Bỏ qua đến nội dung

Hội Lim - Không gian văn hóa dân ca Quan họ vang vọng đất Kinh Bắc

Diễn ra vào trung tuần tháng Giêng âm lịch hằng năm trên vùng núi Hồng Vân thuộc huyện Tiên Du, hội Lim kết tinh vẻ đẹp giao duyên lịch lãm của các làng Quan họ cổ bên dòng sông Tiêu Tương lịch sử, khẳng định sức sống trường tồn của nền văn hiến Bắc Ninh.

NSSC Bắc NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Liền anh liền chị hát dân ca Quan họ trên thuyền rồng giữa hồ nước tại hội Lim Bắc Ninh

Khởi nguồn từ truyền thống sinh hoạt văn hóa tổng Nội Duệ xưa, hội Lim đã vươn lên trở thành biểu tượng văn hóa đầu xuân rực rỡ bậc nhất của vùng đất cổ Kinh Bắc. Từ ngày 12 đến ngày 14 tháng Giêng âm lịch tại thị trấn Lim, không gian đồi Lim, chùa Hồng Ân và lăng Quận công Nguyễn Đình Diễn lại ngân vang những làn điệu đối đáp nghĩa tình của các liền anh liền chị.

Cội nguồn lịch sử hình thành hội Lim trên vùng đất cổ Nội Duệ

Lịch sử hình thành hội Lim gắn liền với quá trình tụ cư lâu đời của cộng đồng cư dân nông nghiệp ven dòng sông Tiêu Tương cổ và sự phát triển rực rỡ của văn hóa đình chùa vùng Tiên Du. Từ một lễ hội chùa làng mang tính chất cầu phúc đầu xuân, sự kiện này đã mở rộng quy mô thành hội hàng tổng nhờ sự đóng góp to lớn của các bậc danh nhân bản địa dưới thời Lê Trung Hưng.

Dấu ấn tổng Nội Duệ và Quận công Nguyễn Đình Diễn

Theo các nguồn tư liệu bia ký chữ Hán còn lưu giữ tại địa phương, vùng đất quanh núi Hồng Vân (tức đồi Lim ngày nay) xưa kia thuộc tổng Nội Duệ, huyện Tiên Du, phủ Từ Sơn, trấn Kinh Bắc. Tổng này bao gồm sáu xã thôn cổ là Nội Duệ (Lũng Giang), Nội Duệ Khánh, Nội Duệ Nam, Lộ Bao, Đình Cả và Lũng Sơn. Ngay từ thời kỳ vương triều nhà Lý dựng nghiệp và mở mang kinh thành Hoàng thành Thăng Long sau khi rời Cố đô Hoa Lư, dải đất Tiên Du nằm giữa mạch núi Phật Tích và dòng Tiêu Tương đã nổi danh là vùng đất địa linh nhân kiệt, quy tụ nhiều ngôi cổ tự và truyền thống hiếu học gắn liền với tinh thần khoa bảng tại Văn Miếu Quốc Tử Giám.

Bước ngoặt quan trọng nhất đưa sinh hoạt tín ngưỡng của từng làng riêng lẻ vươn lên quy mô lễ hội hàng tổng gắn liền với tên tuổi của Quận công Nguyễn Đình Diễn (1688 – 1769). Ông là người con ưu tú của làng Đình Cả, xã Nội Duệ, từng giữ chức quan trấn thủ xứ Thanh Hoa dưới triều vua Lê Hiển Tông và được triều đình ban tước Hiếu Trung Hầu, sau thăng lên Quận công. Khi tuổi cao về trí sĩ tại quê hương, nhận thấy các thôn trong vùng đều có chung mạch nguồn phong tục và tín ngưỡng thờ Phật, thờ thần, ông đã bỏ nhiều tiền của, ruộng đất hương hỏa để tu bổ chùa Hồng Ân trên đỉnh núi Lim và xây dựng lăng Hồng Vân làm nơi an nghỉ.

Trước lúc qua đời, vị quan đại thần đã hiến tặng hàng chục mẫu ruộng tốt cùng đàn trâu cày cho sáu xã thôn thuộc tổng Nội Duệ, đồng thời lập khoán ước quy định việc hợp nhất lễ hội mùa xuân của cả tổng vào trung tuần tháng Giêng âm lịch hằng năm. Nhờ nghĩa cử cao đẹp và tầm nhìn văn hóa ấy, nhân dân sáu làng đã suy tôn ông làm bậc Hậu thần, định lệ cứ đến ngày 13 tháng Giêng lại tổ chức rước sắc phong từ các đình làng lên lăng Hồng Vân để dâng hương tế lễ, tưởng niệm công đức người đã khai mở quy chế hội hàng tổng quy củ và bền vững.

Sự giao thoa giữa tục cầu mùa và chùa Hồng Ân

Ẩn sâu dưới lớp trầm tích lịch sử thời hậu Lê của hội Lim là mạch nguồn tín ngưỡng nông nghiệp lúa nước kết hợp hài hòa với tư tưởng từ bi của Phật giáo vùng châu thổ Bắc Bộ. Nằm ở vị trí trung tâm trên sườn núi Lim là ngôi cổ tự chùa Hồng Ân (còn gọi là chùa Lim), nơi nhân dân các làng quanh vùng thường xuyên lui tới lễ Phật cầu quốc thái dân an, phong điều vũ thuận mỗi dịp đầu năm mới. Tương truyền rằng vùng núi Lim và dòng sông Tiêu Tương xưa cũng là không gian gắn liền với huyền tích chàng Trương Chi – nàng Mỵ Nương cùng câu chuyện tu hành của bà Trương Thị Điểm tại chùa Lũng Giang.

Vào thế kỷ XVIII, song hành cùng việc định hình quy thức tế lễ hàng tổng của Quận công Nguyễn Đình Diễn, nghệ thuật Dân ca Quan họ Bắc Ninh tại bốn mươi chín làng Quan họ gốc vùng Kinh Bắc đang bước vào giai đoạn định hình lề lối tinh tế nhất. Khi cư dân từ khắp các tổng lân cận hội tụ về dâng hương tại chùa Hồng Ân và dự lễ tế tại đình làng Đình Cả, những cuộc hát giao duyên giữa các bọn Quan họ nam và bọn Quan họ nữ đã hòa quyện tự nhiên vào không gian lễ hội. Sự kết hợp nhuần nhị giữa nghi thức phụng thờ tiền nhân, tín ngưỡng Phật giáo tại ngôi chùa cổ và nghệ thuật ca xướng dân gian đã tạo nên diện mạo độc bản của một đại hội văn hóa mùa xuân vùng Kinh Bắc.

Mốc lịch sử và yếu tốKhông gian và chủ thể gắn kếtVai trò trong tiến trình phát triển của hội Lim
Khởi nguyên dân gianDòng sông Tiêu Tương và hệ thống đình chùa cổ vùng Tiên DuHình thành tục cầu mùa, lễ Phật đầu xuân và những làn điệu ca xướng giao duyên cổ xưa
Thế kỷ XVIII (Thời Lê Trung Hưng)Quận công Nguyễn Đình Diễn và sáu xã thôn thuộc tổng Nội DuệHợp nhất lễ hội các làng thành quy mô hội hàng tổng, định lệ tế Hậu thần ngày 13 tháng Giêng
Cuối thế kỷ XVIII – Thế kỷ XIXChùa Hồng Ân, đình Đình Cả và các làng Quan họ gốc vùng Kinh BắcĐịnh hình lề lối hát canh trong nhà chứa, hát cửa đình, hát cửa chùa và hát hội trên đồi Lim
Thời kỳ bảo tồn hiện đạiThị trấn Lim, xã Nội Duệ, xã Liên Bão thuộc huyện Tiên DuGhi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, trở thành tâm điểm tôn vinh văn hóa Quan họ

Không gian văn hóa và nghi thức rước sắc cổ truyền tại hội Lim

Không gian tổ chức hội Lim trải rộng trên một vùng cảnh quan hữu tình lấy ngọn núi Hồng Vân làm trục tâm điểm, bao quanh bởi các làng cổ thuộc thị trấn Lim, xã Nội Duệ và xã Liên Bão của huyện Tiên Du. Trong suốt ba ngày mở hội từ ngày 12 đến ngày 14 tháng Giêng âm lịch (với ngày chính hội là 13 tháng Giêng), phần lễ luôn được cử hành trang nghiêm theo đúng cổ lệ trăm năm.

Quần thể kiến trúc tâm linh quanh núi Hồng Vân

Núi Hồng Vân hay đồi Lim là một ngọn đồi thấp nằm nổi bật giữa vùng đồng bằng trù phú huyện Tiên Du, tương truyền đứng trên đỉnh đồi vào những ngày trời quang có thể phóng tầm mắt nhìn thấy dòng sông Đuống, sông Cầu và dãy núi Thiên Thai. Trên đỉnh và sườn đồi quy tụ hệ thống công trình kiến trúc tâm linh cổ kính, tiêu biểu là chùa Hồng Ân với mái đao cong vút ẩn mình dưới tán cây cổ thụ xanh mát và khu lăng mộ bằng đá xanh của Quận công Nguyễn Đình Diễn nhìn thẳng về hướng nam.

Bao bọc dưới chân đồi Lim là mạng lưới đình, đền, chùa của các làng thuộc tổng Nội Duệ xưa như đình Đình Cả, đình Lộ Bao, đình Lũng Giang, đình Lũng Sơn, đền Cổ Lũng cùng hồ nước rộng lớn phản chiếu bóng nhà thủy đình truyền thống. Vị trí địa lý của vùng Lim nằm ở trung tâm kết nối các danh lam thắng cảnh lớn của tỉnh Bắc Ninh, chỉ cách trung tâm Phật giáo cổ chùa Phật Tích vài cây số về phía đông nam và kết nối thuận lợi với khu di tích đền Đô tại thành phố Từ Sơn. Sự gắn kết liên hoàn giữa cảnh sắc đồi núi, mặt hồ và các thiết chế đình chùa làng xã đã tạo nên một sân khấu văn hóa mở ngoài trời vô cùng khoáng đạt.

Đoàn rước kiệu và sắc phong truyền thống trang nghiêm của các làng cổ trong hội Lim Bắc Ninh
Đoàn rước kiệu và sắc phong truyền thống trang nghiêm của các làng cổ trong hội Lim Bắc Ninh

Nghi thức rước sắc và tế lễ của các làng cổ

Điểm nhấn tâm linh thiêng liêng nhất trong ngày chính hội 13 tháng Giêng là nghi thức rước sắc phong và đón thần quy mô lớn của các làng thuộc tổng Nội Duệ. Từ sáng sớm tinh mơ, hàng nghìn người dân địa phương trong trang phục lễ hội truyền thống đã tề tựu đông đủ tại sân các ngôi đình cổ như đình Đình Cả, đình Lộ Bao, đình Lũng Giang để chuẩn bị đội hình xuất phát. Đoàn rước được tổ chức chặt chẽ theo nghi仗 cổ truyền gồm đội cờ ngũ sắc, cờ thần, đội bát bửu, lỗ bộ, gươm trường, kiệu bát cống sơn son thếp vàng, kiệu long đình rước sắc phong của các triều đại phong kiến, ngựa hồng, ngựa bạch cùng phường bát âm tấu nhạc lễ trầm hùng.

Đoàn rước kéo dài hàng cây số di chuyển chậm rãi từ các đình làng tiến lên khu vực lăng Quận công Nguyễn Đình Diễn trên đỉnh đồi Lim để hợp tế. Những người đảm nhận vai trò quan đám và trai đinh khiêng kiệu đều được tuyển chọn kỹ lưỡng từ các gia đình nề nếp, hòa thuận trong làng, khoác áo nẹp đỏ, thắt lưng điều, đầu đội khăn xếp trang trọng. Khi các đoàn kiệu hội tụ trước sân lăng Hồng Vân và chùa Hồng Ân, các bậc cao niên trong ban tế lễ thực hiện nghi thức dâng hương, dâng rượu, đọc chúc văn ca ngợi công đức của các vị Thành hoàng làng và bậc Hậu thần đã khai sáng lễ hội. Bên cạnh đại lễ tế chung trên đỉnh đồi, tại các ngôi đình và chùa của từng thôn còn diễn ra nghi thức tế thần, lễ Phật cầu phúc lành và tục hát thờ trang nghiêm của các bọn Quan họ trước cửa đình, cửa chùa.

Nghệ thuật diễn xướng dân ca Quan họ đặc sắc trong hội Lim

Linh hồn tạo nên sức quyến rũ độc nhất vô nhị của hội Lim chính là không gian trình diễn sống động của nghệ thuật Dân ca Quan họ Bắc Ninh — Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại đã được UNESCO vinh danh. Tại đây, người thưởng lãm được đắm mình trong đầy đủ các hình thức diễn xướng từ cổ điển, chuẩn mực trong không gian thính phòng cho tới phóng khoáng, trữ tình giữa thiên nhiên mùa xuân.

Lề lối hát canh thâu đêm tại nhà chứa Quan họ

Trong cấu trúc sinh hoạt văn hóa Quan họ truyền thống, hát canh tại "nhà chứa" (ngôi nhà của các nghệ nhân hoặc gia đình Quan họ uy tín trong làng dùng để đón tiếp bọn Quan họ kết chạ từ làng khác đến giao lưu) được xem là hình thức diễn xướng đỉnh cao và khắt khe nhất. Vào đêm ngày 12 rạng sáng ngày 13 tháng Giêng, trước khi bước vào ngày chính hội trên đồi, các cặp bọn Quan họ nam và nữ đã kết nghĩa anh em sẽ tề tựu tại các ngôi nhà cổ ở làng Lũng Giang, Lộ Bao, Đình Cả hay Duệ Đông để mở canh hát suốt từ chập tối cho tới tận lúc gà gáy sáng.

Trước mỗi buổi hát canh, các liền anh liền chị thực hiện nghi thức mời trầu cánh phượng, mời nước chè tàu và trò chuyện thăm hỏi sức khỏe gia quyến bằng thứ ngôn từ khiêm nhường, lịch lãm ("chơi Quan họ có bầy, uống nước chè tàu có đôi"). Cuộc hát bắt đầu bằng chặng giọng lề lối (gồm các làn điệu cổ bắt buộc như La rằng, Đường bạn Kim Loan, Cây gạo, Tình tang, Cái hờn, Gió mát trăng thanh) nhằm thể hiện tài năng rèn luyện thanh nhạc điêu luyện theo tiêu chuẩn "vang, rền, nền, nảy". Khi đêm về khuya, canh hát chuyển sang chặng giọng sổng và giọng vặt với hàng trăm làn điệu trữ tình phong phú, nơi câu đối và câu đáp phải tuân thủ nghiêm ngặt luật đối giọng, đối ý hoặc đối lời cổ. Cuối cùng, khi ánh bình minh ngày 13 tháng Giêng vừa hé rạng, canh hát khép lại bằng chặng giọng giã bạn (Người ở đừng về, Chia rẽ đôi nơi, Tạm biệt) đầy lưu luyến, bịn rịn giữa người đi và kẻ ở.

Các thế hệ liền anh liền chị trong trang phục áo mớ ba mớ bảy và nón quai thao biểu diễn dân ca Quan họ tại đồi Lim
Các thế hệ liền anh liền chị trong trang phục áo mớ ba mớ bảy và nón quai thao biểu diễn dân ca Quan họ tại đồi Lim

Hát đối đáp tại lán trại và trên thuyền rồng

Khi mặt trời lên cao vào ngày chính hội 13 tháng Giêng, toàn bộ không gian đồi Lim và khu vực hồ nước dưới chân đồi biến thành một đại vũ đài âm nhạc dân gian rực rỡ sắc màu. Các liền anh liền chị xuất hiện trong bộ trang phục cổ truyền chuẩn mực: liền anh lịch lãm với áo dài năm thân cổ đứng bằng lụa tơ tằm hoặc the thâm bên ngoài áo cánh trắng, quần dài trắng ống rộng, đầu vấn khăn xếp hoặc đội khăn nhiễu, tay cầm ô lục soạn đen; liền chị duyên dáng trong bộ áo mớ ba mớ bảy nhiều lớp màu sắc nhã nhặn (hồng cánh sen, xanh cốm, vàng mỡ gà, tím huế), yếm đào cổ xẻ, dải lụa thắt lưng bao sồi, đầu vấn khăn mỏ quạ kèm chuỗi xà tích bạc và tay nâng chiếc nón ba tầm (nón quai thao) thanh thoát.

Dọc theo các sườn đồi xanh mát, hàng chục lán trại Quan họ dựng bằng tre nứa truyền thống là nơi các câu lạc bộ từ bốn mươi chín làng Quan họ gốc tổ chức hát đối đáp tự do, hát ống, hát ví và giao lưu trực tiếp cùng du khách thập phương. Đặc biệt, hình ảnh thơ mộng và giàu tính biểu tượng nhất của lễ hội chính là màn hát Quan họ trên thuyền rồng giữa mặt hồ nước phẳng lặng trước cửa đình làng Lim. Trên chiếc thuyền chạm đầu rồng sơn thếp vàng lững lờ trôi theo nhịp mái chèo khua nhẹ, các cặp liền anh liền chị đứng đối diện nhau, tay trao miếng trầu têm cánh phượng và cất lên những câu ca mộc mạc không cần nhạc đệm điện tử, để thanh âm "vang, rền, nền, nảy" lan tỏa tự nhiên trên mặt nước mùa xuân:

  • Không gian hát thờ cửa đình, cửa chùa: Diễn ra trang nghiêm bên trong nội tự đình làng và chùa cổ với các giọng chúc, giọng tụng ca ngợi công đức thần Phật và cầu mong mưa thuận gió hòa.
  • Không gian hát canh trong nhà chứa: Diễn ra từ đêm 12 tháng Giêng theo đúng ba chặng giọng lề lối, giọng vặt và giọng giã bạn, giữ trọn phép tắc ứng xử văn hóa của người Quan họ cổ.
  • Không gian hát hội trên đồi và lán trại: Mở rộng giao lưu giữa các làng Quan họ gốc cùng công chúng yêu nghệ thuật truyền thống trên khắp các sườn núi Hồng Vân.
  • Không gian hát Quan họ trên thuyền rồng: Biểu trưng cho vẻ đẹp lãng mạn của văn hóa vùng sông nước Kinh Bắc, gắn kết cảnh sắc hồ nước, thủy đình với tiếng hát giao duyên.

Giá trị bảo tồn di sản văn hóa quốc gia của hội Lim

Trải qua hàng trăm năm biến thiên của lịch sử, hội Lim không chỉ bảo lưu nguyên vẹn những nghi thức lễ hội cổ truyền mà còn là minh chứng sống động cho sức sống mãnh liệt của văn hóa làng xã Việt Nam. Lễ hội đóng vai trò là không gian thực hành di sản quan trọng bậc nhất giúp bảo tồn và trao truyền kho tàng dân ca Quan họ qua nhiều thế hệ.

Sinh hoạt trò chơi dân gian truyền thống đầu xuân

Bên cạnh tâm điểm là các canh hát Quan họ, phần hội trên đồi Lim và các bãi rộng quanh chân đồi còn sôi nổi với hàng loạt trò chơi dân gian và sinh hoạt văn hóa cổ truyền giàu bản sắc thượng võ, trí tuệ của vùng đất Bắc Ninh. Thu hút đông đảo người xem nhất là các sới vật cổ truyền đầu xuân, nơi các đô vật tráng kiện thực hiện nghi thức xe đài uyển chuyển trước khi bước vào những keo vật thượng võ, tôn vinh tinh thần khỏe mạnh và hào hiệp của trai tráng Kinh Bắc. Cạnh đó là trò đánh đu tiên truyền thống với những đôi trai gái trong trang phục rực rỡ nhún mình bay bổng giữa bầu trời xuân trong tiếng trống thúc giục rộn rã.

Không gian lễ hội còn tái hiện sinh động các hoạt động văn hóa tinh thần tao nhã như thi cờ người trên sân rộng, bình thơ xuân, viết thư pháp chữ Hán – chữ Nôm, đập niêu đất, bịt mắt bắt dê cùng các gian trình diễn nghề dệt lụa, se tơ truyền thống của vùng Nội Duệ. Trong những ngày trẩy hội đầu xuân, văn hóa ẩm thực bản địa gắn liền với nếp sống thanh lịch của người Kinh Bắc cũng được trân trọng giới thiệu, từ những cặp bánh phu thê Đình Bảng gói lá dong xanh dẻo thơm, những chiếc bánh khúc làng Diềm đậm đà hương lá khúc nếp cái hoa vàng tại quê hương Thủy tổ Quan họ, cho tới hương vị truyền thống của tương Đình Tổ vùng Thuận Thành.

Sức lan tỏa của di sản văn hiến vùng Kinh Bắc

Trên bản đồ lễ hội truyền thống vùng châu thổ sông Hồng, hội Lim tạo thành một mắt xích văn hóa đặc sắc kết nối chặt chẽ với các đại lễ mùa xuân của tỉnh như lễ hội đền Đô tại Từ Sơn, lễ hội chùa Dâu tại Thuận Thành cùng không gian kiến trúc Phật giáo cổ kính tại chùa Bút Tháp. Nhằm tôn vinh những giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật đặc biệt của lễ hội, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức quyết định đưa lễ hội truyền thống vùng Lim (huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh) vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự kiện này tạo hành lang pháp lý vững chắc để chính quyền và cộng đồng nhân dân địa phương giữ gìn sự thuần khiết của không gian lễ hội, khôi phục các nghi thức hát canh cổ và truyền dạy lề lối ca xướng cho thế hệ trẻ.

Công tác tổ chức lễ hội trong những năm gần đây luôn đề cao việc bảo vệ môi trường sinh thái quanh núi Hồng Vân, duy trì nếp sống văn minh lễ hội và khuyến khích các nghệ nhân hát mộc truyền thống không dùng thiết bị khuếch đại âm thanh công suất lớn. Mỗi độ tháng Giêng về, tiếng hát giao duyên nghĩa tình của các liền anh liền chị trong hội Lim lại ngân vang như lời mời gọi tha thiết hướng về cội nguồn văn hiến dân tộc. Trong tiến trình số hóa và gìn giữ kho tàng di sản văn hóa bản địa, chuyên trang Bắc Ninh NSSC luôn đồng hành lưu trữ những tư liệu chuẩn xác nhằm lan tỏa vẻ đẹp trường tồn của vùng đất Kinh Bắc ngàn năm tới cộng đồng độc giả trong và ngoài nước.

Chia sẻ:
BC

NSSC Bắc Ninh

bacninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Bắc Ninh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Bắc Ninh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất