Bỏ qua đến nội dung

Đền Đô - Không gian linh thiêng tôn vinh tám vị vua triều Lý nơi đất tổ Cổ Pháp

Tọa lạc trên vùng đất cổ Cổ Pháp thuộc phường Đình Bảng, thành phố Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh, đền Đô (tên chữ là Cổ Pháp điện hay đền Lý Bát Đế) là quần thể kiến trúc tín ngưỡng đặc biệt phụng thờ tám vị hoàng đế của vương triều nhà Lý. Khởi dựng từ thế kỷ XI trên quê hương phát tích nhà Lý, di tích kết tinh nghệ thuật kiến trúc cung đình cùng tâm thức văn hiến Kinh Bắc ngàn năm.

NSSC Bắc NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Toàn cảnh hồ bán nguyệt và Nhà Thủy Đình tại quần thể di tích đền Đô Bắc Ninh

Tọa lạc trên vùng đất cổ Cổ Pháp thuộc phường Đình Bảng, thành phố Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh, đền Đô (tên chữ là Cổ Pháp điện hay đền Lý Bát Đế) là quần thể kiến trúc tín ngưỡng đặc biệt phụng thờ tám vị hoàng đế của vương triều nhà Lý. Khởi dựng từ thế kỷ XI trên quê hương phát tích nhà Lý, di tích kết tinh nghệ thuật kiến trúc cung đình cùng tâm thức văn hiến Kinh Bắc ngàn năm.

Cội nguồn lịch sử khởi dựng đền Đô và tám vị vua triều Lý

Lịch sử hình thành đền Đô gắn liền mật thiết với vận mệnh chuyển mình của quốc gia Đại Việt vào đầu thế kỷ XI, khi vùng đất hương Cổ Pháp trở thành điểm tựa tinh thần và chính trị cho công cuộc mở nền thái bình muôn thuở. Từng lớp trầm tích văn hóa tại di tích đều phản chiếu sâu sắc truyền thống uống nước nhớ nguồn và lòng tôn kính của hậu thế đối với các bậc tiên đế đã định hình diện mạo giang sơn.

Vùng đất Cổ Pháp và mốc khởi dựng năm 1030

Vùng đất Đình Bảng xưa vốn mang tên cổ là hương Diên Uẩn, sau đổi thành châu Cổ Pháp, nơi hội tụ mạch núi Thiên Đức và dòng sông Tiêu Tương hiền hòa. Chính tại miền quê giàu truyền thống Phật học này, cậu bé Lý Công Uẩn đã lớn lên dưới sự dưỡng dục của bậc cao tăng tại chùa Tiêu cùng sự chỉ dạy uyên bác của Thiền sư Vạn Hạnh. Sau khi lên ngôi hoàng đế năm 1009 và ban hành bản Chiếu dời đô lịch sử vào mùa xuân năm Canh Tuất (1010) để chuyển kinh sư từ Cố đô Hoa Lư về thành Đại La, vua Lý Thái Tổ đã nâng châu Cổ Pháp lên thành phủ Thiên Đức và cho dựng thái miếu tại quê nhà nhằm phụng thờ tổ tiên.

Khi vị hoàng đế khai sáng triều Lý băng hà vào năm Mậu Thìn (1028) và được an táng tại Thọ Lăng Thiên Đức, vua kế vị là vua Lý Thái Tông đã đích thân về thăm quê tổ vào ngày mồng 3 tháng 3 năm Canh Ngọ (1030). Tại đây, nhà vua cho mở rộng quy mô thái miếu cũ trên khu đất linh địa bằng phẳng, kiến tạo ngôi điện thờ trang nghiêm mang tên Cổ Pháp điện để tưởng niệm công đức vua cha. Trải qua hơn hai thế kỷ trị vì hưng thịnh, mỗi khi các vị hoàng đế triều Lý băng hà đều được quy táng về khu sơn lăng Thiên Đức và đưa bài vị, ngai thờ vào phối hưởng trong ngôi đền cổ, hình thành nên danh xưng tôn quý đền Lý Bát Đế lưu truyền qua hàng nghìn năm lịch sử.

Trong suốt tiến trình lịch sử thời Trần, thời Lê sơ, thời Mạc cho đến thời Lê Trung Hưng và triều Nguyễn, các triều đại phong kiến Việt Nam đều ban sắc phong công nhận vị thế quốc miếu cho quần thể di tích tại Đình Bảng. Đợt đại trùng tu quy mô lớn vào năm Hoằng Định thứ 6 (1605) dưới triều vua Lê Kính Tông đã định hình diện mạo kiến trúc gỗ chạm khắc tinh xảo. Dù từng bị tàn phá trong chiến tranh năm 1952, nhân dân Đình Bảng cùng các nhà sử học, kiến trúc sư đã phục dựng nguyên trạng ngôi đền từ năm 1989 trên đúng nền móng đá xanh thời Lý – Lê xưa.

Sự nghiệp trị quốc của tám vị vua triều Lý

Khác với nhiều ngôi đền chỉ thờ một vị nhân thần đơn lẻ, không gian tâm linh tại đây quy tụ thần vị của tám vị hoàng đế nối tiếp nhau trị vì suốt 214 năm của triều đại nhà Lý. Từ bậc minh quân khai sáng triều đại là Lý Thái Tổ, vị vua văn võ toàn tài Lý Thái Tông, bậc nhân quân giàu lòng trắc ẩn vua Lý Thánh Tông, cho đến vị hoàng đế kiệt xuất vua Lý Nhân Tông cùng các vua Lý Thần Tông, Lý Anh Tông, Lý Cao Tông và Lý Huệ Tông, mỗi triều vua đều để lại dấu ấn sâu đậm. Riêng nữ vương Lý Chiêu Hoàng được nhân dân lập đền thờ riêng tại đền Rồng cách đó không xa.

Dưới sự lãnh đạo của tám vị hoàng đế được tôn thờ tại đền Đô, quốc gia Đại Việt đã đạt tới đỉnh cao rực rỡ trên mọi phương diện chính trị, quân sự, luật pháp, kinh tế nông nghiệp và văn hóa Phật giáo. Triều Lý đã ban hành bộ luật thành văn đầu tiên của dân tộc là bộ Hình thư (năm 1042), đổi quốc hiệu thành Đại Việt (năm 1054), dựng Văn Miếu (năm 1070), mở khoa thi Nho học đầu tiên (năm 1075), xây dựng kinh thành Hoàng thành Thăng Long bề thế và đánh tan các cuộc xâm lăng phương Bắc trên phòng tuyến sông Như Nguyệt năm 1077.

Thứ tựMiếu hiệu Hoàng đếTên húyNiên đại trị vìDấu ấn lịch sử và văn hiến tiêu biểu tại Việt Nam
1Lý Thái TổLý Công Uẩn1009 – 1028Khai sáng vương triều Lý, ban Chiếu dời đô về Thăng Long năm 1010
2Lý Thái TôngLý Phật Mã1028 – 1054Ban hành bộ luật Hình thư năm 1042, khởi dựng Cổ Pháp điện năm 1030
3Lý Thánh TôngLý Nhật Tôn1054 – 1072Đặt quốc hiệu Đại Việt năm 1054, xây dựng Văn Miếu năm 1070
4Lý Nhân TôngLý Càn Đức1072 – 1127Mở khoa thi năm 1075, lập Quốc Tử Giám, đại thắng Như Nguyệt năm 1077
5Lý Thần TôngLý Dương Hoán1128 – 1138Củng cố chính sách ngụ binh ư nông, phát triển thủy lợi nông nghiệp
6Lý Anh TôngLý Thiên Tộ1138 – 1175Lập bản đồ cương vực Đại Việt và mở mang giao thương cảng Vân Đồn
7Lý Cao TôngLý Long Cán1175 – 1210Mở các khoa thi Tam giáo, tu bổ hệ thống cung điện và chùa tháp
8Lý Huệ TôngLý Sảm1211 – 1224Vị vua thứ tám trước khi xuất gia tu hành với hiệu Huệ Quang thiền sư

Nghệ thuật kiến trúc cung đình và quy hoạch không gian đền Đô

Toàn bộ quần thể đền Đô trải rộng trên diện tích hơn 31.000 mét vuông, được quy hoạch theo triết lý phong thủy phương Đông lấy hướng Nam làm chính hướng, tượng trưng cho bậc đế vương ngồi nhìn về phương Nam nghe việc thiên hạ. Bố cục tổng thể của di tích tuân thủ nghiêm ngặt quy thức kiến trúc cổ truyền "nội Công ngoại Quốc", phân tách hài hòa giữa khu vực ngoại thành khoáng đạt và khu vực nội thành tôn nghiêm.

Toàn cảnh hồ bán nguyệt và Nhà Thủy Đình tại quần thể di tích đền Đô Bắc Ninh
Toàn cảnh hồ bán nguyệt và Nhà Thủy Đình tại quần thể di tích đền Đô Bắc Ninh

Khu vực ngoại thành với Hồ bán nguyệt và Thủy Đình

Bước qua cổng tam quan ngoại, không gian mở ra trước mắt là mặt nước Hồ bán nguyệt rộng lớn hình nửa vầng trăng ôm trọn lấy trục thần đạo dẫn vào khu điện thờ chính. Mặt hồ tĩnh lặng đóng vai trò như tấm gương minh đường tụ thủy trong thuật phong thủy cổ truyền, vừa điều hòa vi khí hậu mát mẻ quanh năm, vừa phản chiếu bóng dáng cổ kính của các nếp mái đao cong vút.

Nổi bật ngay chính giữa mặt hồ là công trình Nhà Thủy Đình mang vẻ đẹp thanh thoát tựa một đóa sen nở rộ trên mặt nước xanh trong. Ngôi nhà được kiến tạo theo lối kiến trúc chồng diêm hai tầng tám mái với tám đầu đao uốn cong mềm mại, toàn bộ hệ khung gồm 36 cột cái và cột quân làm bằng gỗ lim quý đặt trên chân tảng đá xanh. Hình ảnh công trình trên mặt hồ này đã được Ngân hàng Nhà nước lựa chọn in trang trọng trên tờ tiền giấy 200 đồng trước đây và đồng tiền kim loại mệnh giá 1.000 đồng, sánh đôi cùng vẻ đẹp của đình Đình Bảng nổi tiếng.

Hai bên tả hữu của trục không gian ngoại thành còn bố trí nhà Văn chỉ và Võ chỉ đối xứng nhau qua hồ nước, thể hiện tư tưởng trọng dụng hiền tài cả hai ban văn võ của triều đại nhà Lý. Nếu bên tả là Văn chỉ tôn thờ các bậc đại thần văn chương như Tô Hiến Thành, Lý Đạo Thành, thì bên hữu là Võ chỉ phối thờ những danh tướng lừng lẫy chiến công bảo vệ bờ cõi như Thái úy Lý Thường Kiệt, Đào Cam Mộc hay Lê Phụng Hiểu.

Kiến trúc nội thành từ Ngũ Long Môn tới Hậu cung

Ngăn cách giữa không gian ngoại cảnh và khu vực điện thờ trung tâm là hệ tường gạch cổ bao quanh cùng cổng chính mang tên Ngũ Long Môn (cổng Năm Rồng). Cổng được thiết kế gồm ba lối đi theo quy chế hoàng gia, trên vòm cửa chính chạm nổi hình năm con rồng thời Lý uốn lượn uyển chuyển trong mây mang đậm phong cách mỹ thuật thế kỷ XI. Vào ngày thường, hai cánh cửa gỗ lim lớn ở chính giữa luôn khép kín để giữ sự tôn nghiêm, chỉ mở rộng vào đúng dịp đại lễ mùa xuân để nghênh đón đoàn rước kiệu truyền thống.

Không gian kiến trúc cổ kính và nghệ thuật chạm khắc gỗ tại khu nội tự đền Đô
Không gian kiến trúc cổ kính và nghệ thuật chạm khắc gỗ tại khu nội tự đền Đô

Bước qua cổng rồng là sân gạch Bát Tràng rộng rãi dẫn tới Nhà Phương Đình mang dáng dấp hình vuông hai tầng tám mái, tiếp nối với tòa Tiền tế năm gian, nhà Chuyển bồng ba gian và tòa Hậu cung bảy gian tạo thành kết cấu chữ Công hoàn chỉnh. Điểm nhấn nghệ thuật đặc sắc nhất tại khu vực Tiền tế và Chuyển bồng là các bức chạm lộng, chạm bong kênh trên gỗ lim thể hiện đề tài "Bát tiên quá hải", "Tứ linh quần hội" và "Long vân khế hội" với đường nét sắc sảo. Tòa Hậu cung nằm ở vị trí sâu và cao nhất của khu nội tự, nơi đặt ngai thờ cùng tám pho tượng đồng uy nghiêm của tám vị hoàng đế nhà Lý.

Hệ thống cổ vật, bia đá và giá trị văn hiến tại đền Đô

Không chỉ cuốn hút bởi nghệ thuật kiến trúc gỗ truyền thống, đền Đô còn là kho tàng lưu giữ hệ thống di vật, cổ vật, bia đá và văn khắc gốm độc bản phản ánh chiều sâu văn hiến ngàn năm. Mỗi hiện vật tại đây đều ẩn chứa những thông điệp lịch sử vô giá về tầm nhìn chiến lược và khát vọng độc lập tự chủ của dân tộc Việt Nam.

Văn bia Cổ Pháp điện và cuốn thư gốm Bát Tràng

Tại nhà bia phía tả khu nội thành hiện còn bảo lưu nguyên vẹn tấm bia đá cổ mang tên "Cổ Pháp điện tạo bi" được khắc dựng vào năm Hoằng Định thứ 6 (1605) dưới triều Lê Trung Hưng, cao gần hai mét, đặt trên lưng rùa đá lớn. Trán bia chạm nổi hình lưỡng long chầu nguyệt, còn phần thân bia khắc bài văn bia chữ Hán do Trạng nguyên Phùng Khắc Khoan (Bùng Quốc công) soạn thảo sau khi đi sứ nhà Minh trở về. Nội dung văn bia ghi chép tỉ mỉ quá trình hưng công trùng tu ngôi đền, đồng thời ca ngợi công đức to lớn của tám vị vua nhà Lý đã mở nền văn hiến Thăng Long.

Đối xứng hai bên cổng Ngũ Long Môn ở sân nội thành là hai bức cuốn thư khổng lồ ghép bằng hàng trăm mảnh gốm men lam cô-ban do các nghệ nhân tài hoa chế tác. Phía bên trái là bức cuốn thư Chiếu dời đô cao 3,5 mét, rộng 8 mét, tái hiện trọn vẹn 214 chữ Hán trong thiên cổ hùng văn của vua Lý Thái Tổ năm 1010, ứng với đúng 214 năm tồn tại của vương triều nhà Lý (1009 – 1224). Phía bên phải là bức cuốn thư khắc bài thơ thần Nam quốc sơn hà khẳng định chủ quyền lãnh thổ thiêng liêng của đất nước Đại Việt.

Di sản tượng thờ, ngai rồng và cổ vật thời Lý

Trong không gian thâm nghiêm của tòa Hậu cung, hệ thống tượng thờ tám vị hoàng đế nhà Lý được bài trí trên ba cấp nền đá cao dần theo thứ tự thế thứ các triều vua. Ở cấp cao nhất chính giữa đặt tượng thờ vua Lý Thái Tổ và vua Lý Thái Tông; cấp thứ hai đặt tượng thờ vua Lý Thánh Tông và vua Lý Nhân Tông; cấp thứ ba đặt tượng thờ các vua Lý Thần Tông, Lý Anh Tông, Lý Cao Tông và Lý Huệ Tông. Các pho tượng được đúc bằng đồng đỏ nguyên chất với trọng lượng lớn, khắc họa rõ nét thần thái đôn hậu, trí tuệ nhưng đầy uy quyền của những bậc quân vương.

Bên cạnh hệ thống đồ thờ tự thời Lê – Nguyễn, quá trình khảo cổ quanh khuôn viên di tích còn phát lộ nhiều hiện vật gốc có niên đại trực tiếp từ thế kỷ XI – XIII. Tiêu biểu trong số đó là các chân tảng đá xanh chạm cánh sen kép cỡ lớn, gạch lát nền in hoa văn rồng phượng, ngói mũi hài, đầu rồng đất nung trang trí bờ nóc mái cung điện cùng cặp ngựa đá, voi đá quỳ phục trước thềm Tiền tế.

Sức sống văn hóa tâm linh và vị thế di sản của đền Đô

Vượt lên trên giá trị của một công trình kiến trúc cổ, đền Đô giữ vai trò là tâm điểm hội tụ đời sống tín ngưỡng, lễ hội và giáo dục truyền thống lịch sử của cộng đồng cư dân vùng Kinh Bắc. Giá trị của khu di tích đã được khẳng định ở tầm vóc quốc gia thông qua các quyết định xếp hạng bảo tồn cao quý nhất.

Nghi lễ rước kiệu mùa xuân và văn hóa Đình Bảng

Hằng năm, cứ mỗi độ tháng Ba âm lịch, nhân dân phường Đình Bảng lại nô nức mở lễ hội đền Đô từ ngày 14 đến ngày 16 tháng 3 âm lịch nhằm kỷ niệm ngày vua Lý Công Uẩn đăng quang hoàng đế (15 tháng 3 năm Kỷ Dậu 1009). Phần lễ diễn ra vô cùng trang trọng với nghi thức rước kiệu Bát Đế từ chùa Kim Đài về đền, đoàn rước gồm đội múa rồng, đoàn tướng cầm cờ lệnh, ngựa hồng ngựa bạch, kiệu Thánh Mẫu và kiệu Cửu Long uy nghi, tiếp nối bằng nghi thức tuyên đọc Chúc văn ca ngợi công đức tám vị vua nhà Lý.

Song hành với phần nghi lễ cổ truyền là không gian hội xuân đậm đà bản sắc văn hóa xứ Kinh Bắc, nơi các liền anh liền chị tập trung trên thuyền rồng giữa hồ bán nguyệt và trong Nhà Thủy Đình để hát đối đáp những làn điệu Dân ca Quan họ Bắc Ninh mượt mà. Dịp lễ hội, du khách còn tìm hiểu nét văn hóa ẩm thực gắn liền với truyền thuyết vua Lý Thánh Tông và Nguyên phi Ỷ Lan qua thức quà bánh phu thê Đình Bảng gói lá dong xanh buộc lạt điều đỏ thắm.

Tầm vóc di sản quốc gia trong dòng chảy văn hiến

Với những giá trị lịch sử, kiến trúc và văn hóa độc bản, ngày 31 tháng 12 năm 2014, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 2408/QĐ-TTg xếp hạng Khu lăng mộ và đền thờ các vị vua triều Lý tại Từ Sơn là Di tích quốc gia đặc biệt. Quần thể di tích tạo thành một trục kết nối tâm linh chặt chẽ với khu sơn lăng Thọ Lăng Thiên Đức, chùa Cổ Pháp, chùa Kim Đài và ngôi đình cổ làng Đình Bảng, hình thành nên bảo tàng mở hoàn chỉnh về văn minh thời Lý.

Khép lại hành trình ngược dòng lịch sử về với cội nguồn vương triều Lý, đền Đô hiện lên không chỉ như một tuyệt tác kiến trúc tâm linh cổ truyền mà còn là biểu tượng rạng ngời của tinh thần tự cường và trí tuệ văn hiến Đại Việt. Trên hành trình số hóa và lan tỏa hệ giá trị di sản văn hóa bản địa, chuyên trang Bắc Ninh NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa chuẩn xác nhằm gìn giữ mạch nguồn lịch sử ngàn năm của vùng đất Kinh Bắc.

Chia sẻ:
BC

NSSC Bắc Ninh

bacninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Bắc Ninh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Bắc Ninh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất