Lý (trị vì từ năm 1028 đến năm 1054)
Các niên hiệu trong đờiThiên Thành (1028–1034), Thông Thụy (1034–1039), Càn Phù Hữu Đạo (1039–1042), Minh Đạo (1042–1044), Thiên Cảm Thánh Vũ (1044–1049), Sùng Hưng Đại Bảo (1049–1054)
Cải cách và công trìnhBan hành bộ Hình thư năm 1042 (bộ luật thành văn đầu tiên của Việt Nam), khởi dựng chùa Diên Hựu (chùa Một Cột) năm 1049 và đền Đô năm 1030
Sự nghiệp bảo vệ bờ cõiDẹp yên loạn Tam vương năm 1028, thân chinh bình định vùng biên giới tây bắc và dẹp cuộc nổi dậy của Nùng Tồn Phúc, Nùng Trí Cao
Lăng tẩm và di tích thờ tựThọ Lăng tại rừng Báng và khu di tích đền Đô (phường Đình Bảng, thành phố Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh)

Nguồn cội Kinh Bắc và thời niên thiếu của vua Lý Thái Tông

Sinh ra vào thời khắc chuyển giao thế kỷ đầy biến động trước khi vương triều Lý chính thức khai mở, vua Lý Thái Tông đã thừa hưởng trọn vẹn khí chất anh hùng của quê nội hương Cổ Pháp thuộc vùng đất Bắc Ninh cùng truyền thống thượng võ từ hoàng tộc ngoại thích. Ngay từ khi còn là một hoàng tử nhỏ tuổi, ngài đã sớm bộc lộ tư chất thông tuệ về văn chương lẫn bản lĩnh cầm quân xuất sắc.

Xuất thân hoàng tộc gắn liền đất Cổ Pháp

Theo bộ quốc sử Đại Việt sử ký toàn thư do danh nho Ngô Sĩ Liên biên soạn, vua Lý Thái Tông có tên húy là Lý Phật Mã, sinh ngày 26 tháng 6 âm lịch năm Canh Tý (tức ngày 29 tháng 7 năm 1000) tại kinh đô Hoa Lư trong thời gian thân phụ đang giữ trọng trách võ quan triều Tiền Lê. Ngài là con trai trưởng của vua Lý Thái Tổ và hoàng hậu Lê Thị Phất Ngân (con gái của vua Lê Đại Hành và Dương Vân Nga). Sự kết hợp huyết thống giữa dòng họ Lý đất Cổ Pháp giàu truyền thống Phật học với dòng máu hoàng gia Tiền Lê đã tạo nên vị thế chính danh đặc biệt cho vị hoàng thái tử tương lai.

Ngay từ thuở thiếu thời, Lý Phật Mã đã được phụ hoàng và các bậc đại sư danh tiếng của xứ Kinh Bắc như Thiền sư Vạn Hạnh rèn cặp nghiêm cẩn cả về kinh điển Nho học, giáo lý Thiền tông lẫn lục nghệ quân sự. Sách sử ghi nhận ngài có dung mạo khôi ngô, trán cao, mắt sáng, thông hiểu âm luật và đặc biệt có tài cưỡi ngựa bắn cung bách phát bách trúng. Khi mới lên mười tuổi, cậu bé đã theo cha thực hiện cuộc thiên đô lịch sử vào mùa thu năm Canh Tuất (1010) từ Cố đô Hoa Lư về định đô tại Hoàng thành Thăng Long, trực tiếp chứng kiến quá trình quy hoạch kinh thành mới và những cải cách mở nước đầu tiên của vương triều nhà Lý.

Bản lĩnh cầm quân thời làm Hoàng thái tử

Năm Thuận Thiên thứ ba (1012), khi mới mười ba tuổi, Lý Phật Mã chính thức được vua cha lập làm Hoàng thái tử và phong tước Khai Thiên Vương. Khác với thông lệ ở nhiều triều đại phong kiến thường giữ thái tử trong thâm cung để học sách vở, Thái Tổ Hoàng Đế đã chủ trương cho con trưởng lập phủ riêng ở ngoài cửa Đông Hoa (phía đông kinh thành Thăng Long) nhằm trực tiếp tiếp xúc với đời sống nhân dân, thấu hiểu nỗi vất vả của trăm họ và làm quen với việc xét xử chính sự quốc gia. Chính môi trường thực tiễn ấy đã tôi luyện cho vị thái tử trẻ tuổi phong thái điềm tĩnh, quyết đoán và lòng nhân ái bao dung.

Từ năm hai mươi tuổi trở đi, Khai Thiên Vương Lý Phật Mã liên tục được phụ hoàng giao trọng trách thống lĩnh đại quân đi trấn giữ và bảo vệ an ninh biên giới quốc gia. Năm 1020, ngài cùng tướng Đào Thạc Phụ đem quân bình định vùng biên giới phía nam, giữ yên bờ cõi châu Hoan, châu Ái. Tiếp đó vào các năm 1024 và 1027, vị thái tử trẻ tiếp tục cầm quân tuần tiễu vùng núi Phong Châu và châu Thất Nguyên ở biên giới phía bắc, vừa biểu dương uy lực quân sự của triều đình vừa thực thi chính sách vỗ về, khoan hồng đối với các tù trưởng miền núi. Những chiến công liên tiếp trên khắp các nẻo biên cương Việt Nam đã giúp vua Lý Thái Tông tích lũy kinh nghiệm trận mạc dày dạn và xây dựng uy tín tuyệt đối trong hàng ngũ tướng sĩ cấm quân trước khi kế vị ngai vàng.

Biến cố năm 1028 và sự kiện đăng cơ của vua Lý Thái Tông

Tháng 3 năm Mậu Thìn (1028), biến cố chính trị lớn nhất đầu thời Lý bùng nổ ngay sau khi Thái Tổ Hoàng Đế đột ngột băng hà tại điện Long An. Trước cuộc vây ép vũ trang của ba người em ruột ngay tại cửa thành, vua Lý Thái Tông đã thể hiện bản lĩnh kiên định kết hợp với tấm lòng độ lượng của bậc đại nhân, nhanh chóng ổn định đại cục đất nước.

Cuộc dẹp loạn Tam vương tại cửa Quảng Phúc

Khi tiên đế vừa trút hơi thở cuối cùng mà di chiếu truyền ngôi cho Thái tử Lý Phật Mã chưa kịp công bố rộng rãi, ba vị hoàng tử là Đông Chinh Vương, Dực Thánh Vương và Vũ Đức Vương đã tự ý đem quân bản bộ phục sẵn trong cấm thành và vây chặt các cửa cung nhằm tranh đoạt ngôi báu. Trong tình thế ngàn cân treo sợi tóc tại điện Càn Nguyên, các đại thần trung nghĩa đứng đầu là Lý Nhân Nghĩa và Vũ Vệ Tướng Quân Lê Phụng Hiểu đã kiên quyết khuyên Thái tử đặt lợi ích tôn miếu xã tắc lên trên tình riêng để ra lệnh cho cấm quân dẹp loạn Tam vương. Ban đầu, vì lòng nhân từ và thương xót tình cốt nhục anh em, Thái tử muốn nhường nhịn để tránh cảnh nồi da xáo thịt ngay bên linh cữu vua cha, nhưng trước sự tấn công quyết liệt của quân phản loạn tại cửa Quảng Phúc, ngài đã chuẩn y phương án tự vệ chính đáng.

Dưới sự chỉ huy trực tiếp của danh tướng Lê Phụng Hiểu, lực lượng vệ quân trung thành đã mở toang cửa thành xông ra giao chiến. Với sức mạnh phi thường, Lê Phụng Hiểu một mình vung đao chém ngã Vũ Đức Vương ngay trên lưng ngựa tại trận tiền, khiến quân của Đông Chinh Vương và Dực Thánh Vương kinh hoàng tan rã, hai vương phải bỏ trốn. Ngay ngày hôm sau, trước linh cữu tiên đế tại điện Càn Nguyên, Hoàng thái tử Lý Phật Mã chính thức đăng cơ hoàng đế, tức là vua Lý Thái Tông, đổi niên hiệu là Thiên Thành, đại xá thiên hạ và ban thưởng xứng đáng cho các công thần hộ giá có công giữ yên kinh sư.

Tấm lòng khoan dung và Hội thề Đồng Cổ

Điểm sáng ngời về nhân cách đạo đức của vua Lý Thái Tông sau biến cố năm 1028 chính là cách ngài ứng xử đầy nhân văn đối với những người em đã lầm đường phản nghịch. Khi Đông Chinh Vương và Dực Thánh Vương cùng đường xin về chịu tội trước triều đình, nhiều quan lại đề nghị áp dụng quân pháp nghiêm khắc để răn đe, nhưng nhà vua đã nghĩ đến tình máu mủ ruột rà và công lao của hai vương từng theo tiên đế dẹp giặc mở nước nên ban chiếu tha thứ toàn bộ tội lỗi, lại cho phép giữ nguyên tước vị cũ để cùng phò tá triều đình. Ngay cả các tướng lĩnh, binh sĩ từng đi theo ba vương trong ngày biến loạn cũng không bị truy bức hay trả thù mà được yên tâm trở về đơn vị cũ.

Để ngăn ngừa tận gốc nguy cơ phản loạn tái diễn đồng thời củng cố khối đoàn kết nội bộ, tháng 4 năm Mậu Thìn (1028), vua Lý Thái Tông đã thiết lập lệ "Hội thề Đồng Cổ". Nhà vua cho dựng ngôi đền thờ thần núi Đồng Cổ (vị thần linh thiêng từng báo mộng giúp ngài phát hiện âm mưu của Tam vương) ở phía hữu thành Đại La gần chùa Thánh Thọ, định lệ hằng năm vào ngày 25 tháng 3 âm lịch, toàn thể hoàng thân quốc thích và văn võ bá quan đều phải hội họp trước đền, uống máu ăn thề nguyện giữ trọn đạo trung hiếu: "Làm con bất hiếu, làm tôi bất trung, xin thần minh giết chết". Nghi lễ Hội thề Đồng Cổ từ đó trở thành quốc lễ thiêng liêng suốt thời Lý – Trần, góp phần giữ vững kỷ cương chính trị và lòng trung thành đối với Tổ quốc.

Kiến trúc chùa Một Cột độc đáo giữa hồ Linh Chiểu được vua Lý Thái Tông khởi dựng năm 1049
Kiến trúc chùa Một Cột độc đáo giữa hồ Linh Chiểu được vua Lý Thái Tông khởi dựng năm 1049

Cải cách pháp quyền và võ công của vua Lý Thái Tông

Trong suốt hai mươi sáu năm cầm quyền (1028–1054), vua Lý Thái Tông đã chứng tỏ năng lực trị quốc xuất sắc qua việc kết hợp chặt chẽ giữa "Văn trị" và "Võ công". Ngài vừa kiên quyết bảo vệ sự toàn vẹn lãnh thổ ở các vùng biên viễn, vừa ban hành bộ luật thành văn đầu tiên trong lịch sử dân tộc và khuyến khích phát triển nông thương nghiệp.

Tài thao lược quân sự giữ yên biên cương

Bước sang thập niên 1030–1040, an ninh biên giới phía bắc và phía nam của quốc gia Đại Cồ Việt liên tục đứng trước những thử thách nghiêm trọng đòi hỏi bản lĩnh điều binh khiển tướng của người đứng đầu đất nước. Tại vùng biên giới đông bắc thuộc châu Quảng Nguyên (nay thuộc vùng đất Cao Bằng), thủ lĩnh Nùng Tồn Phúc vào năm 1038 đã tự lập nước Trường Sinh, đúc tiền riêng, cự tuyệt cống nạp và đem quân đánh phá các châu lân cận. Năm Kỷ Mão (1039), vua Lý Thái Tông quyết định giao cho Khai Hoàng Vương (tức thái tử Lý Nhật Tôn) ở lại giám quốc tại Thăng Long, còn đích thân ngài thống lĩnh đại quân tiến lên Quảng Nguyên, nhanh chóng bắt sống Nùng Tồn Phúc và khôi phục trật tự vùng biên ải.

Đặc biệt hơn cả là cách ứng xử khoan dung mang đậm tinh thần nhân nghĩa của vua Lý Thái Tông đối với Nùng Trí Cao — con trai của Nùng Tồn Phúc. Khi Nùng Trí Cao chạy thoát rồi tập hợp lực lượng chiếm giữ động Thảng Do lập nước Đại Lịch năm 1041, quân triều đình bắt sống được Trí Cao giải về kinh sư. Thay vì xử tử theo luật định, nhà vua thương tình cha và anh của Trí Cao đã chịu tội chết nên không những tha mạng mà còn trả lại toàn bộ 5 châu vùng Quảng Nguyên, phong cho chức Quảng Nguyên Châu Mục và ban tước Thái Bảo năm 1043 để cảm hóa lòng người. Dù sau này vào năm 1048 Nùng Trí Cao lại nổi dậy lần nữa khiến tướng Quách Thịnh Dật phải lên đánh dẹp, nhưng chính sách vừa kiên quyết giữ đất vừa khoan hồng thu phục nhân tâm các dân tộc miền núi của nhà vua đã đặt nền móng cho khối đoàn kết các dân tộc anh em nơi biên cương Tổ quốc. Tương tự, trong các cuộc hành quân bảo vệ biên giới phía nam năm 1044 trước các cuộc quấy nhiễu vùng ven biển, nhà vua vừa thể hiện tài cầm quân thần tốc vừa nghiêm cấm quân sĩ xâm phạm tài sản hay làm hại người dân vô tội, giữ vững truyền thống nhân đạo và yêu chuộng hòa bình của dân tộc.

Sự kiện ban hành Hình thư và khuyến nông

Nếu những chiến dịch biên cương khẳng định uy danh quân sự thì sự kiện ban hành bộ Hình thư năm 1042 lại đưa vua Lý Thái Tông lên tầm vóc của một nhà cải cách pháp chế vĩ đại trong lịch sử Việt Nam. Trước thời điểm năm Nhâm Ngọ (1042), việc xét xử kiện tụng trong dân gian chưa có bộ luật thành văn thống nhất, các quan coi ngục thường căn cứ vào tục lệ cũ hoặc ý chí chủ quan khiến quy trình tố tụng rườm rà và dễ dẫn tới oan sai cho người dân vô tội. Thấu hiểu nỗi thống khổ ấy, tháng 10 năm 1042 (niên hiệu Minh Đạo thứ nhất), nhà vua chỉ thị cho Trung thư sảnh tập hợp các bậc đại thần am hiểu luật lệ để biên soạn lại pháp điển quốc gia, phân chia rõ ràng từng môn, từng loại tội danh và mức hình phạt tương ứng thành bộ Hình thư gồm 3 quyển, rồi chính thức ban bố rộng rãi khắp thiên hạ.

Sự ra đời của bộ Hình thư năm 1042 dưới triều vua Lý Thái Tông đánh dấu bước nhảy vọt từ nền quản trị bằng tập quán sang nhà nước pháp quyền thành văn đầu tiên của kỷ nguyên độc lập, đến mức sử thần Ngô Sĩ Liên sau này phải ngợi ca rằng từ khi có sách Hình thư, việc cai trị trở nên minh bạch, nhân dân đều biết rõ phép nước và thấy vô cùng tiện lợi. Không dừng lại ở việc ban hành văn bản luật, nhà vua còn cho treo quả chuông lớn trước thềm điện Long Trì vào năm 1052 để bất kỳ người dân nào có nỗi oan ức không giải quyết được ở địa phương đều có thể trực tiếp đến đánh chuông kêu oan lên bậc quân vương. Về kinh tế, nhà vua kế thừa truyền thống trọng nông của tiền nhân bằng việc trực tiếp cử hành lễ Tịch điền (vua tự tay cầm cày mở luống đất đầu xuân) tại vùng Đỗ Động Giang năm 1038, Bố Hải Khẩu năm 1039 và Ứng Phong năm 1042. Khi hữu ty tâu rằng việc cày ruộng là của nông phu chứ không phải việc của bậc thiên tử, nhà vua đã thẳng thắn trả lời rằng nếu tự mình không cày thì lấy gì làm xôi cúng tôn miếu và lấy gì làm gương cho thiên hạ chăm lo đồng ruộng. Song song với nông nghiệp, năm 1040 ngài còn dạy cung nữ trong hoàng cung tự dệt gấm vóc lụa là bản địa để ban phát toàn bộ gấm vóc ngoại nhập trong kho cho các quan, chính thức tuyên bố triều đình không dùng hàng xa xỉ nước ngoài nhằm khuyến khích nghề dệt tơ lụa trong nước phát triển.

Mốc thời gianSự kiện lịch sử và quyết sách trọng đại tại Việt NamÝ nghĩa đối với vương triều Lý và lịch sử dân tộc
Năm 1000 (Canh Tý)Lý Phật Mã sinh tại Hoa Lư, mang dòng máu quê nội hương Cổ Pháp (Đình Bảng, Bắc Ninh)Kết tinh truyền thống văn hiến Kinh Bắc và chính thống hoàng gia
Năm 1012 (Nhâm Tý)Được lập làm Hoàng thái tử, phong tước Khai Thiên Vương và lập phủ ngoài cửa Đông HoaRèn luyện năng lực thực tiễn sát với đời sống nhân dân kinh thành
Tháng 3 năm 1028Dẹp yên loạn Tam vương tại cửa Quảng Phúc, lên ngôi hoàng đế và tha tội cho hai emGiữ vững sự ổn định chính trị và thể hiện tấm lòng nhân nghĩa khoan dung
Tháng 4 năm 1028Thiết lập quốc lễ Hội thề Đồng Cổ tại kinh thành Thăng LongXây dựng kỷ cương trung hiếu cho văn võ bá quan suốt thời Lý – Trần
Năm 1030 (Canh Ngọ)Về quê hương Cổ Pháp làm lễ giỗ vua cha và khởi dựng Cổ Pháp Điện (đền Đô)Đặt nền móng cho trung tâm tâm linh thờ tám vị vua nhà Lý tại Bắc Ninh
Năm 1038–1042Nhiều lần đích thân cày ruộng Tịch điền tại Đỗ Động Giang, Bố Hải Khẩu và khuyến khích dệt gấm nội địaĐề cao nghề nông lúa nước và thúc đẩy nền thủ công nghiệp tự chủ
Tháng 10 năm 1042Đổi niên hiệu Minh Đạo và ban hành bộ Hình thư năm 1042 gồm 3 quyểnKhai sinh bộ luật thành văn đầu tiên trong lịch sử pháp quyền Việt Nam
Tháng 10 năm 1049Khởi dựng chùa Diên Hựu (chùa Một Cột) theo giấc mộng Phật Bà Quan Âm trên tòa senKiến tạo biểu tượng kiến trúc và mỹ thuật Phật giáo độc đáo bậc nhất Việt Nam
Năm 1052–1054Treo chuông lớn tại thềm điện Long Trì để dân kêu oan, trao truyền ngôi báu cho Lý Thánh TôngKhép lại 26 năm trị vì thịnh trị, để lại nền móng quốc gia thái bình

Tư tưởng Thiền học của vua Lý Thái Tông và chùa Một Cột

Bên cạnh tài năng quân sự và lập pháp, vua Lý Thái Tông còn là một học giả Phật học uyên thâm, người đã trực tiếp tham dự vào dòng chảy tư tưởng Thiền tông Việt Nam thế kỷ XI và để lại cho hậu thế những công trình kiến trúc tâm linh vô giá tại cả kinh đô Thăng Long lẫn quê hương Kinh Bắc.

Vị thế truyền thừa trong dòng Thiền Vô Ngôn Thông

Trong bộ sách Thiền uyển tập anh — tác phẩm lịch sử Phật giáo cổ nhất của Việt Nam ghi chép về các dòng thiền thời Bắc thuộc và thời Lý, vua Lý Thái Tông được trân trọng xếp vào thế hệ thứ bảy của dòng Thiền Vô Ngôn Thông (dòng thiền khởi nguồn từ chùa Kiến Sơ tại Phù Đổng, Gia Lâm, thuộc vùng đất Kinh Bắc xưa). Khác với những bậc quân vương chỉ sùng mộ Phật giáo ở phương diện nghi lễ thờ cúng bề ngoài, nhà vua thường xuyên triệu tập các bậc cao tăng danh tiếng đương thời như Thiền sư Thiền Lão (chùa Trùng Minh trên núi Thiên Phúc, Tiên Du) và Thiền sư Huệ Sinh vào hoàng cung để đàm đạo trực tiếp về bản thể luận, tâm tính và đạo lý giải thoát.

Năm Thông Thụy thứ nhất (1034), khi nhân dân dâng hai hộp xá lợi Phật, vua Lý Thái Tông đã đích thân khảo nghiệm và thảo luận sâu sắc với các bậc cao tăng về triết lý "Tâm tức Phật". Nhà vua để lại cho kho tàng văn học chữ Hán Việt Nam thế kỷ XI những bài kệ Thiền hàm súc, tiêu biểu là bài kệ tán dương Thiền sư Vô Ngôn Thông và bài kệ truy tán Thiền sư Tỳ Ni Đa Lưu Chi (vị tổ khai sáng dòng thiền tại chùa Dâu). Những trước tác thơ kệ này cho thấy nhãn quan triết học dung thông của một vị hoàng đế xem trí tuệ Phật giáo không tách rời khỏi việc chăn dân trị nước, lấy sự thanh tịnh nội tâm làm gốc để đưa ra những quyết sách công minh, nhân từ cho muôn dân trăm họ.

Tuyệt tác kiến trúc chùa Diên Hựu năm 1049

Biểu tượng rực rỡ nhất kết tinh tư tưởng mỹ học Phật giáo của vua Lý Thái Tông chính là công trình chùa Diên Hựu, tức chùa Một Cột tại Thủ đô Hà Nội ngày nay. Theo ghi chép trong chính sử, vào mùa thu năm Kỷ Sửu (1049), nhà vua nằm mộng thấy Phật Bà Quan Âm ngự trên tòa sen hồng tỏa hào quang rực rỡ và dắt nhà vua cùng bước lên đài sen. Khi tỉnh giấc và đem chuyện kể lại với quần thần, nhà sư Thiền Tuệ khuyên nhà vua nên dựng chùa theo đúng điềm mộng để cầu phúc lành lâu dài ("Diên Hựu" có nghĩa là phúc lành dài lâu). Tháng 10 âm lịch năm 1049, công trình chính thức được khởi dựng ở phía tây kinh thành Thăng Long với cấu trúc độc nhất vô nhị: dựng một cột đá lớn giữa hồ nước vuông Linh Chiểu, phía trên đặt ngôi đài Liên Hoa tám cạnh mô phỏng đóa hoa sen vươn lên từ mặt nước trong xanh, bên trong tôn trí tượng Phật Quan Âm mạ vàng và xung quanh hồ có hành lang vẽ tranh tinh xảo cùng cầu vồng bắc qua để các nhà sư đi vòng quanh tụng kinh cầu quốc thái dân an.

Không chỉ kiến tạo chùa Diên Hựu và tôn tạo cảnh quan quanh vùng Hồ Tây cùng ngôi đền Quán Thánh trấn giữ phương bắc kinh thành, trong suốt triều đại của mình, vua Lý Thái Tông đã cho xây dựng hơn 950 ngôi chùa trên khắp các lộ vào năm 1031 để kỷ niệm ngày hoàn thành các công trình tâm linh lớn, đồng thời cho đúc chuông đồng lớn tại chùa Trùng Quang, chùa Long Đọi và tu bổ hệ thống tòng lâm tại quê hương phủ Thiên Đức. Mỗi ngôi chùa được dựng lên dưới thời ngài không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng mà còn là trung tâm văn hóa, giáo dục đạo đức và cứu tế xã hội tại các làng quê Việt Nam.

Cổ vật đất nung chạm khắc lá đề và đầu rồng tinh xảo thời vua Lý Thái Tông tại Hoàng thành Thăng Long
Cổ vật đất nung chạm khắc lá đề và đầu rồng tinh xảo thời vua Lý Thái Tông tại Hoàng thành Thăng Long

Di sản thờ tự vua Lý Thái Tông tại quê hương Bắc Ninh

Ngày 1 tháng 10 âm lịch năm Giáp Ngọ (tức ngày 3 tháng 11 năm 1054), sau khi truyền ngôi cho Hoàng thái tử Lý Nhật Tôn (tức vua Lý Thánh Tông), vua Lý Thái Tông băng hà tại điện Trường Xuân ở tuổi 55. Linh cữu của ngài được rước về quê hương Đình Bảng để hợp táng tại khu vực Thọ Lăng cùng phụ hoàng, gắn kết vĩnh viễn tên tuổi vị hoàng đế thứ hai của vương triều với vùng đất cổ Kinh Bắc.

Công lao khởi dựng Cổ Pháp Điện năm 1030

Một sự thật lịch sử vô cùng đặc biệt là chính vua Lý Thái Tông là người đã trực tiếp khởi dựng nên ngôi đền Đô (tên chữ là Cổ Pháp Điện hay Đền Lý Bát Đế) tại phường Đình Bảng, thành phố Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh. Mùa xuân năm Canh Ngọ (1030), nhân dịp ngự giá từ kinh đô Thăng Long về quê hương phủ Thiên Đức làm lễ giỗ đầu tiên của vua cha và trông coi khu vực Thọ Lăng ở rừng Báng, nhà vua đã chọn thế đất phong thủy tuyệt đẹp phía đông nam rừng Báng bên bờ sông Tiêu Tương để xây dựng ngôi điện lớn làm nơi thờ phụng tiên đế và làm hành cung mỗi khi các vua nhà Lý về bái yết tổ tiên.

Sau khi vua Lý Thái Tông băng hà năm 1054, thần vị và tượng thờ của ngài được rước vào phối hưởng trang trọng tại Hậu cung Cổ Pháp Điện ngay bên cạnh ngai thờ Thái Tổ Hoàng Đế, mở đầu cho truyền thống thờ phụng tám vị vua nhà Lý tại khu di tích quốc gia đặc biệt này. Ngày nay, khi bước vào điện thờ chính của đền Đô hay chiêm bái không gian kiến trúc gỗ lim bề thế của đình Đình Bảng và ngôi chùa Tiêu gần đó, hậu thế vẫn cảm nhận rõ nét dấu ấn hiếu đạo sâu nặng của vị hoàng đế luôn hướng về nguồn cội quê cha đất tổ dù đã ngự trên ngai vàng nơi kinh kỳ đô hội.

Sức sống tâm linh trong lễ hội đền Đô

Trong tâm thức của người dân xứ Kinh Bắc suốt gần một thiên niên kỷ qua, hình ảnh vua Lý Thái Tông luôn gắn liền với các nghi thức cổ truyền trang trọng tại lễ hội đền Đô diễn ra vào trung tuần tháng 3 âm lịch hằng năm. Bên cạnh nghi lễ rước kiệu Bát Đế quy mô lớn từ chùa Kim Đài về đền Đô và lễ đọc chúc văn ca ngợi công đức các vị hoàng đế triều Lý, nhân dân vùng Đình Bảng, Tiên Du và Yên Phong vẫn lưu giữ nhiều truyền tích về những lần nhà vua về thăm quê, khuyến khích bà con trồng dâu nuôi tằm, dệt lụa và mở mang việc học hành.

Ngoài khu di tích trung tâm tại Đình Bảng, vua Lý Thái Tông còn được nhân dân nhiều làng cổ dọc lưu vực sông Cầu, sông Đuống tại Bắc Ninh cũng như các địa phương quanh Thủ đô Hà Nội tôn làm Thành hoàng làng hoặc phối thờ tại các ngôi đình, đền cổ. Tại khu vực phố cổ và vùng ven đô Hà Nội, những di tích gắn với Hội thề Đồng Cổ tại đền Đồng Cổ (phường Bưởi, quận Tây Hồ) cùng quần thể chùa Diên Hựu – Một Cột vẫn hằng ngày đón hàng vạn người dân và du khách đến chiêm bái, nhắc nhớ về một vị hoàng đế văn võ toàn tài đã dành trọn cuộc đời cho sự nghiệp dựng nước và giữ nước.

Tầm vóc lịch sử của vua Lý Thái Tông với dân tộc

Khi đặt cuộc đời và sự nghiệp của vua Lý Thái Tông vào bức tranh tổng thể của lịch sử Việt Nam thế kỷ XI, các nhà sử học từ thời trung đại đến hiện đại đều thống nhất khẳng định ngài là vị kiến trúc sư trưởng đã hoàn thiện mô hình nhà nước quân chủ trung ương tập quyền Đại Việt. Nếu Thái Tổ là người đặt viên gạch đầu tiên bằng quyết sách dời đô năm 1010, thì Thái Tông chính là người xây đắp phần khung sườn thể chế vững chãi suốt 26 năm tiếp theo để triều đại đứng vững trước mọi sóng gió lịch sử.

Nền tảng pháp quyền và nội lực kinh tế

Những cải cách toàn diện của vua Lý Thái Tông từ việc ban hành bộ Hình thư năm 1042, hoàn thiện hệ thống trạm dịch giao thông đường bộ và đường thủy, đúc tiền đồng Minh Đạo đến chính sách bảo hộ sản xuất gấm vóc nội địa và khuyến khích nông nghiệp qua lễ Tịch điền đã tạo ra sự chuyển biến về chất cho nền kinh tế – xã hội đất nước. Nhờ bộ máy hành chính quy củ và luật pháp minh bạch, xã hội ổn định nhanh chóng, sản xuất nông nghiệp liên tục được mùa lớn vào các năm 1030, 1036, 1044, giúp nhà vua nhiều lần ban chiếu giảm một nửa thuế ruộng hoặc miễn hoàn toàn thuế dịch cho nhân dân cả nước.

Chính khối nội lực kinh tế dồi dào, kho lương quốc gia đầy ắp (mà dấu tích văn hóa còn lưu lại qua các kho lương vùng Kinh Bắc như khu vực đền Bà Chúa Kho trên núi Kho) cùng đội ngũ quân đội tinh nhuệ được rèn luyện qua các chiến dịch biên cương thời vua Lý Thái Tông đã tạo tiền đề trực tiếp để con trai ngài là Lý Thánh Tông đổi quốc hiệu thành Đại Việt năm 1054, và cháu nội ngài là vua Lý Nhân Tông cùng danh tướng Lý Thường Kiệt làm nên chiến thắng lẫy lừng năm 1077 bảo vệ vững chắc nền độc lập dân tộc.

Biểu tượng minh quân kết hợp pháp trị đức trị

Giá trị tư tưởng lớn nhất xuyên suốt cuộc đời vua Lý Thái Tông là sự kết hợp hài hòa giữa tính nghiêm minh của pháp luật nhà nước (pháp trị) với lòng nhân ái, từ bi và khoan dung của đạo lý truyền thống Việt Nam (đức trị). Ngài cầm gươm dẹp loạn Tam vương nhưng sẵn sàng mở rộng vòng tay tha thứ cho anh em khi họ biết hối cải; ngài thân chinh giữ yên biên giới nhưng luôn lấy ân uy để thu phục các tù trưởng miền núi; ngài ban hành luật Hình thư chặt chẽ nhưng vẫn treo chuông lớn trước điện rồng để lắng nghe tiếng kêu oan của người dân thấp cổ bé họng. Sự thống nhất giữa trí tuệ anh minh và trái tim nhân hậu ấy đã đưa ngài trở thành hình mẫu tiêu biểu của bậc minh quân trong lịch sử dân tộc.

Hơn chín thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày vị hoàng đế thứ hai của vương triều Lý về yên nghỉ nơi rừng Báng quê hương, nhưng những di sản về lập pháp, kiến trúc và tư tưởng thân dân của vua Lý Thái Tông vẫn còn nguyên giá trị soi chiếu cho hậu thế. Nhằm gìn giữ và tôn vinh mạch nguồn văn hiến vùng đất phát tích đế vương, hệ thống cơ sở dữ liệu của Bắc Ninh NSSC tiếp tục biên tập và lan tỏa những công trình khảo cứu chuẩn xác về các bậc danh nhân lịch sử Kinh Bắc tới cộng đồng độc giả cả nước.

Chia sẻ:
BC

NSSC Bắc Ninh

bacninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Bắc Ninh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Danh nhân Bắc Ninh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất