Bỏ qua đến nội dung

Bánh khúc làng Diềm - Hương vị thảo mộc đồng nội nơi đất tổ Quan họ Kinh Bắc

Sinh ra từ vùng đất Cổ Pháp giàu truyền thống ca hát giao duyên, bánh khúc làng Diềm mang sắc xanh ngọc bích của lá rau khúc đồng bãi quyện cùng vị bùi béo của đỗ xanh và thịt ba chỉ, trở thành thức quà mùa xuân trứ danh đất Bắc Ninh.

NSSC Bắc NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Mẹt bánh khúc làng Diềm màu xanh lá khúc tươi rắc hành phi và muối vừng

Nằm bên triền đê hữu ngạn sông Cầu thuộc phường Hòa Long, làng cổ Viêm Xá không chỉ được biết đến là cái nôi của những làn điệu dân ca mượt mà mà còn lưu giữ bánh khúc làng Diềm như một báu vật ẩm thực mùa xuân. Khác biệt với lối đồ xôi áo ngoài thường thấy ở nhiều vùng quê Bắc Bộ, thức bánh nơi đây chinh phục lòng người bằng lớp vỏ bột nếp nhào quyện lá rau khúc tươi dẻo mịn, gói trọn hương vị đồng nội thanh khiết của miền quê Kinh Bắc.

Cội nguồn văn hóa và truyền tích của bánh khúc làng Diềm

Trong bức tranh văn hóa nông nghiệp lúa nước vùng châu thổ sông Hồng, mỗi thức bánh cổ truyền đều gắn liền với lịch sử định cư và tín ngưỡng thờ cúng của cộng đồng làng xã. Tại mảnh đất cổ Viêm Xá (tức làng Diềm), bánh khúc làng Diềm đã song hành cùng đời sống tinh thần của các thế hệ cư dân suốt hàng trăm năm qua.

Không gian làng cổ Viêm Xá và huyền tích Vua Bà

Làng Diềm (tên chữ là Viêm Xá, xưa thuộc tổng Châm Khê, huyện Yên Phong, phủ Từ Sơn) là một trong những ngôi làng cổ lâu đời nhất của vùng đất Kinh Bắc, nơi khởi nguồn của di sản Dân ca Quan họ Bắc Ninh. Theo ngọc phả và truyền thuyết dân gian tại địa phương, lịch sử văn hóa của ngôi làng gắn liền với công đức của Vua Bà Thủy tổ Quan họ — nàng công chúa con vua Hùng Vương thứ sáu đã dừng chân khai khẩn đất hoang, dạy dân trồng lúa nếp, hái thảo mộc đồng bãi làm bánh và sáng tạo nên những làn điệu ca hát giao duyên thanh nhã.

Trải qua các triều đại phong kiến từ thời vương triều nhà Lý được sáng lập bởi đức vua Lý Thái Tổ cho tới thời Lê - Nguyễn, vùng đất Viêm Xá luôn giữ vị thế là trung tâm văn hiến liền kề các di tích danh tiếng như Văn miếu Bắc Ninh và đền Bà Chúa Kho trên dãy núi Cô Mễ. Cứ mỗi độ mưa xuân lất phất rơi trên những cánh đồng trũng ven sông Cầu vào tháng Giêng và tháng Hai âm lịch, khi cây rau khúc đơm bông trắng muốt như sương mai, các gia đình trong làng lại nô nức đi hái lá khúc về giã bột làm bánh dâng lên đền thờ Vua Bà và tổ tiên.

Trong ký ức của nhiều thế hệ nghệ nhân Quan họ lão thành tại địa phương như cố nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam, thức bánh màu xanh lục biếc ấy không đơn thuần là món ăn chống đói ngày giáp hạt hay thức quà quê giản dị. Đó còn là biểu tượng của sự giao hòa giữa con người với thiên nhiên đất trời, nơi cây cỏ bình dị trên bờ ruộng được bàn tay khéo léo của người phụ nữ Kinh Bắc nâng niu thành phẩm vật dâng cúng thần linh.

Nét độc bản của thức bánh không phủ áo xôi ngoài

Khi đặt cạnh các biến thể bánh khúc hay xôi khúc phổ biến tại khu vực đồng bằng Bắc Bộ, bánh khúc làng Diềm thể hiện rõ hai phong cách tạo hình mang đậm dấu ấn bản địa. Ở lối làm cổ truyền nguyên bản nhất của người làng Diềm, chiếc bánh hoàn toàn không lăn qua lớp gạo nếp đồ xôi bên ngoài mà phô bày trọn vẹn lớp vỏ bánh xanh ngọc bóng mượt, được nặn khum nhẹ theo hình bán nguyệt (hình trăng khuyết hoặc hình tai mèo) xếp ngay ngắn trên những tàu lá chuối tươi xanh mướt.

Bên cạnh lối tạo hình bán nguyệt thuần vỏ rau khúc dẻo dai dành cho mâm lễ cúng Vua Bà, người dân địa phương còn phát triển dòng bánh khúc điểm xuyết những hạt nếp cái hoa vàng căng bóng trên bề mặt lá chuối kèm muối vừng lạc rang và hành phi vàng ruộm để thiết đãi khách thập phương. Dù ở hình thức thể hiện nào, cốt lõi tạo nên danh tiếng của bánh khúc làng Diềm vẫn nằm ở tỷ lệ lá khúc tươi vượt trội trong vỏ bánh, giúp chiếc bánh giữ được mùi hương thảo mộc nồng đượm và độ dẻo quánh tự nhiên ngay cả khi đã để nguội.

Tiêu chí nhận diệnBánh khúc làng Diềm cổ truyền (Bắc Ninh)Xôi khúc phổ thông vùng đồng bằng Bắc Bộ
Đặc điểm lớp vỏ ngoàiVỏ bột nếp giã quyện lá rau khúc xanh ngọc hoặc điểm hạt nếp mỏngBọc kín hoàn toàn bằng một lớp xôi trắng dày bên ngoài
Hình dáng tạo hìnhDáng dẹt khum hình bán nguyệt (tai mèo) hoặc khối tròn đặt trên lá chuốiDáng nắm tròn lớn bọc trong lá chuối hoặc lá dong
Tỷ lệ thảo mộc bản địaHàm lượng rau khúc nếp tươi rất cao, dậy mùi thơm ngai ngái đặc trưngTỷ lệ lá khúc ít hơn, đôi khi pha thêm lá nếp hoặc cải cúc
Gia vị nhân truyền thốngĐỗ xanh tiêu, thịt ba chỉ thái hạt lựu, mộc nhĩ thái chỉ và hạt tiêu BắcĐỗ xanh nghiền mịn bọc thịt mỡ thái miếng lớn và hạt tiêu
Không gian thưởng thứcLễ vật dâng cúng Vua Bà dịp hội xuân và thức quà trầu nước Quan họMón ăn sáng dân dã thường ngày tại các đô thị và chợ quê

Tuyển chọn nguyên liệu đồng quê trong bánh khúc làng Diềm

Hương vị khó quên của bánh khúc làng Diềm được quyết định bởi nguồn nguyên liệu tự nhiên thuần khiết thu hoạch ngay trên đồng đất Viêm Xá và dòng nước mạch linh thiêng chảy ra từ lòng núi. Mỗi thành phần đều được người dân bản địa chọn lựa theo đúng thời vụ khắt khe của tiết trời mùa xuân.

Đọt rau khúc nếp phủ sương và mạch nước Giếng Ngọc

Nguyên liệu quan trọng bậc nhất làm nên linh hồn của món bánh chính là lá rau khúc tự nhiên mọc hoang trên các chân ruộng pha cát và bờ bãi bồi ven sông Cầu. Người làng Diềm phân biệt rất rõ hai giống khúc là khúc tẻ và rau khúc nếp. Cây khúc tẻ có lá to bản, màu xanh nhạt và ít hương thơm, trong khi rau khúc nếp có thân nhỏ nhắn, lá thon dài phủ một lớp lông tơ trắng mịn như tuyết sương và phần ngọn đơm những chùm hoa nhỏ li ti màu vàng nhạt tỏa hương thơm dịu ngọt.

Thời điểm thu hái rau khúc nếp lý tưởng nhất là vào buổi sáng sớm từ cuối tháng Chạp đến hết tháng Hai âm lịch, khi những giọt sương xuân còn đọng trên kẽ lá và cây rau chưa kịp già cứng. Người dân chỉ ngắt lấy phần đọt non trên cùng, đem về rửa sạch qua nhiều lần nước rồi luộc chín tới và giã thật nhuyễn trong cối đá xanh. Việc giã tay bằng cối đá thay vì xay máy tốc độ cao giúp các sợi tơ thực vật trong lá rau khúc không bị đứt gãy hoàn toàn, nhờ đó tạo nên độ kết dính dẻo dai như kẹo mạch nha khi nhào trộn cùng bột gạo.

Để nhào bột và đồ bánh đạt độ mềm mượt tối đa, người dân Viêm Xá xưa thường gánh nước lấy từ mạch nguồn tại quần thể di tích đền Cùng Giếng Ngọc nằm ngay dưới chân núi Kim Lĩnh đầu làng. Nguồn nước ngầm tự nhiên chảy ra từ vỉa đá ngọc quanh năm trong vắt, mát lành và có vị ngọt thanh tự nhiên, khi đem ngâm gạo nếp cái hoa vàng Yên Phong và nhào cùng rau khúc giã nhuyễn sẽ giúp lớp vỏ bánh xanh ngọc giữ được sắc màu tươi sáng và vị ngọt dịu tự nhiên.

Mặt cắt bánh khúc làng Diềm lộ rõ lớp vỏ rau khúc và nhân đỗ xanh thịt mỡ
Mặt cắt bánh khúc làng Diềm lộ rõ lớp vỏ rau khúc và nhân đỗ xanh thịt mỡ

Nhân đỗ xanh đồ tơi quyện thịt ba chỉ, tiêu Bắc

Ẩn sâu bên trong lớp vỏ thảo mộc dẻo thơm của bánh khúc làng Diềm là phần nhân đỗ xanh thịt ba chỉ đậm đà, béo ngậy được phối trộn vô cùng tinh tế. Đỗ xanh dùng làm nhân phải là giống đỗ xanh hạt nhỏ, lòng vàng ươm, được ngâm nở, đãi sạch vỏ xanh rồi đem đồ chín bở tơi và giã mịn. Khác với nhân bánh ngọt của bánh phu thê, nhân đỗ xanh của bánh khúc được nêm chút muối tinh và nước mắm ngon để làm nổi bật vị bùi đằm thắm.

Phần thịt lợn kết hợp trong nhân được tuyển chọn từ những dải thịt ba chỉ (thịt ba rọi) tươi ngon có tỷ lệ nạc và mỡ cân đối. Thịt được thái hạt lựu hoặc thái con chì nhỏ vừa ăn, ướp kỹ cùng hành khô băm nhỏ, mộc nhĩ thái chỉ giòn sần sật và đặc biệt là thật nhiều hạt tiêu Bắc rang thơm giã dập. Khi xào săn thịt ba chỉ cùng mộc nhĩ và hành khô trên chảo nóng rồi trộn quyện vào khối đỗ xanh đồ tơi, lớp mỡ lợn trong suốt tươm ra thấm đều vào từng hạt đỗ, tạo nên khối nhân vừa mềm mịn vừa dậy mùi thơm cay nồng ấm áp.

Mẹt bánh khúc làng Diềm truyền thống xếp trên tàu lá chuối xanh mướt
Mẹt bánh khúc làng Diềm truyền thống xếp trên tàu lá chuối xanh mướt

Kỹ nghệ tạo hình và sắc hương của bánh khúc làng Diềm

Sự tinh tế của ẩm thực đất tổ Quan họ không chỉ dừng lại ở khâu chọn nguyên liệu mà còn tỏa sáng qua nghệ thuật nhào bột, tạo hình và hấp chín bằng chõ đất nung truyền thống. Mỗi mẻ bánh khúc làng Diềm ra lò là kết quả của hàng giờ lao động tỉ mỉ bên bếp lửa hồng.

Bí quyết giã rau khúc tươi tạo vỏ bánh xanh ngọc

Trong kỹ nghệ chế tác truyền thống của người Viêm Xá, khâu kết hợp giữa lá rau khúc giã nhuyễn và bột gạo nếp quyết định trực tiếp đến độ dẻo dai của chiếc bánh. Bột dùng làm vỏ không chỉ có bột nếp cái hoa vàng thuần túy mà được pha thêm một tỷ lệ nhỏ bột gạo tẻ ngon để khi hấp chín, chiếc bánh đứng phom, không bị chảy xệ mà vẫn giữ được độ mềm mại suốt cả ngày dài.

Người thợ trộn rau khúc giã nhuyễn còn ấm nóng vào thau bột, dùng đôi bàn tay nhào nặn liên tục hàng trăm lượt cho đến khi các sợi tơ của rau khúc nếp quyện chặt vào từng hạt tinh bột, tạo thành một khối bột dẻo quánh, mịn màng và ánh lên sắc xanh lục sẫm tự nhiên. Từ khối bột ấy, người thợ ngắt từng phần vừa vặn, ấn dẹt trên lòng bàn tay, đặt viên nhân đỗ xanh thịt ba chỉ vào giữa rồi khéo léo miết kín mép bột theo hình bán nguyệt hoặc vo tròn đặt lên từng miếng lá chuối tươi đã phết một lớp mỡ gà mỏng chống dính.

Những chiếc bánh sau khi tạo hình được xếp thành từng tầng ngay ngắn vào chõ đất nung cổ truyền được chế tác từ các lò gốm danh tiếng như làng gốm Phù Lãng. Giữa các tầng bánh đều được lót lá chuối tươi để hơi nước lưu thông đều đặn và ủ trọn mùi thơm của lá chuối cùng lá khúc bên trong lòng chõ. Khi đun trên bếp củi lửa đều, hơi nước bốc lên làm chín thấu lớp vỏ bột nếp, biến màu xanh lục ban đầu thành lớp vỏ bánh xanh ngọc trầm bóng mượt như ngọc thạch.

  • Sự hòa quyện cơ học tự nhiên: Sợi lông tơ mảnh trên bề mặt đọt rau khúc nếp đóng vai trò như mạng lưới liên kết tự nhiên giúp vỏ bánh dẻo dai mà không bị bở nát.
  • Hương thơm thảo mộc nguyên bản: Tuyệt đối không sử dụng phẩm màu hay hương liệu nhân tạo, giữ trọn mùi thơm ngai ngái dịu ngọt của cây cỏ mùa xuân.
  • Cấu trúc nhân đa tầng cảm xúc: Sự kết hợp giữa độ bùi của đỗ xanh, độ béo của thịt ba chỉ, độ giòn của mộc nhĩ thái chỉ và vị cay ấm của hạt tiêu Bắc.
  • Phương pháp hấp cách thủy trên lá chuối: Giúp chiếc bánh chín mềm bằng hơi nước, giữ nguyên độ ẩm mà không bị ngấm nước nhão vỏ.

Dư vị thanh tao hòa quyện giữa thảo mộc và nhân béo

Thưởng thức một chiếc bánh khúc làng Diềm vừa mới nhấc ra khỏi chõ hấp đang bốc khói nghi ngút giữa tiết trời xuân se lạnh là một trải nghiệm ẩm thực đầy thi vị. Ngay khi vừa nâng chiếc bánh trên tay, mùi thơm nồng nàn của lá rau khúc quyện cùng hương lá chuối hấp nóng và mùi hành phi thơm lừng đã lan tỏa đánh thức khứu giác.

Khi thưởng thức miếng bánh đầu tiên, lớp vỏ bánh xanh ngọc mềm dẻo, dai nhẹ ôm lấy đầu lưỡi với vị ngọt thanh và chút hương thảo mộc đồng nội mộc mạc. Ngay tiếp theo đó, lớp nhân đỗ xanh thịt ba chỉ bung tỏa vị bùi béo đậm đà, xen lẫn những sợi mộc nhĩ thái chỉ giòn sần sật và vị cay nồng ấm áp của hạt tiêu Bắc nơi cuống họng. Điểm xuyết thêm chút muối vừng lạc rang bùi ngậy cùng hành khô phi giòn, tất cả các tầng hương vị mặn, ngọt, bùi, béo, cay, thơm hòa quyện thành một chỉnh thể tròn trịa, ăn hoài mà vẫn thấy thanh nhẹ.

Không gian lễ hội và giá trị di sản của bánh khúc làng Diềm

Trải qua bao thăng trầm của thời gian, bánh khúc làng Diềm vẫn giữ nguyên vị thế là thức quà văn hóa tiêu biểu gắn liền với không gian sinh hoạt cộng đồng của vùng đất cổ Hòa Long. Món bánh là sợi dây vô hình kết nối quá khứ với hiện tại trong mỗi mùa lễ hội xuân Kinh Bắc.

Thức quà thiết đãi liền anh liền chị dịp hội xuân

Hằng năm, cứ vào ngày mùng 6 tháng Hai âm lịch, người dân Viêm Xá và du khách thập phương lại nô nức trẩy hội làng Diềm để tưởng nhớ công đức của Vua Bà Thủy tổ Quan họ. Trong nghi thức rước lễ trang nghiêm từ khu di tích đền Cùng Giếng Ngọc về đình làng và đền thờ Vua Bà, những mâm bánh khúc làng Diềm xanh biếc luôn là phẩm vật thành kính nhất mà các giáp, các dòng họ trong làng dâng lên bậc tiền nhân đã khai sáng quê hương.

Không chỉ hiện diện trên hương án đình đền, thức bánh còn là tâm điểm trong các canh hát Quan họ truyền thống suốt từ hội làng Diềm cho tới kỳ hội Lim trên núi Hồng Vân. Sau những canh hát đối đáp thâu đêm suốt sáng đầy lưu luyến, các liền chị làng Diềm lại ân cần bưng ra mẹt bánh khúc nóng hổi đặt trên lá chuối xanh, mời liền anh bạn chạ thưởng thức cùng chén trà mạn ấm nóng. Hình ảnh đôi bàn tay nâng đĩa bánh khúc thơm hương đồng nội cùng lời mời lịch thiệp đã trở thành nét đẹp văn hóa ứng xử đặc trưng của người Quan họ.

Bảo tồn hương vị mùa xuân trong dòng chảy đương đại

Trong đời sống hiện đại ngày nay, dù nhiều món bánh kẹo công nghiệp xuất hiện phong phú, người dân làng Diềm vẫn bền bỉ gìn giữ thói quen đi hái rau khúc đồng bãi mỗi độ xuân về và truyền dạy cho con cháu cách nhào bột, đồ đỗ, gói bánh theo đúng lề lối xưa. Nhiều hộ gia đình tại phường Hòa Long đã chủ động khoanh vùng bảo vệ các bãi rau khúc tự nhiên sạch ven sông để duy trì nguồn nguyên liệu quý giá cho nghề làm bánh truyền thống của cha ông.

Nhằm lan tỏa sâu rộng những giá trị văn hóa phi vật thể độc đáo của địa phương, hệ thống cơ sở dữ liệu văn hóa trên cổng thông tin Bắc Ninh NSSC trân trọng giới thiệu bánh khúc làng Diềm như một biểu tượng ẩm thực tiêu biểu của vùng đất Cổ Pháp. Giữ gìn hương vị thanh tao của chiếc bánh khúc nơi đất tổ Quan họ chính là bảo tồn một phần ký ức văn hiến tươi đẹp của quê hương Bắc Ninh.

Chia sẻ:
BC

NSSC Bắc Ninh

bacninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Bắc Ninh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Ẩm thực Bắc Ninh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất