Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền - Bậc tiền hiền khai sáng làng nghề Đại Bái ngàn năm
NSSC Bắc NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 24 phút đọc

Trong lịch sử phát triển thủ công mỹ nghệ và kinh tế truyền thống vùng Kinh Bắc, Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền giữ vị thế bậc tiền hiền khai sáng đã đặt nền móng cho kỹ nghệ luyện kim, gò đồng và giao thương đồ đồng sầm uất tại lưu vực sông Bưởi từ đầu thế kỷ XI. Hành trạng của ông gắn liền với bước chuyển mình của vùng đất Văn Lãng xưa dưới buổi đầu hưng thịnh của triều đại quân chủ độc lập Đại Việt.
| Tiêu chí hồ sơ | Thông tin chi tiết ghi nhận trong thần phả và sử liệu địa phương |
|---|---|
| Danh xưng tôn kính | Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền (Tiền Tiên sư làng nghề Đại Bái) |
| Năm sinh và năm mất | Sinh ngày 05 tháng 8 năm Kỷ Sửu (989) – Mất ngày 29 tháng 9 năm Kỷ Dậu (1069) |
| Quê quán bản địa | Thôn Văn Lãng (tục gọi làng Bưởi Nồi), nay thuộc xã Đại Bái, huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh |
| Chức vụ từng đảm nhiệm | Đô úy, Điện tiền tướng quân dưới triều đại nhà Lý thế kỷ XI |
| Công trạng tiêu biểu | Khai sáng nghề gò đồng, đúc đồng tại quê nhà từ năm 1018 và tổ chức phường hội thương mại |
| Di tích thờ phụng chính | Đền thờ Tổ nghề tại khu di tích đình Văn Lãng, xã Đại Bái, huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh |
| Ngày lễ hội tưởng niệm | Ngày 29 tháng 9 âm lịch hằng năm (Lễ hội giỗ Tổ nghề đúc đồng Đại Bái) |
Thân thế và thời đại của Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền
Sinh trưởng trên dải đất trũng ven sông Bưởi giàu truyền thống văn hiến, Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền sớm hấp thụ khí chất hiếu học và chí hướng lập thân giúp đời của cư dân vùng châu thổ Bắc Bộ buổi giao thời giữa thế kỷ X và thế kỷ XI. Thần phả đình Văn Lãng cùng các tư liệu ngọc phả tại huyện Gia Bình ghi chép rõ bối cảnh gia tộc và bước đường trưởng thành của vị tiền hiền gắn liền với vận hội hưng quốc dưới thời vương triều nhà Lý.
Quê hương Văn Lãng ven dòng sông Bưởi cổ
Vùng đất Văn Lãng xưa, còn được dân gian gọi bằng tên nôm mộc mạc là làng Bưởi Nồi, nằm bên tả ngạn dòng sông Bưởi thuộc trấn Kinh Bắc. Địa thế nơi đây vốn là vùng đồng chiêm trũng thường xuyên chịu cảnh ngập úng vào mùa mưa lũ, khiến sinh kế thuần nông của cư dân bản địa gặp nhiều thử thách khắc nghiệt. Chính điều kiện tự nhiên đặc thù ấy đã hun đúc trong tâm thức người dân Văn Lãng tinh thần cần cù, tháo vát và khát vọng tìm kiếm những ngành nghề thủ công bền vững để cải thiện đời sống.
Theo ngọc phả lưu giữ tại địa phương, Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền sinh ngày 05 tháng 8 năm Kỷ Sửu (989) trong một gia đình nho học nhân hậu tại thôn Văn Lãng. Từ thuở thiếu thời, ông đã nổi tiếng khắp vùng Gia Bình bởi tư chất thông tuệ, sức vóc tráng kiện cùng niềm đam mê tìm hiểu cấu tạo của các loại nông cụ, binh khí và đồ dùng kim khí phục vụ sản xuất nông nghiệp.
Xét trên bình diện địa văn hóa vùng châu thổ sông Hồng thế kỷ X – XI, thôn Văn Lãng nằm ở vị trí giao điểm giữa hệ thống thủy đạo cổ nối liền sông Đuống (Thiên Đức giang) với sông Thái Bình qua nhánh sông Bưởi. Mạng lưới sông ngòi chằng chịt tuy gây ra hiện tượng ngập úng cục bộ vào mùa mưa bão nhưng lại mang đến lợi thế to lớn về giao thông vận tải đường thủy và nguồn đất sét trầm tích quý giá. Chính môi trường sinh thái đặc thù này đã tạo tiền đề vật chất quan trọng để Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền lựa chọn quê hương làm nơi đặt nền móng cho trung tâm luyện kim thủ công đầu tiên của vùng Bắc Ninh.
Bước ngoặt tòng quân phụng sự vương triều Lý
Khi vua Lý Thái Tổ đăng cơ lập nên nhà Lý và ban hành Chiếu dời đô về thành Đại La vào năm 1010, công cuộc kiến thiết kinh đô Thăng Long và củng cố quốc phòng đòi hỏi đội ngũ quan lại, tướng lĩnh có tài năng thực tiễn. Với văn võ song toàn, Nguyễn Công Truyền gia nhập quân ngũ triều Lý, lập được nhiều công trạng và được triều đình trọng dụng phong tới chức Đô úy, giữ trọng trách Điện tiền tướng quân hộ vệ chốn kinh sư.
Trong những năm tháng phụng sự triều đình dưới thời vua Lý Thái Tổ và vua Lý Thái Tông, ông có cơ hội tiếp xúc sâu rộng với các xưởng bách tác cung đình cũng như khảo sát kỹ thuật luyện kim, chế tác đồng thau và rèn sắt tại nhiều vùng miền. Nhận thấy kỹ nghệ nung chảy quặng đồng, pha chế hợp kim và gò dát đồng lá có giá trị ứng dụng to lớn trong cả việc đúc pháp khí Phật giáo lẫn chế tạo đồ gia dụng, ông đã dày công ghi chép và thực hành thuần thục từng công đoạn kỹ thuật.
Sự kiện định đô tại Thăng Long năm 1010 đã thúc đẩy nhu cầu khổng lồ về vật liệu kim khí phục vụ xây dựng cung điện, đúc tiền đồng lưu thông trong nền kinh tế Đại Việt và chế tạo chuông, tượng cho hàng trăm ngôi chùa mới khởi dựng. Trên cương vị Điện tiền tướng quân phụ trách lực lượng宿 vệ và giám sát các công xưởng chế tác tại kinh thành, Nguyễn Công Truyền đã hệ thống hóa được toàn bộ quy trình tuyển chọn quặng đồng từ các vùng mỏ phía Bắc, kỹ thuật xây lò đất chịu nhiệt cao và phương pháp điều tiết luồng gió bễ thổi. Những tri thức kỹ nghệ tầm quốc gia ấy về sau đã được ông chắt lọc, cải tiến cho phù hợp với quy mô sản xuất hộ gia đình tại nông thôn.
Hành trình truyền nghề của Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền
Không giữ bí quyết kỹ nghệ cho riêng mình nơi quan trường, Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền luôn đau đáu nỗi niềm đem tri thức luyện kim về vực dậy kinh tế quê hương Văn Lãng. Quyết định cáo quan về làng vào đầu thế kỷ XI đã mở ra một chương mới rực rỡ cho lịch sử hình thành làng đúc đồng Đại Bái trên đất Bắc Ninh.
Dấu mốc mở lò luyện đồng năm 1018
Vào khoảng năm Mậu Ngọ (1018), sau khi được triều đình chuẩn tấu cho về quê dưỡng thân và chăm lo việc dân sinh, Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền đã trực tiếp bỏ tiền của riêng để dựng những lò nấu đồng và xưởng bễ rèn đầu tiên ngay tại thôn Văn Lãng. Ông tận dụng nguồn đất sét dẻo mịn ven sông Bưởi kết hợp với trấu và giấy bản giã nhuyễn để đắp khuôn chịu nhiệt, đồng thời hướng dẫn trai tráng trong làng cách chọn củi gỗ chắc, than củi đượm lửa nhằm duy trì nhiệt độ nóng chảy ổn định cho mẻ đồng.
Những sản phẩm đầu tiên ra đời từ lò đúc của cụ Nguyễn Công Truyền là các vật dụng thiết yếu gắn bó mật thiết với đời sống sinh hoạt của cư dân đồng bằng sông Hồng như nồi đồng, ấm đồng, mâm đồng, chậu thau và lưỡi cày. Nhờ độ bền cơ học vượt trội, khả năng truyền nhiệt đều và không bị nứt vỡ như đồ đất nung, chiếc nồi đồng làng Bưởi nhanh chóng vang danh khắp vùng Kinh Bắc, làm nên tên gọi dân gian làng Bưởi Nồi lưu truyền qua nhiều thế kỷ.
Trong giai đoạn đầu truyền nghề tại Văn Lãng từ năm 1018, Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền đặc biệt đề cao tinh thần tương trợ cộng đồng và nguyên tắc truyền nghề rộng rãi cho mọi cư dân trong thôn không phân biệt dòng tộc. Ông trực tiếp phân công những người thợ khỏe mạnh đảm nhận khâu đập đất làm khuôn và kéo bễ lò nấu đồng, trong khi những người có đôi tay khéo léo được rèn luyện kỹ thuật gò thúc tạo dáng và làm nguội sản phẩm. Nhờ phương pháp sư phạm thực hành tận tâm của vị Tiền Tiên sư, chỉ trong vòng một thập kỷ, tiếng búa gò đồng trên đe sắt đã vang vọng khắp các ngõ xóm Văn Lãng.
Kỹ nghệ gò đồng lá và luyện hợp kim
Điểm đột phá kỹ thuật lớn nhất mà Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền truyền thụ cho dân làng Đại Bái chính là kỹ nghệ gò đồng lá kết hợp với đúc khuôn truyền thống. Thay vì chỉ đúc đặc tốn nhiều nguyên liệu và nặng nề, ông nghiên cứu tỷ lệ pha trộn đồng đỏ với kẽm và thiếc theo công thức chuẩn xác để tạo ra hợp kim đồng thau có độ dẻo cao, cho phép người thợ dùng búa đập, thúc và gò giãn khối đồng trên đe sắt thành những tấm đồng mỏng đều tăm tắp mà không hề bị rách hay rạn nứt.
Kỹ thuật gò thúc trên nền đồng lá đòi hỏi người thợ phải có đôi bàn tay khéo léo, cảm nhận nhịp búa tinh tế và nắm vững quy luật tôi ủ nhiệt để làm mềm kim loại giữa các chu kỳ đập giãn. Chính phương pháp gia công độc đáo này đã tạo nên bản sắc riêng biệt của đồ đồng Đại Bái so với các trung tâm đúc đồng khác, giúp tiết kiệm nguyên liệu đồng quý hiếm thời trung đại mà vẫn tạo ra những sản phẩm có thành mỏng, nhẹ, âm vang trong trẻo và bề mặt bóng mịn.
Về mặt luyện kim học cổ truyền, kỹ thuật gò đồng lá mà Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền truyền dạy đòi hỏi sự kiểm soát cực kỳ nghiêm ngặt đối với quá trình biến cứng và ủ mềm kim loại. Khi phôi đồng thau được đập giãn liên tục bằng búa tay trên mặt đe, cấu trúc tinh thể kim loại sẽ trở nên cứng và giòn hơn; lúc này người thợ phải đưa tấm đồng vào lò ủ nhiệt ở sắc lửa đỏ hồng rồi làm nguội đúng nhịp để khôi phục độ dẻo trước khi gò tiếp chu kỳ mới. Quy trình đập – ủ luân phiên hàng chục lần giúp tạo ra những chiếc nồi đồng, mâm đồng, chậu đồng có độ dày đồng đều tuyệt đối và tuổi thọ sử dụng kéo dài hàng trăm năm.

Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền và tư duy tổ chức phường hội
Không chỉ dừng lại ở vai trò một bậc thầy kỹ thuật luyện kim, Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền còn thể hiện tầm nhìn của một nhà tổ chức sản xuất và mở mang thương mại xuất sắc thời kỳ phong kiến. Ông nhận thức sâu sắc rằng muốn nghề đúc đồng phát triển bền vững, quy mô lớn và giữ vững chữ tín trên thương trường thì phải thiết lập kỷ cương phường hội cùng sự phân công lao động chuyên môn hóa.
Quy hoạch chuyên môn hóa sản xuất tại địa phương
Khi số lượng hộ dân theo học nghề tại Văn Lãng ngày càng đông đảo, Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền cùng các bậc hậu hiền kế cận đã định hướng tổ chức sản xuất theo mô hình liên kết chặt chẽ giữa các xóm thôn. Mỗi khu vực trong làng được khuyến khích chuyên sâu vào một nhóm dòng sản phẩm đặc thù như xóm chuyên gò nồi đồng và chậu thau, xóm chuyên đúc mâm đồng và ấm tích, xóm chuyên chế tác đồ thờ tự như đỉnh đồng, hạc đồng, chân nến và chuông khánh phục vụ các ngôi cổ tự lớn như chùa Dâu hay chùa Phật Tích.
Sự phân chia chuyên môn hóa sản xuất theo từng cụm xóm giúp quy trình rèn luyện tay nghề của thợ trẻ đạt tới độ tinh xảo cao, đồng thời giảm thiểu sự cạnh tranh chồng chéo ngay trong nội bộ làng nghề. Từ khâu thu gom đồng nguyên liệu, nấu luyện phôi đồng, tạo khuôn đất sét, gò thúc định hình cho tới khâu đánh bóng hoàn thiện đều vận hành nhịp nhàng như một công xưởng thủ công khổng lồ bên bờ sông Bưởi.
Mô hình phân chia bốn xóm chuyên môn hóa tại làng Đại Bái bắt nguồn từ tư tưởng tổ chức sản xuất của Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền đã được lịch sử kinh tế Việt Nam ghi nhận như một hình mẫu phân công lao động thủ công nghiệp tiên tiến bậc nhất thời phong kiến. Xóm Ngoài chuyên gò nồi đồng và dụng cụ gia dụng; xóm Giữa chuyên đúc mâm đồng, ấm đồng; xóm Trong chuyên gò chậu thau, cơi trầu; và xóm Sơn (xóm Đầu) chuyên đúc đồ thờ cúng, đỉnh đồng, hạc đồng. Sự chuyên sâu theo từng dòng sản phẩm đã giúp mỗi xóm tích lũy được bộ công cụ đe, búa, khuôn mẫu tối ưu nhất cho mặt hàng của mình.
Vai trò Hậu Tiên sư và mạng lưới giao thương
Di sản của Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền được củng cố và phát triển rực rỡ hơn nữa ở các thế kỷ tiếp theo nhờ sự tiếp nối của các vị Hậu Tiên sư người bản hương như Phạm Ngọc Thanh, Nguyễn Công Tiến, Nguyễn Công Tác, Nguyễn Công Tiềm và Vũ Viết Thái. Trên nền tảng kỹ thuật gốc do Tiền Tiên sư truyền lại, các thế hệ hậu hiền đã hoàn thiện quy chế phường hội đúc đồng, cử các đoàn thợ giỏi và thương nhân mang sản phẩm đồ đồng Đại Bái theo hệ thống đường thủy sông Đuống, sông Cầu, sông Hồng tỏa đi giao thương khắp kinh thành Thăng Long và các trấn lỵ.
Mạng lưới buôn bán đồ đồng từ làng Đại Bái đã góp phần thúc đẩy kinh tế hàng hóa vùng Kinh Bắc phát triển sôi động, sánh vai cùng các trung tâm thủ công trứ danh trong tỉnh như làng gốm Phù Lãng, làng tranh dân gian Đông Hồ và làng gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ. Tinh thần trọng chữ tín, cam kết độ tinh khiết của hợp kim đồng và bảo hành sản phẩm qua nhiều thế hệ đã trở thành chuẩn mực đạo đức kinh doanh bắt nguồn từ lời răn dạy của vị Tổ nghề.
Kỹ thuật chế tạo khuôn đất sét chịu nhiệt bên sông Bưởi
Một trong những đóng góp nền tảng mang tính khoa học thực nghiệm của Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền là quy trình xử lý đất khuôn từ nguồn phù sa cổ dọc bãi sông Bưởi. Khác với lối đắp khuôn thô sơ dễ bị nứt vỡ hoặc rỗ khí khi rót kim loại nóng chảy ở nhiệt độ trên 1.000 độ C, ông đã hướng dẫn thợ làng Văn Lãng cách chọn tầng đất sét gan gà dẻo quánh, đem phơi khô, giã nhỏ rồi ngâm ủ nhiều ngày cùng trấu thóc hoặc giấy bản mục để tạo độ kết dính và thoát khí tự nhiên.
Khuôn đúc truyền thống do vị Tiền Tiên sư truyền dạy gồm hai phần khuôn ngoài và thao (lõi trong), được sấy khô bằng lửa trấu âm ỉ trước khi ghép khuôn rót đồng. Nhờ cấu trúc khuôn vừa chịu nhiệt cao vừa có độ xốp vi mô giúp khí nóng thoát ra ngoài nhanh chóng, các sản phẩm đúc ra tại Đại Bái như nồi đồng, đỉnh đồng, chuông đồng luôn đạt độ đồng nhất về độ dày thành đồng, bề mặt láng mịn và âm thanh ngân vang chuẩn xác.
Quy chuẩn kiểm định hợp kim đồng cổ truyền
Bên cạnh kỹ thuật làm khuôn và gò thúc, Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền còn thiết lập những tiêu chuẩn khắt khe trong việc phân loại và kiểm định chất lượng hợp kim đồng trước khi xuất xưởng. Ông phân định rõ ràng công thức pha chế cho từng nhóm sản phẩm tùy theo mục đích sử dụng trong đời sống dân sinh hay nghi lễ tâm linh. Đối với nhóm nồi đồng và dụng cụ nấu nướng, tỷ lệ đồng đỏ nguyên chất được giữ ở mức cao để đảm bảo tính dẫn nhiệt nhanh, dẻo dai khi gò mỏng và an toàn cho sức khỏe người dùng.
Ngược lại, đối với các dòng chuông chùa, khánh đồng và đồ thờ cúng cung tiến vào các chốn tổ đình như chùa Tiêu hay khu vực núi Thiên Thai Gia Bình kế cận quê hương Đại Bái, hợp kim đồng được pha thêm tỷ lệ thiếc trắng chuẩn mực nhằm tạo độ cứng âm học, giúp tiếng chuông ngân xa hàng dặm. Quy trình thử tiếng đồng bằng búa gỗ và kiểm tra sắc ánh kim dưới nắng sớm đã trở thành bí quyết nghề nghiệp bất thành văn được các thế hệ nghệ nhân Đại Bái tuân thủ nghiêm ngặt suốt mười thế kỷ.
Tác động kinh tế văn hóa tại Gia Bình
Sự hưng thịnh của nghề gò đúc đồng từ thời Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền đã làm thay đổi sâu sắc diện mạo văn hóa và cấu trúc xã hội của vùng đất Gia Bình nói riêng cũng như trấn Kinh Bắc nói chung. Nguồn thu nhập ổn định từ hoạt động sản xuất và buôn bán đồ đồng đã tạo điều kiện vật chất vững chắc để dân làng Văn Lãng xây dựng trường học, khuyến khích con em dùi mài kinh sử và đóng góp công đức tu bổ đình chùa, cầu cống trong vùng.
Truyền thống hiếu học kết hợp với sự năng động của tầng lớp thợ thủ công và thương nhân đã tạo nên bản sắc văn hóa đặc trưng của vùng quê nam sông Đuống, nơi vừa có những bậc đại khoa hiển đạt như Thái sư Lê Văn Thịnh ở chân núi Thiên Thai, vừa có những bậc tổ nghề lỗi lạc mở mang thực nghiệp giúp dân giàu nước mạnh. Sự giao thoa giữa văn hóa khoa bảng và văn hóa bách nghệ chính là cội nguồn sức mạnh nội sinh bền vững của quê hương Bắc Ninh qua mọi thời đại.
Bảng niên biểu sự nghiệp của Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền
Để hệ thống hóa toàn diện hành trạng lịch sử và chuỗi tác động kinh tế - văn hóa lâu dài mà Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền để lại trên mảnh đất Bắc Ninh, bảng niên biểu dưới đây tổng hợp các cột mốc quan trọng theo thư tịch và thần phả địa phương.
| Giai đoạn lịch sử | Sự kiện và dấu mốc tiêu biểu tại Việt Nam | Ý nghĩa đối với di sản làng nghề và kinh tế vùng Kinh Bắc |
|---|---|---|
| Năm Kỷ Sửu (989) | Nguyễn Công Truyền sinh ngày 05 tháng 8 âm lịch tại thôn Văn Lãng, huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh | Khởi nguồn cuộc đời vị Tiền Tiên sư khai sáng nghề kim khí truyền thống của vùng đất Gia Bình |
| Giai đoạn 1010 – 1017 | Phụng sự triều Lý dưới thời vua Lý Thái Tổ, giữ chức Đô úy, Điện tiền tướng quân tại kinh thành Thăng Long | Tích lũy tri thức luyện kim, kỹ nghệ nấu đồng, pha chế hợp kim và tổ chức xưởng bách tác quy mô lớn |
| Năm Mậu Ngọ (1018) | Xin về quê hương Văn Lãng mở lò luyện đồng, trực tiếp truyền dạy kỹ thuật gò đồng và đúc đồng cho dân làng | Đặt mốc son khai sinh làng nghề đúc đồng Đại Bái với danh xưng cổ là làng Bưởi Nồi bên sông Bưởi |
| Giai đoạn 1020 – 1068 | Tổ chức sản xuất theo phường hội, cải tiến kỹ thuật gò đồng lá mỏng và mở rộng giao thương đường thủy | Chuyển đổi cơ cấu kinh tế địa phương từ thuần nông vùng trũng sang trung tâm thủ công thương mại trù phú |
| Ngày 29 tháng 9 năm Kỷ Dậu (1069) | Nguyễn Công Truyền qua đời tại quê nhà Văn Lãng, hưởng thọ 81 tuổi, được dân làng lập đền tôn làm Tiền Tiên sư | Khởi đầu truyền thống thờ phụng Tổ nghề và lễ hội giỗ Tổ vào ngày 29 tháng 9 âm lịch hằng năm |
| Thế kỷ XV – Thế kỷ XVI | Các vị Hậu Tiên sư làng Đại Bái kế thừa di sản, phân chia 4 xóm chuyên môn hóa và lập phường đúc đồng tại Thăng Long | Phát triển kỹ nghệ chạm khắc đồng, khảm tam khí và mở rộng thị trường đồ đồng Đại Bái ra toàn quốc |
Di sản tâm linh tôn vinh Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền
Trải qua gần một thiên niên kỷ kể từ ngày Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền hóa thần vào ngày 29 tháng 9 năm Kỷ Dậu (1069), nhân dân xã Đại Bái và giới thợ đúc đồng trên khắp mọi miền đất nước vẫn luôn giữ trọn đạo lý uống nước nhớ nguồn. Hệ thống di tích thờ phụng cùng lễ hội truyền thống tại huyện Gia Bình là minh chứng sống động cho sức sống trường tồn của văn hóa tôn vinh Tổ nghề tại Việt Nam.
Quần thể đình Văn Lãng và đền thờ Tổ nghề
Trung tâm không gian tâm linh tưởng niệm Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền tọa lạc tại quần thể di tích đình Văn Lãng và đền thờ Tiền Tiên sư thuộc xã Đại Bái, huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh. Công trình mang đậm dấu ấn kiến trúc cổ truyền vùng đồng bằng Bắc Bộ với kết cấu gỗ lim bề thế, mái ngói mũi hài uốn cong và hệ thống bức cốn, cửa võng chạm khắc tứ linh tinh xảo.
Bên trong hậu cung đền thờ lưu giữ ngai thờ, bài vị, sắc phong của các triều đại phong kiến cùng nhiều hiện vật đồ thờ bằng đồng cổ như đỉnh đồng, hạc đồng, chuông đồng, hoành phi câu đối bằng đồng khảm tam khí do chính bàn tay các thế hệ nghệ nhân ưu tú của làng cung tiến. Mỗi hiện vật dâng lên tiên tổ đều là kết tinh cao nhất của kỹ nghệ luyện đồng và lòng thành kính tri ân bậc khai sáng đã ban cho dân làng nguồn sinh kế thịnh vượng.

Lễ hội giỗ Tổ nghề cuối tháng Chín âm lịch
Hằng năm, cứ đến ngày 29 tháng 9 âm lịch — ngày kỵ nhật của Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền, nhân dân toàn xã Đại Bái cùng hàng nghìn nghệ nhân, doanh nhân ngành đồng từ khắp các tỉnh thành lại hội tụ về quê hương mở hội giỗ Tổ. Nghi lễ rước kiệu từ các xóm về đình Văn Lãng, lễ tế Tiền Tiên sư và Hậu Tiên sư diễn ra trang nghiêm theo đúng cổ lệ, hòa quyện cùng những làn điệu Dân ca Quan họ Bắc Ninh mượt mà ngân vang trên bến sông Bưởi.
Bên cạnh phần lễ thành kính, lễ hội còn là dịp trưng bày, tôn vinh những tác phẩm đồ đồng mỹ nghệ xuất sắc nhất trong năm của các xưởng đúc trong làng. Tương tự không khí linh thiêng tại lễ hội đền Đô hay hội Lim, kỳ lễ giỗ Tổ nghề đúc đồng Đại Bái vừa thắt chặt tình đoàn kết cộng đồng phường hội, vừa giáo dục thế hệ trẻ ý thức giữ gìn bí quyết nghề cổ truyền.
Sức sống di sản Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền thời hiện đại
Bước vào kỷ nguyên công nghiệp hóa và hội nhập quốc tế, mạch nguồn di sản do Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền khởi tạo từ năm 1018 vẫn không ngừng được kế thừa, đổi mới và nâng tầm giá trị. Từ một làng nghề thủ công cổ truyền ven sông Bưởi, Đại Bái ngày nay đã vươn mình trở thành trung tâm công nghiệp - mỹ nghệ kim khí hàng đầu của tỉnh Bắc Ninh.
Đỉnh cao nghệ thuật chạm đồng khảm tam khí
Kế thừa nền tảng pha chế hợp kim và gò đồng của Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền, các thế hệ nghệ nhân Đại Bái đương đại đã nâng kỹ thuật trang trí bề mặt đồng lên tầm nghệ thuật đỉnh cao với dòng sản phẩm đồng khảm tam khí và đồng khảm ngũ sắc. Trên phôi đồng đỏ hoặc đồng nồi nguyên chất, người nghệ nhân dùng đục thép chạm khắc các đường rãnh chìm cực mảnh rồi cẩn ghép dây vàng, dây bạc, đồng đỏ, đồng xanh và đồng đen để tạo nên những bức tranh phong thủy, tượng danh nhân và đỉnh thờ lộng lẫy.
Bên cạnh dòng đồ đồng mỹ nghệ cao cấp và tượng đồng cỡ lớn phục vụ các công trình văn hóa tâm linh quốc gia, Đại Bái còn phát triển mạnh mẽ mảng sản xuất linh kiện cơ khí, đồng tấm, đồng thanh phục vụ công nghiệp phụ trợ. Sự linh hoạt thích ứng với nhu cầu thị trường trong khi vẫn bảo tồn nguyên vẹn tinh hoa chạm khắc thủ công chính là chìa khóa giúp làng nghề phát triển bền vững suốt hơn 1.000 năm qua.
Lan tỏa di sản Tổ nghề trên Bắc Ninh NSSC
Câu chuyện về tầm nhìn khai mở nghề mới, chuẩn hóa kỹ thuật và tổ chức mạng lưới giao thương của Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền từ thế kỷ XI mang lại những bài học quý giá cho cộng đồng doanh nghiệp trẻ hôm nay. Trên hành trình số hóa và lan tỏa giá trị di sản văn hiến bản địa, chuyên trang Bắc Ninh NSSC đóng vai trò cầu nối lưu trữ dữ liệu bách khoa về các bậc tổ nghề, nghệ nhân và làng nghề truyền thống, góp phần thúc đẩy hệ sinh thái đổi mới sáng tạo gắn liền với công nghiệp văn hóa tại vùng đất Kinh Bắc.
Nhìn lại chặng đường hơn một thiên niên kỷ từ ánh lửa lò đồng đầu tiên nơi thôn Văn Lãng năm 1018 đến diện mạo sầm uất của làng nghề hôm nay, công đức của Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền mãi là biểu tượng rực rỡ cho trí tuệ, bàn tay tài hoa và khát vọng tự cường kinh tế của con người Bắc Ninh trong dòng chảy lịch sử dân tộc Việt Nam.
NSSC Bắc Ninh
bacninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Bắc Ninh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Doanh nhân Bắc Ninh.
Bài liên quan
Làng gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ - Tinh hoa chạm khắc và khảm trai đất cổ Từ Sơn
Làng gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ tại thành phố Từ Sơn, Bắc Ninh lưu giữ hàng trăm năm kỹ nghệ đục chạm tứ linh, ghép mộng cổ truyền và khảm ốc xà cừ tinh xảo.
Làng gốm Phù Lãng - Vẻ đẹp mộc mạc của dòng gốm sành nâu bên dòng sông Cầu
Làng gốm Phù Lãng tại thị xã Quế Võ, Bắc Ninh lưu giữ nghệ thuật chế tác gốm sành nâu men da lươn nung củi rừng và kỹ thuật đắp nổi truyền thống.
Làng tranh dân gian Đông Hồ - Hồn cốt mỹ thuật giấy điệp bên dòng sông Đuống
Làng tranh dân gian Đông Hồ bên bờ sông Đuống thuộc Thuận Thành, Bắc Ninh lưu giữ nghệ thuật tranh khắc gỗ in trên giấy dó quét điệp cùng bảng màu tự nhiên độc bản.



