Bỏ qua đến nội dung

Chùa Dâu - Tổ đình Phật giáo cổ xưa bậc nhất trên đất cổ Luy Lâu

Nằm giữa vùng đồng bằng trù phú bên dòng sông Dâu cổ thuộc phường Thanh Khương, thị xã Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh, chùa Dâu (còn gọi là Diên Ứng tự, Pháp Vân tự hay Cổ Châu tự) được mệnh danh là ngôi chùa cổ khởi nguyên của lịch sử Phật giáo Việt Nam.

NSSC Bắc NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Toàn cảnh khuôn viên cổ kính và tháp Hòa Phong uy nghiêm tại di tích chùa Dâu Bắc Ninh

Nằm giữa vùng đồng bằng trù phú bên dòng sông Dâu cổ thuộc phường Thanh Khương, thị xã Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh, chùa Dâu (còn gọi là Diên Ứng tự, Pháp Vân tự hay Cổ Châu tự) được mệnh danh là ngôi chùa cổ khởi nguyên của lịch sử Phật giáo Việt Nam. Ra đời từ cuối thế kỷ II tại trung tâm thành cổ Luy Lâu, di tích kết tinh sự giao thoa độc đáo giữa tư tưởng Phật giáo Ấn Độ với tín ngưỡng nông nghiệp bản địa của cư dân Lạc Việt.

Lịch sử hình thành chùa Dâu và sự ra đời của tín ngưỡng Tứ Pháp

Hành trình gần hai thiên niên kỷ của chùa Dâu gắn liền với buổi bình minh du nhập Phật giáo trực tiếp từ Ấn Độ bằng đường biển vào vùng đất Giao Châu xưa. Không chỉ đóng vai trò là trung tâm dịch thuật kinh điển Phật học đầu tiên của người Việt, ngôi cổ tự còn là chiếc nôi dung hợp triết lý từ bi của nhà Phật với khát vọng mưa thuận gió hòa của nền văn minh lúa nước sông Hồng.

Trung tâm Phật giáo Luy Lâu từ thế kỷ II

Vào những thế kỷ đầu Công nguyên, vùng đất Luy Lâu bên bờ sông Dâu (nhánh sông Đuống cổ) giữ vị thế là trị sở sầm uất của quận Giao Chỉ, nơi hội tụ các đoàn thuyền buôn và các nhà truyền giáo đến từ Ấn Độ, Trung Á và Trung Hoa. Khác với luồng Phật giáo truyền qua phương Bắc muộn hơn, các vị cao tăng Ấn Độ như Ma Ha Kỳ Vực (Mahajivaka), Khâu Đà La (Ksudra) hay Mâu Bác đã theo đường biển đặt chân trực tiếp tới Luy Lâu, cùng các học giả bản địa xây dựng nên trung tâm Phật giáo lớn bậc nhất khu vực Đông Nam Á đương thời với hơn hai mươi ngôi bảo tháp và hàng trăm vị tăng sĩ tu học.

Theo sách cổ Cổ Châu Pháp Vân Phật bản hạnh ngữ lục, chùa Dâu được khởi dựng vào năm 187 và hoàn thành vào năm 226 (đầu thế kỷ III) dưới thời Sĩ Nhiếp cai quản đất Giao Châu. Sự ra đời của ngôi chùa gắn liền với huyền tích về nàng Man Nương người hương Mẫn Xá vốn có tấm lòng nhân hậu, hiếu thảo và mộ đạo, đã thọ giáo nhà sư Ấn Độ Khâu Đà La trên bước đường hành đạo qua vùng Luy Lâu. Khi cây dung thụ cổ thụ bên dòng sông Dâu trôi dạt về bến nước làng Mẫn Xá, gỗ từ thân cây đã được các nghệ nhân tạc thành bốn pho tượng Phật Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện, mở đầu cho việc kiến lập ngôi đại tự Pháp Vân tự uy nghiêm để phụng thờ vị Phật chủ quản mây lành.

Trải qua các triều đại Đinh, Tiền Lê, đặc biệt là dưới thời vương triều nhà Lý và nhà Trần, ngôi chùa luôn được tôn vinh là chốn quốc tự linh thiêng bậc nhất của quốc gia Đại Việt. Các vị hoàng đế như vua Lý Thái Tổ, Lý Thái Tông, Lý Nhân Tông hay Trần Nhân Tông đều nhiều lần ngự giá về Luy Lâu làm lễ cầu đảo hoặc rước tượng Pháp Vân về kinh thành Thăng Long mỗi khi đất nước gặp hạn hán hay biến cố lớn. Vào năm Hưng Long thứ 21 (1313), vua Trần Anh Tông đã cử bậc đại khoa lưỡng quốc Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi trực tiếp về chủ trì đợt đại trùng tu quy mô lớn, kiến tạo nên diện mạo "chùa trăm gian, tháp chín tầng, cầu chín nhịp" vang danh sử sách.

Sự dung hợp văn hóa trong hệ thống tín ngưỡng Tứ Pháp

Điểm độc đáo bậc nhất làm nên bản sắc văn hiến của chùa Dâu chính là sự kết tinh tín ngưỡng Tứ Pháp, một hiện tượng văn hóa bản địa hóa Phật giáo ngoại sinh thành hệ thống thần linh hộ mệnh cho cư dân nông nghiệp. Từ bốn hiện tượng tự nhiên quyết định trực tiếp đến mùa màng của người trồng lúa nước là Mây (Vân), Mưa (Vũ), Sấm (Lôi) và Chớp (Điện), tổ tiên người Việt đã Phật hóa thành bốn vị nữ Phật từ bi ngự tại bốn ngôi chùa lớn nối tiếp nhau dọc đôi bờ sông Dâu thuộc vùng đất Thuận Thành.

Trong hệ thống tứ đại cổ tự vùng Dâu, Diên Ứng tự giữ vai trò là chùa Tổ đứng đầu, nơi tôn thờ đức Pháp Vân (Bà Dâu) quản lĩnh mây lành, che mát đồng ruộng và báo hiệu điềm mưa thuận gió hòa cho muôn dân. Phía đông và phía tây lần lượt là chùa Thành Đạo thờ Pháp Vũ (Bà Đậu) làm mưa tưới mát lúa chiêm mùa, chùa Phi Tướng thờ Pháp Lôi (Bà Tướng) gióng tiếng sấm đánh thức mầm sống mùa xuân, và chùa Trí Quả thờ Pháp Điện (Bà Dàn) phát tia chớp soi sáng vạn vật, bên cạnh chùa Tổ Mẫn Xá thờ Phật Mẫu Man Nương. Sự gắn kết hữu cơ giữa các ngôi chùa trong quần thể Tứ Pháp tạo nên một không gian văn hóa tâm linh hoàn chỉnh, nơi triết lý giác ngộ của Phật giáo hòa quyện trọn vẹn với đạo lý thờ Mẫu và tín ngưỡng cầu mùa của dân tộc Việt.

Tên hiệu Phật / ThánhDanh xưng dân gianNgôi chùa phụng thờ chínhBiểu tượng tự nhiênÝ nghĩa trong văn hóa nông nghiệp vùng Luy Lâu
Phật Mẫu Man NươngBà Tổ Chùa MẫnChùa Tổ Mẫn Xá (Thuận Thành)Nguồn cội sinh thànhKhởi nguyên dòng Phật mẫu bản địa, biểu trưng lòng từ bi và đạo hiếu
Đức Pháp VânBà Dâu (Chị Cả)Chùa Dâu (Pháp Vân tự)Thần Mây (Vân)Tụ mây lành che chở mùa màng, đứng đầu hệ thống Tứ Pháp vùng Dâu
Đức Pháp VũBà Đậu (Chị Hai)Chùa Đậu (Thành Đạo tự)Thần Mưa (Vũ)Ban nguồn nước ngọt tưới tiêu đồng ruộng, nuôi dưỡng cây lúa sinh trưởng
Đức Pháp LôiBà Tướng (Chị Ba)Chùa Tướng (Phi Tướng tự)Thần Sấm (Lôi)Tiếng sấm đầu mùa đánh thức đất trời, xua tan khí lạnh và sâu bệnh
Đức Pháp ĐiệnBà Dàn (Em Út)Chùa Dàn (Trí Quả tự)Thần Chớp (Điện)Tia sáng khai mở sinh khí, thúc đẩy quá trình đơm bông kết hạt

Nghệ thuật kiến trúc cổ truyền và tháp Hòa Phong tại chùa Dâu

Trải qua nhiều đợt trùng tu dưới các triều Trần, Lê sơ, Mạc, Lê Trung Hưng và Nguyễn, tổng thể kiến trúc hiện tồn của chùa Dâu là một bảo tàng nghệ thuật kiến trúc gỗ và gạch nung cổ truyền tiêu biểu của vùng châu thổ Bắc Bộ. Bố cục mặt bằng của ngôi chùa thể hiện sự bề thế, chặt chẽ của một đại danh lam cổ tự từng đứng đầu hàng quốc tự phương Đông.

Toàn cảnh khuôn viên cổ kính và tháp Hòa Phong uy nghiêm tại di tích chùa Dâu Bắc Ninh
Toàn cảnh khuôn viên cổ kính và tháp Hòa Phong uy nghiêm tại di tích chùa Dâu Bắc Ninh

Bố cục mặt bằng kiến trúc nội Công ngoại Quốc bề thế

Quần thể di tích được quy hoạch chuẩn mực theo kiểu kiến trúc nội Công ngoại Quốc, một thức kiến trúc chỉ dành cho những ngôi chùa lớn có vị thế đặc biệt trong lịch sử Phật giáo Việt Nam. Ở trung tâm là ba tòa Tiền đường (Bái đường), Thiêu hương và Thượng điện nối liền nhau thành hình chữ Công (工), nơi diễn ra các nghi lễ đại khoa và bài trí hệ thống tượng thờ cốt lõi của nhà chùa. Bao bọc xung quanh khối kiến trúc trung tâm là tòa Tiền thất phía trước, tòa Hậu đường phía sau cùng hai dãy hành lang tả hữu dài hàng chục gian chạy dọc hai bên, khép kín thành khung hình chữ Quốc (国) vững chãi.

Hai dãy hành lang tả hữu gồm hàng chục gian nhà gỗ nối tiếp nhau là nơi bài trí hệ thống tượng Thập Bát La Hán với mười tám tư thế, biểu cảm sinh động phản ánh các cung bậc tu chứng trong Phật giáo. Tại khu vực Tiền đường và Thượng điện, hệ khung vì kèo gỗ lim được liên kết hoàn toàn bằng mộng truyền thống theo lối "thượng chồng rường giá chiêng, hạ kẻ bẩy", nâng đỡ hệ mái ngói mũi hài cổ kính. Trên các bức cốn, đầu dư, câu đầu và ván gió là hàng trăm mảng chạm khắc gỗ thời Lê – Nguyễn khắc họa sống động hình tượng tứ linh (long, lân, quy, phượng), rồng ổ, tiên nữ cưỡi phượng, cá chép hóa rồng cùng các họa tiết hoa sen, hoa cúc cách điệu.

Tháp Hòa Phong cổ kính và dấu tích cầu chín nhịp

Sừng sững ngay chính giữa khoảng sân gạch Bát Tràng rộng lớn trước tòa Tiền đường là tháp Hòa Phong, công trình kiến trúc biểu tượng gắn liền với hình ảnh ngôi cổ tự vùng Luy Lâu. Ngọn tháp vốn được khởi dựng với quy mô chín tầng uy nghi từ thời Trần do Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi hưng công, trải qua mưa nắng thời gian hiện còn giữ được ba tầng tháp dưới cao gần 17 mét, xây hoàn toàn bằng những viên gạch vồ cỡ lớn nung già có màu đỏ sẫm chuyển sang tím sành bền bỉ suốt nhiều thế kỷ.

Không gian kiến trúc Thượng điện và nghệ thuật chạm khắc gỗ cổ tại chùa Dâu
Không gian kiến trúc Thượng điện và nghệ thuật chạm khắc gỗ cổ tại chùa Dâu

Chân tháp có bình đồ hình vuông mỗi cạnh rộng gần 7 mét, bốn mặt tầng một trổ bốn cửa vòm cuốn tò vò thông nhau tượng trưng cho bốn phương trời đất giao hòa. Mặt trước tầng hai của tháp gắn bức đại tự đá xanh khắc ba chữ Hán lớn "Hòa Phong tháp" (ngọn tháp cầu gió hòa mưa thuận), bên trong lòng tháp treo quả đại hồng chung bằng đồng đúc năm Thịnh Đức thứ nhất (1653) và chiếc khánh đồng cổ đúc năm Cảnh Thịnh thứ 7 (1799). Tại bốn góc trong lòng tầng một còn đặt bốn pho tượng Thiên Vương cao 1,6 mét trấn giữ bốn phương, trong khi phía trước sân tháp đặt tấm bàn thờ đá thời Mạc khắc năm Sùng Khang thứ 3 (1568) chạm hoa sen tinh mỹ và cặp cừu đá cổ dài 1,3 mét có niên đại hàng nghìn năm tuổi.

Hệ thống Bảo vật quốc gia và di sản mộc bản tại chùa Dâu

Giá trị văn hiến kiệt xuất của chùa Dâu được minh chứng rõ nét nhất qua hệ thống di vật, cổ vật độc bản đang được lưu giữ nguyên vẹn trong nội tự, trong đó nổi bật là các Bảo vật quốc gia được Thủ tướng Chính phủ công nhận. Mỗi pho tượng cổ và mỗi tấm ván khắc tại đây đều là kết tinh đỉnh cao của mỹ thuật tạo hình và trí tuệ học thuật Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử.

Bộ tượng Phật Tứ Pháp và khối thạch quang linh ứng

Tại tòa Thượng điện thâm nghiêm, tâm điểm của mọi sự ngưỡng vọng là pho tượng Đức Pháp Vân (Bà Dâu), tác phẩm trung tâm thuộc bộ tượng Phật Tứ Pháp vùng Dâu – Luy Lâu đã được công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 2089/QĐ-TTg ngày 25 tháng 12 năm 2017. Pho tượng Pháp Vân có kích thước bề thế cao gần 2 mét, được tạc bằng gỗ mít cổ thụ phủ sơn ta truyền thống màu trầm mặc kết hợp thếp vàng rực rỡ, tọa lạc trên tòa sen lớn đặt trong khám thờ chạm rồng lộng lẫy. Điểm cuốn hút đặc biệt của pho tượng nằm ở khuôn mặt đầy đặn mang đậm nét phúc hậu của người phụ nữ Việt cổ, đôi mắt nhìn xuống bao dung, chiếc cổ cao ba ngấn và bàn tay phải giơ lên trong thế ấn Giáo hóa như đang ban phát mây lành, mưa mát cho vạn dân.

Bên cạnh pho tượng Pháp Vân và tượng Pháp Vũ được bài trí uy nghiêm tại Thượng điện, hậu cung nhà chùa còn lưu giữ một thánh vật linh thiêng gắn liền với cội nguồn Phật mẫu Man Nương là khối đá cổ thạch hàm (Thạch Quang Phật). Theo tư liệu Cổ Châu lục, khi cây gỗ dung thụ được chẻ ra để tạc bốn pho tượng Tứ Pháp, bên trong lõi cây phát lộ một khối đá sáng rực được nhà sư Khâu Đà La làm phép điểm đạo và đặt tên là Thạch Quang Phật, lưu giữ tại chùa Dâu làm báu vật trấn tự.

Kho tàng Mộc bản chùa Dâu cùng hệ thống bia ký cổ

Cùng với hệ thống tượng thờ, ngày 18 tháng 1 năm 2024, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 73/QĐ-TTg công nhận bộ Mộc bản chùa Dâu là Bảo vật quốc gia, đặt di sản văn tự này sánh ngang tầm vóc với hệ thống mộc bản tại chùa Vĩnh Nghiêm hay chùa Bổ Đà. Bộ mộc bản hiện lưu giữ tại chùa gồm 107 ván khắc gỗ thị nguyên khối được chạm khắc tinh xảo ở cả hai mặt, có niên đại trải dài từ năm Cảnh Hưng thứ 13 (1752) thời Lê Trung Hưng qua triều Tây Sơn đến năm Tự Đức thứ 12 (1859) triều Nguyễn.

Nội dung 107 ván khắc bao gồm 13 bộ sách và kinh văn quý hiếm như Cổ Châu Pháp Vân Phật bản hạnh ngữ lục, Cổ Châu hạnh, Cổ Châu nghi, Kỳ vũ kinh (kinh cầu mưa), Kỳ tình kinh (kinh cầu tạnh), Âm chất giải âm, Mục Liên chư kinh và các quẻ thẻ bói cổ. Đặc biệt, tác phẩm Cổ Châu Pháp Vân Phật bản hạnh ngữ lục khắc năm 1752 bằng thể thơ lục bát chữ Nôm là nguồn sử liệu văn học vô giá giúp hậu thế giải mã toàn bộ quá trình du nhập Phật giáo vào Luy Lâu, sự tích Phật Mẫu Man Nương và lịch sử hình thành hệ thống Tứ Pháp. Không gian bảo tồn mộc bản tại chùa còn có sự tương đồng mật thiết với kỹ nghệ khắc ván in truyền thống của các nghệ nhân làng tranh dân gian Đông Hồ nằm ngay bên bờ nam sông Đuống thuộc thị xã Thuận Thành.

Không gian lễ hội chùa Dâu và giá trị bảo tồn di sản Kinh Bắc

Không chỉ lưu giữ những bảo vật tĩnh lặng trong điện thờ, chùa Dâu còn tỏa sáng rực rỡ trong đời sống tinh thần đương đại thông qua lễ hội vùng Dâu có lịch sử hàng nghìn năm tuổi. Di tích đóng vai trò là hạt nhân kết nối mạng lưới di sản văn hóa vật thể và phi vật thể đặc sắc của vùng đất Nam Đuống.

Lễ hội vùng Dâu ngày mồng Tám tháng Tư âm lịch

Từ bao đời nay, câu ca dao "Dù ai đi đâu về đâu / Hễ trông thấy tháp chùa Dâu thì về / Dù ai buôn bán trăm nghề / Nhớ ngày tháng Tư thì về hội Dâu" đã khắc sâu vào tâm khảm người dân đất Việt. Hằng năm, lễ hội chùa Dâu được tổ chức trọng thể từ ngày mồng 7 đến ngày mồng 9 tháng 4 âm lịch (tâm điểm là ngày mồng 8 tháng 4 — ngày sinh Đức Phật và cũng là ngày hội Tứ Pháp truyền thống) với sự tham gia của mười hai làng thuộc tổng Khương Tự xưa. Nghi thức linh thiêng và độc đáo nhất của lễ hội là cuộc đại rước kiệu bốn bà Tứ Pháp (Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện) từ bốn ngôi chùa về hội tụ tại sân chùa Tổ để cùng về thăm mẹ là Phật Mẫu Man Nương.

Trong tiếng trống sấm, tiếng chiêng đồng vang dội và cờ ngũ sắc rợp trời dọc bờ sông Dâu, các đoàn kiệu thực hiện nghi thức "đua kiệu" và "múa nước" tái hiện cuộc chiến giữa thần mưa và thần hạn hán, gửi gắm ước vọng về một năm phong điều vũ thuận, mùa màng bội thu. Dịp lễ hội cũng là lúc văn hóa ẩm thực bản địa vùng Thuận Thành được tôn vinh, nổi bật là hương vị đậm đà của thức quà truyền thống tương Đình Tổ được ủ từ ngô nếp và đỗ tương vàng dâng cúng Phật trong các mâm cỗ chay thanh tịnh.

Tầm vóc di sản quốc gia trên hành trình bảo tồn

Ghi nhận vị thế lịch sử vô song của cái nôi Phật giáo Việt Nam, ngày 9 tháng 12 năm 2013, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 2383/QĐ-TTg xếp hạng chùa Dâu là Di tích quốc gia đặc biệt về lịch sử và kiến trúc nghệ thuật. Ngôi cổ tự nằm ở vị trí trung tâm trong trục du lịch văn hóa – tâm linh vùng Nam Đuống, kết nối liền mạch với thành cổ Luy Lâu, lăng và đền thờ Sĩ Nhiếp, lăng Kinh Dương Vương, chùa Bút Tháp cùng chuỗi danh lam thời Lý bên bờ bắc sông Đuống như chùa Phật Tích gắn liền với dấu ấn của Thiền sư Vạn Hạnh và Nguyên phi Ỷ Lan.

Công tác bảo tồn, số hóa 107 ván khắc mộc bản, trùng tu khoa học các hạng mục gỗ lim và bảo vệ nguyên trạng hệ thống tượng Tứ Pháp đang được ngành văn hóa Bắc Ninh triển khai bài bản theo đúng tiêu chuẩn di sản quốc tế. Những nỗ lực gìn giữ ấy giúp ngôi cổ tự gần hai nghìn năm tuổi luôn giữ vững vẻ đẹp trầm mặc, uy nghiêm, tiếp tục là điểm tựa tâm linh và nguồn cảm hứng nhân văn bất tận cho các thế hệ người Việt.

Trải qua gần hai mươi thế kỷ thăng trầm cùng lịch sử dân tộc, chùa Dâu vẫn hiên ngang tỏa bóng bên dòng sông cổ như một chứng nhân bất tử của trí tuệ dung hợp văn hóa và lòng yêu chuộng hòa bình của người Việt Nam. Nhằm lưu giữ và truyền tải trọn vẹn giá trị của các di sản quốc gia đặc biệt, hệ thống dữ liệu văn hóa trên chuyên trang Bắc Ninh NSSC luôn đồng hành cung cấp nguồn thông tin chính sử chuẩn xác phục vụ cộng đồng nghiên cứu và độc giả bốn phương.

Chia sẻ:
BC

NSSC Bắc Ninh

bacninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Bắc Ninh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Bắc Ninh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất