Chùa Bút Tháp - Tuyệt tác kiến trúc Phật giáo cổ kính bên bờ sông Đuống
NSSC Bắc NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Nép mình bên triền đê hữu ngạn sông Đuống thuộc vùng đất Thuận Thành cổ kính, chùa Bút Tháp hiện lên như một bảo tàng mỹ thuật Phật giáo sống động bậc nhất đồng bằng Bắc Bộ. Ngôi cổ tự có tên chữ là Ninh Phúc tự, nổi danh nhờ quy hoạch kiến trúc gỗ chạm khắc tinh xảo và nghệ thuật tạo tác đá xanh thế kỷ XVII. Qua gần bốn thế kỷ, di tích vẫn bảo lưu nguyên vẹn thần thái trang nghiêm cùng hệ thống bảo vật quốc gia độc bản của văn hiến Kinh Bắc.
Dấu ấn lịch sử và nguồn cội tâm linh của chùa Bút Tháp
Dòng chảy lịch sử của chùa Bút Tháp gắn liền với những bước chuyển mình quan trọng của Phật giáo Đại Việt từ triều Trần sang thời Lê Trung Hưng. Không chỉ là chốn tu hành thanh tịnh nơi thôn dã ven sông, ngôi già lam này còn ghi dấu mối lương duyên hộ pháp sâu sắc giữa các bậc cao tăng lỗi lạc và tầng lớp hoàng tộc đương thời.
Khởi nguyên thời Trần và đại trùng tu thời Lê
Theo sử liệu Phật giáo và văn bia cổ lưu giữ tại bản tự, tiền thân của Ninh Phúc tự được khởi dựng từ thời nhà Trần vào khoảng thế kỷ XIII trên vùng đất bồi trù phú phía nam sông Đuống. Tương truyền, danh tăng Huyền Quang thuộc dòng Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử từng dừng chân thuyết pháp và trụ trì tại chốn tổ linh thiêng này trước khi vân du qua nhiều danh sơn khác. Nằm không xa trung tâm thành cổ Luy Lâu và hệ thống tứ pháp cổ kính của chùa Dâu, ngôi chùa sớm thừa hưởng mạch nguồn tín ngưỡng bản địa dung hòa cùng triết lý thiền học bác học.
Bước ngoặt lịch sử định hình nên diện mạo kiến trúc lộng lẫy của ngôi chùa ngày nay diễn ra vào thập niên 1640 dưới triều đại Lê Trung Hưng. Vào giai đoạn này, Thiền sư Chuyết Chuyết (1590 – 1644), một bậc cao tăng thuộc phái Thiền Lâm Tế, đã chọn mảnh đất bên sông Đuống làm nơi trụ tích và hoằng dương Phật pháp. Đạo hạnh uyên thâm cùng tư tưởng nhập thế từ bi của ngài đã cảm hóa đông đảo tăng ni, phật tử khắp vùng đồng bằng châu thổ và thu hút sự kính ngưỡng đặc biệt từ triều đình Lê – Trịnh tại kinh thành Thăng Long.
Dấu ấn cao tăng dòng Lâm Tế và hoàng tộc
Sau khi Thiền sư Chuyết Chuyết viên tịch vào năm Giáp Thân (1644), đệ tử kế truyền xuất sắc của ngài là Thiền sư Minh Hành (1596 – 1659) đã kế tục sự nghiệp trụ trì và trực tiếp chỉ đạo công cuộc kiến thiết quy mô lớn. Nhận thấy vị thế phong thủy đắc địa cùng tầm vóc tâm linh của bản tự, Hoàng thái hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc (hoàng hậu của vua Lê Thần Tông, con gái chúa Trịnh Tráng) cùng công chúa Lê Thị Ngọc Duyên đã tự nguyện xuất gia, dốc lòng quyên góp bổng lộc hoàng gia để hưng công xây dựng chùa và hoàn tất vào năm Đinh Hợi (1647).
Đến năm Tự Đức thứ 29 (1876), khi vua Tự Đức ngự lãm qua vùng Bắc Ninh và nhìn thấy ngọn bảo tháp đá vươn cao thanh thoát như chiếc bút lông chấm lên nền trời xanh, nhà vua đã ban sắc phong tên gọi Bút Tháp cho ngôi cổ tự. Từ đó, danh xưng chùa Bút Tháp trở thành tên gọi quen thuộc trong tâm thức nhân dân, song hành cùng tên chữ Ninh Phúc tự mang ước vọng bình an muôn đời. Sự giao hòa giữa tâm nguyện của hoàng thất Lê – Trịnh, trí tuệ quy hoạch của Thiền sư Minh Hành và bàn tay tài hoa của hiệp thợ dân gian đã tạo nên một chỉnh thể di sản vượt thời gian.
| Giai đoạn lịch sử | Niên đại tiêu biểu | Nhân vật gắn liền | Dấu ấn kiến tạo và sự kiện trọng đại tại di tích |
|---|---|---|---|
| Thời kỳ khởi dựng | Thế kỷ XIII (triều Trần) | Đệ tam Tổ Trúc Lâm | Hình thành ngôi cổ tự ban đầu bên bờ nam sông Đuống thuộc vùng đất Luy Lâu cổ |
| Giai đoạn hoằng pháp | Năm 1633 – 1644 | Cao tăng Chuyết Chuyết | Khai mở đạo tràng dòng Thiền Lâm Tế, quy tụ tăng chúng và cảm hóa hoàng tộc Lê Trịnh |
| Đại trùng tu quy mô | Năm 1644 – 1647 | Minh Hành, Trịnh Thị Ngọc Trúc | Kiến thiết hoàn chỉnh cấu trúc nội công ngoại quốc, dựng bảo tháp đá và tạc tượng thờ |
| Ban sắc danh hiệu | Năm 1876 (triều Nguyễn) | Vua Tự Đức | Chính thức định danh Bút Tháp dựa theo hình dáng ngọn tháp đá vươn cao giữa trời xanh |
| Bảo tồn đương đại | Thế kỷ XX – XXI | Ngành di sản văn hóa | Xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt (2013) và công nhận 4 nhóm Bảo vật quốc gia |
Tuyệt tác kiến trúc nội công ngoại quốc tại chùa Bút Tháp
Khác biệt với những ngôi chùa ẩn mình trên sườn núi cao như chùa Phật Tích, chùa Bút Tháp được quy hoạch giữa vùng đồng bằng châu thổ thoáng đãng với tầm nhìn mở rộng ra triền đê sông Đuống. Toàn bộ công trình là minh chứng chuẩn mực nhất còn tồn tại nguyên vẹn của mô thức kiến trúc nội công ngoại quốc trong lịch sử mỹ thuật cổ truyền Việt Nam.

Trục thần đạo đăng đối kết nối mười nếp nhà cổ
Tổng thể mặt bằng di tích được bố cục chặt chẽ dọc theo một trục thần đạo trung tâm hướng chính Nam với chiều dài hơn 100 mét. Trung tâm của quần thể gồm tám nếp nhà nối tiếp nhau thành một dải liên hoàn theo hình chữ Công từ Tam quan, Gác chuông hai tầng tám mái đến Tiền đường, Thiêu hương, Thượng điện, cầu đá, tòa Tích Thiện Am, Nhà trung, Phủ thờ và Hậu đường. Bao quanh bên ngoài là hai dãy hành lang dài gồm 52 gian chạy dọc hai cánh Đông – Tây tạo thành khung chữ Quốc khép kín, mang lại vẻ tôn nghiêm cho không gian hành lễ nội tự.
Trên nền tảng Thượng điện xây cao bằng đá xanh kiên cố, hệ thống lan can đá xung quanh hành lang được lắp ghép bởi 26 bức phù điêu chạm thủng và chạm nổi vô cùng sinh động. Mỗi phiến đá là một bức tranh tả thực về thiên nhiên và đời sống dân dã như cá chép vượt vũ môn, chim phượng múa, hươu vờn dưới trăng, sóc chuyền cành nho, hoa sen nở rộ hay cảnh mục đồng thổi sáo. Sự hiện diện của các mảng chạm khắc dân gian ngay giữa không gian thượng điện Phật giáo cùng nhịp cầu đá ba nhịp vắt qua hồ sen cạn cho thấy tư duy thẩm mỹ cởi mở của nghệ nhân thế kỷ XVII.
Tháp đá Báo Nghiêm vươn cao cùng nghệ thuật chạm khắc
Nếu hệ thống nhà gỗ dọc trục trung tâm thể hiện trình độ kết cấu mộng mẹo điêu luyện có nét tương đồng với truyền thống chạm gỗ tinh xảo của làng gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ, thì khu vực vườn tháp phía đông lại là đỉnh cao của nghệ thuật kiến trúc đá cổ Việt Nam. Nổi bật nhất giữa khuôn viên là tháp Báo Nghiêm, nơi tôn trí xá lợi của Thiền sư Chuyết Chuyết, được kiến tạo vào năm 1647 dưới sự chỉ đạo trực tiếp của đệ tử Thiền sư Minh Hành. Ngọn tháp có mặt bằng hình bát giác, cao 13,05 mét gồm năm tầng xây hoàn toàn bằng đá xanh nguyên khối với phần đỉnh tháp vươn thẳng lên tầng mây.
Toàn bộ các cấu kiện đá của tháp Báo Nghiêm không sử dụng vữa kết dính thông thường mà được liên kết bằng kỹ thuật mộng đá chữ T, mộng đuôi cá và chèn chì nấu chảy vô cùng chuẩn xác. Ở tầng đáy rộng lớn, mười ba bức chạm đá chung quanh khắc họa hình tượng thần thú, linh điểu, hoa cúc, hoa mẫu đơn với đường nét mềm mại, trong khi các tầng mái đá uốn cong treo chuông đồng nhỏ reo vang trong gió sông Đuống. Cùng với tháp Tôn Đức năm tầng cao hơn 10 mét ở phía sau chùa nơi an táng xá lợi Thiền sư Minh Hành, quần thể bảo tháp đã phản ánh kỹ nghệ chế tác đá chín muồi của người Việt cổ.
- Quy hoạch trục trung tâm: Tám công trình kiến trúc gỗ liên hoàn từ Tam quan, Gác chuông đến Hậu đường tạo thành lõi chữ Công vững chãi trên trục Bắc – Nam.
- Hệ thống hành lang bao quanh: Hai dãy hành lang Đông – Tây gồm 52 gian nối liền Tiền đường với Hậu đường, khép kín khuôn viên theo mô thức kiến trúc nội công ngoại quốc.
- Nghệ thuật điêu khắc đá xanh: Cầu đá ba nhịp chạm rồng mây cùng 26 phiến lan can đá quanh Thượng điện khắc họa sinh động đề tài tứ linh, tứ quý và cảnh vật dân gian.
- Quần thể bảo tháp cổ: Nổi bật với tháp Báo Nghiêm cao 13,05 mét ghép bằng mộng đá tinh xảo và tháp Tôn Đức uy nghiêm tưởng niệm hai vị tổ sư dòng Lâm Tế.
Hệ thống bảo vật quốc gia vô giá lưu giữ tại chùa Bút Tháp
Không chỉ dừng lại ở giá trị kiến trúc cảnh quan, chùa Bút Tháp còn được giới nghiên cứu mỹ thuật mệnh danh là nơi hội tụ những đỉnh cao điêu khắc Phật giáo thời Lê Trung Hưng. Hiện nay, ngôi cổ tự tự hào lưu giữ bốn nhóm hiện vật gốc từ thế kỷ XVII đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia.
Kiệt tác tượng Phật gỗ và bộ tượng Tam Thế
Tâm điểm linh thiêng và rực rỡ nhất tại tòa Thượng điện chính là tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay chùa Bút Tháp, tác phẩm điêu khắc gỗ sơn son thếp vàng được tạo tác hoàn thành vào mùa thu năm Bính Thân (1656) bởi nghệ nhân họ Trương. Pho tượng có tổng chiều cao 3,7 mét, ngang 2,1 mét, khắc họa hình tượng Đức Quan Thế Âm Bồ Tát với 11 đầu xếp thành bốn tầng, 42 cánh tay lớn biểu trưng cho các pháp ấn tu hành và 958 bàn tay nhỏ xòe rộng thành vòng hào quang phía sau lưng. Trong mỗi lòng bàn tay nhỏ đều chạm khắc một con mắt tinh anh đặt trên bệ Rồng Đội Tòa Sen uy dũng, đưa tác phẩm trở thành Bảo vật quốc gia ngay từ đợt đầu tiên năm 2012.
Bên cạnh pho tượng Quan Âm trứ danh, trên bệ thờ cao nhất của Thượng điện còn tôn trí bộ ba pho tượng Tam Thế Phật bằng gỗ sơn son thếp vàng được công nhận Bảo vật quốc gia vào năm 2020. Ba pho tượng đại diện cho Đức Phật ở ba thời Quá khứ (A Di Đà), Hiện tại (Thích Ca Mâu Ni) và Vị lai (Di Lặc), ngồi thiền định trong tư thế kiết già trên tòa sen ba lớp cánh. Điểm độc đáo của bộ tượng Tam Thế tại đây là phần thân tượng được tạo dáng thon thả, nếp áo cà sa buông rủ tự nhiên và vầng hào quang hình lá đề phía sau chạm trổ những ngọn lửa thiêng xen lẫn vân mây uốn lượn tinh tế.
Tháp gỗ cửu phẩm liên hoa và hương án chạm rồng
Bước qua nhịp cầu đá phía sau Thượng điện để tiến vào tòa Tích Thiện Am ba tầng tám mái, du khách sẽ chiêm ngưỡng tòa cửu phẩm liên hoa bằng gỗ cao gần 7,8 mét được công nhận Bảo vật quốc gia năm 2020. Đây là một tháp cối xay kinh hình bát giác gồm chín tầng hoa sen chồng lên nhau, đặt trên một trục gỗ thẳng đứng có khả năng quay tròn nhẹ nhàng khi tăng ni và phật tử đẩy tháp niệm danh hiệu Phật. Trên tám mặt của chín tầng tháp gỗ cửu phẩm liên hoa là hàng trăm pho tượng Phật, Bồ Tát cùng các bức chạm nổi mô tả tích truyện nhà Phật được phủ lớp sơn son thếp vàng cổ kính.
Bảo vật quốc gia thứ tư tại di tích là chiếc hương án gỗ đặt trang trọng tại chính giữa tòa Thượng điện, có niên đại cùng thời kỳ đại trùng tu thế kỷ XVII của Hoàng thái hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc và Thiền sư Minh Hành. Chiếc hương án được chế tác từ gỗ quý nguyên khối, chia thành nhiều tầng nấc chạm thủng và chạm bong kênh các đề tài lưỡng long chầu nguyệt, rồng ổ, hoa sen, hoa cúc dây với độ sâu nông đa chiều tạo hiệu ứng ánh sáng huyền ảo. Cùng với hệ thống hơn 50 pho tượng cổ như tượng Tuyết Sơn, tượng Hộ Pháp và các pho tượng chân dung hoàng tộc tại Phủ thờ, toàn bộ di vật hợp thành một chỉnh thể mỹ thuật nguyên bản vô giá.
Sức sống văn hiến Kinh Bắc lan tỏa từ không gian chùa Bút Tháp
Trải qua hàng trăm năm tồn tại giữa vùng đất giàu truyền thống lịch sử, chùa Bút Tháp không chỉ là một di tích kiến trúc tĩnh tại mà luôn gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của cộng đồng cư dân ven sông Đuống. Ngôi chùa đóng vai trò như một điểm tựa tâm linh bền vững, kết nối mạch nguồn di sản cổ truyền với công cuộc bảo tồn văn hóa đương đại.
Sự giao thoa văn hóa tâm linh ven dòng sông Đuống
Nằm trên dải đất bờ nam sông Đuống thuộc vùng Thuận Thành, không gian văn hóa bao quanh chùa Bút Tháp là nơi hội tụ của hàng loạt di sản vật thể và phi vật thể đặc sắc bậc nhất xứ Kinh Bắc. Chỉ cách ngôi cổ tự vài cây số dọc theo triền đê là làng tranh dân gian Đông Hồ, nơi những nghệ nhân qua bao đời đã gửi gắm ước vọng thái bình và hình ảnh mái chùa, tháp cổ vào từng tờ giấy điệp óng ánh. Chính những bức phù điêu chạm đá tả thực cảnh chim muông, hoa lá, mục đồng tại hành lang Thượng điện và chân tháp Báo Nghiêm đã có sự đồng điệu sâu sắc với ngôn ngữ tạo hình mộc mạc của dòng tranh khắc gỗ dân gian vùng sông Đuống.
Vào dịp mùa xuân hằng năm, đặc biệt là ngày 24 tháng 3 âm lịch, nhân dân địa phương và thập phương lại tề tựu về khuôn viên Ninh Phúc tự để tham dự lễ hội truyền thống tưởng niệm ngày viên tịch của tổ sư và cầu nguyện quốc thái dân an. Trên bản đồ di sản Phật giáo tỉnh nhà, ngôi chùa còn tạo nên sự kết nối lịch sử xuyên suốt với các chốn tổ danh tiếng khác như chùa Vĩnh Nghiêm và chùa Bổ Đà, khắc họa bức tranh toàn cảnh về một vùng đất Kinh Bắc ngàn năm mộ đạo và trọng văn hiến.
Giá trị di sản quốc gia đặc biệt giữa đời sống
Với những giá trị lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật tạo hình độc nhất vô nhị, năm 2013, chùa Bút Tháp đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt. Công tác bảo tồn các hạng mục gỗ, đá cũng như bảo quản bốn nhóm Bảo vật quốc gia luôn được các cơ quan chuyên môn thực hiện theo nguyên tắc khoa học nghiêm ngặt, tôn trọng tối đa yếu tố nguyên gốc từ thế kỷ XVII. Từng phiến đá xanh trên tháp Báo Nghiêm, từng cánh tay nhỏ trên pho tượng Quan Âm hay hệ trục quay của tòa cửu phẩm liên hoa đều được giám sát định kỳ nhằm giữ gìn di sản bền vững trước tác động của thời gian.
Ngắm nhìn bóng tháp Báo Nghiêm in hình xuống khoảng sân gạch cổ rêu phong trong nắng chiều bên dòng sông Đuống, mỗi người đều cảm nhận rõ sự tĩnh tại và chiều sâu tâm thức Việt Nam kết tinh qua gần bốn trăm năm lịch sử. Để tiếp tục tra cứu hệ thống dữ liệu chuẩn xác về các di tích quốc gia đặc biệt, danh nhân lịch sử và kho tàng văn hóa bản địa trên địa bàn tỉnh, độc giả có thể truy cập chuyên trang thông tin điện tử Bắc Ninh NSSC nhằm khám phá trọn vẹn vẻ đẹp di sản của vùng đất cổ Kinh Bắc. Giữa nhịp sống hiện đại không ngừng chuyển động, chùa Bút Tháp vẫn sừng sững như một ngọn bút đá trường tồn, viết tiếp bản trường ca về trí tuệ, lòng từ bi và hồn cốt nghệ thuật dân tộc.
NSSC Bắc Ninh
bacninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Bắc Ninh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Bắc Ninh.
Bài liên quan
Chùa Phật Tích - Tuyệt tác điêu khắc đá thời Lý bên sườn núi Lạn Kha
Chùa Phật Tích tọa lạc bên sườn núi Lạn Kha là danh lam cổ tự tiêu biểu của vương triều Lý. Di tích lưu giữ pho tượng Phật A Di Đà đá xanh và hàng linh thú cổ.
Chùa Dâu - Tổ đình Phật giáo cổ xưa bậc nhất trên đất cổ Luy Lâu
Chùa Dâu trên vùng đất cổ Luy Lâu là trung tâm Phật giáo lâu đời bậc nhất Việt Nam. Quần thể di tích nổi bật với tháp Hòa Phong, tượng Tứ Pháp và bộ Mộc bản cổ.
Đền Đô - Không gian linh thiêng tôn vinh tám vị vua triều Lý nơi đất tổ Cổ Pháp
Đền Đô tại phường Đình Bảng là quần thể kiến trúc cổ kính thờ phụng tám vị vua triều Lý. Nơi đây lưu giữ bức cuốn thư Chiếu dời đô và nét chạm khắc gỗ tinh xảo.



