Lễ hội Yên Thế - Bản anh hùng ca thượng võ giữa núi rừng Phồn Xương
NSSC Bắc NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Giữa không gian xanh thẫm của miền thượng du Cầu Gồ mỗi độ tháng Ba về, lễ hội Yên Thế lại vang vọng tiếng trống trận hào hùng hòa cùng sắc cờ ngũ sắc rợp trời. Không chỉ khắc ghi gần ba thập kỷ tụ nghĩa giữ làng của nghĩa quân nông dân, kỳ hội mùa xuân còn kết tinh nghi thức lễ tế cờ, tục cắt máu ăn thề linh thiêng trước sân đền Thề và các môn võ cổ truyền đặc sắc.
Cội nguồn lịch sử và ý nghĩa khởi phát lễ hội Yên Thế
Sự ra đời và duy trì bền bỉ của lễ hội Yên Thế bắt nguồn trực tiếp từ thiên anh hùng ca chống ngoại xâm kiên cường của nông dân vùng thượng du cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX. Trải qua hơn một thế kỷ, kỳ hội đã trở thành nhịp cầu tâm linh kết nối ký ức hào hùng của tiền nhân với đời sống văn hóa cộng đồng.
Dấu mốc khởi nghĩa mùa xuân năm 1884 nơi thượng du
Theo chính sử cận đại Việt Nam, vào mùa xuân tháng 3 năm 1884, khi quân đội viễn chinh Pháp đánh chiếm thành Bắc Ninh và tiến lên bình định vùng thượng du, những người nông dân giàu lòng yêu nước tại Yên Thế đã nhất tề đứng lên tự vệ. Ngày 16 tháng 3 năm 1884, tại đình cổ Dĩnh Thép, thủ lĩnh Lương Văn Nắm (Đề Nắm) cùng các hào kiệt địa phương đã cử hành lễ tế cờ xuất quân, phát động phong trào khởi nghĩa Yên Thế kéo dài gần ba mươi năm (1884–1913).
Sau khi thủ lĩnh Lương Văn Nắm hy sinh năm 1892, trọng trách thống lĩnh nghĩa quân được trao lại cho vị tướng tài ba Hoàng Hoa Thám – người được nhân dân suy tôn là Hùm thiêng Yên Thế. Dưới sự chỉ huy của Đề Thám, vùng rừng núi Cầu Gồ với trung tâm là đại bản doanh đồn Phồn Xương trở thành pháo đài kháng chiến kiên cố, quy tụ hàng ngàn nghĩa sĩ cùng nhiều chí sĩ yêu nước. Tinh thần bảo vệ xóm làng và khát vọng hòa bình của nghĩa quân đã đặt nền tảng lịch sử cho lễ hội truyền thống về sau.
Truyền thống tri ân Hùm thiêng và các bậc nghĩa sĩ
Sau khi phong trào kháng chiến khép lại năm 1913, nhân dân các làng bản quanh vùng Cầu Gồ, Phồn Xương, Nhã Nam vẫn thành kính lập bát hương tưởng niệm thủ lĩnh Đề Thám, Đề Nắm cùng các nghĩa sĩ vị quốc vong thân. Cứ vào trung tuần tháng Ba dương lịch hằng năm – trùng dấu mốc ngày 16 tháng 3 lịch sử – người dân lại tổ chức lễ cúng giỗ, dâng sản vật quê hương tại đền Thề và nền cũ đồn Phồn Xương để bày tỏ lòng biết ơn những người anh hùng áo vải.
Đến khi đất nước hòa bình, nghi lễ tưởng niệm của cộng đồng vùng thượng du được nâng tầm thành lễ hội Yên Thế trang trọng, giàu bản sắc. Ngày 27 tháng 12 năm 2012, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chính thức ghi danh lễ hội Yên Thế vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định giá trị trường tồn của kỳ hội gắn liền với khu di tích khởi nghĩa Yên Thế – một Di tích quốc gia đặc biệt.
| Hạng mục di sản lễ hội | Thông tin định danh chuẩn xác | Ý nghĩa lịch sử và văn hóa tiêu biểu |
|---|---|---|
| Thời gian tổ chức | Ngày 15, 16 và 17 tháng 3 dương lịch hằng năm (chính hội ngày 16 tháng 3) | Kỷ niệm ngày thủ lĩnh Lương Văn Nắm và Hoàng Hoa Thám tế cờ khởi nghĩa năm 1884 |
| Không gian trung tâm | Quần thể đồn Phồn Xương, đền Thề và đền thờ Hoàng Hoa Thám tại Phồn Xương | Nơi đặt đại bản doanh chỉ huy tối cao và trung tâm tâm linh của nghĩa quân Yên Thế |
| Nhân vật suy tôn | Anh hùng dân tộc Hoàng Hoa Thám, thủ lĩnh Lương Văn Nắm và nghĩa quân | Tôn vinh khí phách anh hùng áo vải, ý chí tự cường và tinh thần yêu chuộng hòa bình |
| Nghi thức cốt lõi | Lễ dâng hương, lễ tế cờ, đọc chúc văn, tái hiện cắt máu ăn thề và lễ phóng sinh | Khơi dậy hào khí thượng võ, lòng trung nghĩa và khát vọng thái bình muôn thuở |
| Danh hiệu di sản | Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (công nhận tháng 12 năm 2012) | Khẳng định sức sống bền bỉ của lễ hội lịch sử tiêu biểu vùng trung du phía Bắc |
Thời gian tổ chức và không gian di tích lễ hội Yên Thế
Khác với phần lớn lễ hội vùng đồng bằng Bắc Bộ thường tính theo lịch âm, lễ hội Yên Thế được ấn định tổ chức theo lịch dương nhằm gắn kết chính xác với mốc sự kiện lịch sử cận đại. Không gian lễ hội trải rộng trên vùng đồi núi xanh tươi, hội tụ các công trình kiến trúc quân sự và tâm linh đặc sắc.
Lịch mở hội tháng Ba dương lịch tại vùng Cầu Gồ
Hằng năm, lễ hội Yên Thế diễn ra liên tục trong ba ngày từ ngày 15 đến hết ngày 17 tháng 3 dương lịch, trong đó ngày 16 tháng 3 là ngày chính hội. Đây là thời điểm tiết trời mùa xuân miền thượng du ấm áp, cây cối đâm chồi nảy lộc trên các sườn đồi Cầu Gồ, thuận lợi để đồng bào các dân tộc cùng du khách thập phương về dự hội.
Ngay từ đầu tháng Ba, khắp các nẻo đường dẫn về Phồn Xương đã rực rỡ cờ hồng kỳ, cờ ngũ sắc. Các đoàn tế lễ của các làng bản kết nghĩa, các câu lạc bộ võ cổ truyền, các đội văn nghệ dân gian Tày, Nùng, Cao Lan, Kinh đều nô nức luyện tập đội hình rước và chuẩn bị trang phục nghĩa quân áo vải năm xưa để bước vào ba ngày hội lớn.
Trục không gian đồn Phồn Xương và đền thờ trung tâm
Toàn bộ hoạt động nghi lễ của lễ hội Yên Thế diễn ra tại khu trung tâm quần thể di tích khởi nghĩa Yên Thế thuộc địa phận Phồn Xương. Điểm nhấn lịch sử đầu tiên trên trục không gian này là đồn Phồn Xương – tòa thành đất hình chữ nhật mang dấu ấn kiến trúc quân sự độc đáo với bức tường trình đất sét sỏi son dày tới hai mét và hệ thống lỗ châu mai ba tầng kiên cố.
Đối diện phía trước cổng đồn Phồn Xương, qua mặt hồ nước phẳng lặng là ngôi đền Thề cổ kính lợp ngói mũi hài và công trình đền thờ Hoàng Hoa Thám uy nghiêm với kiến trúc gỗ truyền thống mái đao cong vút. Giữa quần thể là khu quảng trường rộng lớn cùng tượng đài Anh hùng dân tộc Hoàng Hoa Thám uy phong lẫm liệt, tạo nên không gian lễ hội hài hòa với thiên nhiên.

Nghi thức tế cờ và phần hội thượng võ tại lễ hội Yên Thế
Linh hồn tạo nên sức cuốn hút của lễ hội Yên Thế nằm ở sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa phần Lễ trang nghiêm theo cổ lệ quân sự – tâm linh của nghĩa quân xưa và phần Hội tưng bừng đậm chất thượng võ. Mỗi nghi thức đều mang ý nghĩa biểu trưng sâu sắc về khí phách dân tộc và ước vọng hòa bình.
Nghi lễ dâng hương, đọc chúc văn và tế cờ xuất trận
Phần Lễ của lễ hội Yên Thế mở đầu bằng nghi thức rước lễ và dâng hương tưởng niệm trang trọng tại đền Thề và đền thờ Hoàng Hoa Thám. Trong tiếng nhạc trầm hùng, các đoàn đại biểu cùng các bậc cao niên trong trang phục tế lễ thành kính dâng hương hoa lên bàn thờ Tổ quốc, bài vị thủ lĩnh Lương Văn Nắm, chủ tướng Đề Thám cùng các tướng lĩnh như Cả Trọng, Cả Dinh, Cả Huỳnh, bà Ba Cẩn và các nghĩa sĩ.
Ngay sau lễ dâng hương là nghi thức lễ tế cờ và tái hiện lễ cắt máu ăn thề – nghi thức độc đáo làm nên bản sắc riêng của lễ hội Yên Thế. Dưới chân tượng đài Hoàng Hoa Thám, lá đại kỳ thêu bốn chữ vàng "Hoàng Nghĩa Kỳ" tung bay giữa đội hình nghĩa binh cầm đại đao, giáo mác. Vị chủ tế đọc bài chúc văn ôn lại lịch sử ba mươi năm chiến đấu, tiếp nối bằng màn tái hiện nghĩa sĩ quỳ trước sân đền Thề làm lễ cắt máu ăn thề hòa rượu đào cùng uống. Khép lại phần Lễ là nghi thức phóng sinh chim bồ câu và thả cá xuống hồ trước đồn Phồn Xương, gửi gắm thông điệp nhân văn về khát vọng hòa bình.
- Nghi thức dâng hương tại đền thờ Hoàng Hoa Thám: Thành kính tri ân công lao của thủ lĩnh Lương Văn Nắm, anh hùng Hoàng Hoa Thám và nghĩa quân.
- Lễ tế cờ trước sân đền Thề: Tôn vinh ngọn cờ đại nghĩa "Hoàng Nghĩa Kỳ" từng quy tụ lòng dân bốn phương bảo vệ quê hương.
- Màn tái hiện tục cắt máu ăn thề: Khắc họa tinh thần đoàn kết keo sơn, trọng nghĩa khinh tài và kỷ luật thép của nghĩa binh.
- Nghi lễ phóng sinh cầu thái bình: Biểu đạt truyền thống nhân nghĩa, yêu chuộng hòa bình và khát vọng cuộc sống ấm no của dân tộc.

Sôi nổi hội vật dân tộc, võ cổ truyền và bắn nỏ
Sau phần Lễ trang nghiêm, không gian lễ hội Yên Thế chuyển sang phần Hội rộn ràng với hàng loạt hoạt động thể thao dân gian thấm đẫm tinh thần thượng võ. Tâm điểm thu hút người xem là các màn biểu diễn võ cổ truyền và giải vật dân tộc tại sới vật trung tâm, tái hiện phương pháp rèn luyện của nghĩa quân năm xưa, kết hợp cùng các môn thi bắn nỏ, đẩy gậy, kéo co và tung còn sôi nổi.
Bên cạnh đó, không gian lễ hội còn ngân vang làn điệu hát Soọng cô, hát Sli, hát Lượn của đồng bào vùng cao hòa cùng những canh hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh mượt mà và múa rối nước. Trong những ngày hội xuân, các mâm lễ vật và không gian văn hóa bản địa còn giới thiệu những sản vật nức tiếng như gà đồi Yên Thế, mật ong rừng Yên Thế, cùng thức quà truyền thống bánh đa Kế và danh tửu rượu làng Vân của vùng Kinh Bắc.
Giá trị di sản văn hóa phi vật thể của lễ hội Yên Thế
Vượt lên trên ý nghĩa của một kỳ sinh hoạt văn hóa thường niên, lễ hội Yên Thế là biểu tượng sống động của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam và là di sản tinh thần vô giá góp phần giáo dục truyền thống lịch sử cho các thế hệ mai sau.
Biểu tượng đại đoàn kết và đạo lý uống nước nhớ nguồn
Giá trị cốt lõi của lễ hội Yên Thế chính là việc tôn vinh đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" và củng cố khối đại đoàn kết giữa các dân tộc anh em Kinh, Tày, Nùng, Cao Lan, Sán Chay trên địa bàn trung du và miền núi phía Bắc. Chính sự đùm bọc, đồng tâm hiệp lực của nhân dân các dân tộc đã giúp nghĩa quân trụ vững suốt gần ba thập kỷ, và tinh thần đoàn kết ấy tiếp tục được thắp sáng trong từng nghi thức rước lễ hôm nay.
Hơn thế nữa, các nghi thức tại lễ hội Yên Thế luôn thể hiện rõ triết lý nhân sinh cao đẹp và tinh thần yêu chuộng hòa bình của dân tộc Việt Nam. Việc tưởng niệm chiến công của nghĩa quân tại đồn Phồn Xương và đền thờ Hoàng Hoa Thám không nhằm khơi gợi hận thù quá khứ, mà để nhắc nhở hậu thế trân trọng giá trị của độc lập, tự do và nuôi dưỡng ý chí tự cường.
Bảo tồn bản sắc văn hóa lịch sử vùng đất Kinh Bắc
Trong bức tranh các lễ hội truyền thống của vùng văn hóa Bắc Ninh – Kinh Bắc, lễ hội Yên Thế cùng với lễ hội chiến thắng Xương Giang tại khu di tích chiến thắng Xương Giang tạo thành hai điểm nhấn lễ hội lịch sử tiêu biểu. Nếu những lễ hội tâm linh danh tiếng trong tỉnh như lễ hội tại chùa Vĩnh Nghiêm hay chùa Bổ Đà mang đậm chiều sâu Phật giáo, thì kỳ hội nơi đại ngàn Cầu Gồ lại bổ sung sắc thái thượng võ của truyền thống khởi nghĩa nông dân.
Trên bản đồ kết nối di sản toàn vùng Bắc Bộ, mạch nguồn truyền thống từ lễ hội Yên Thế còn gắn kết chặt chẽ với các trung tâm di sản lớn như Hoàng thành Thăng Long tại Thủ đô Hà Nội, quần thể khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc hay thánh địa khu di tích Yên Tử nơi vùng Đông Bắc. Để tra cứu toàn diện hồ sơ tư liệu về các Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và bản sắc văn hóa bản địa trên toàn tỉnh, độc giả có thể truy cập cổng thông tin chính thức Bắc Ninh NSSC nhằm cập nhật những chuyên khảo bách khoa chuẩn xác nhất. Trải qua dòng chảy thời gian, tiếng trống trận hào hùng của lễ hội Yên Thế vẫn mãi ngân vang giữa núi rừng Phồn Xương, truyền lửa tự hào cho muôn thế hệ người Việt.
NSSC Bắc Ninh
bacninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Bắc Ninh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Bắc Ninh.
Bài liên quan
Lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm - Nét đẹp rước lễ chốn tổ Trúc Lâm
Lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm diễn ra từ ngày 12 đến 14 tháng 2 âm lịch bên ngã ba Phượng Nhãn, tái hiện nghi thức rước lễ cổ truyền và tôn vinh Tam tổ Trúc Lâm.
Rượu làng Vân - Danh tửu tiến vua nức tiếng bên dòng sông Cầu Kinh Bắc
Rượu làng Vân mang danh hiệu Vân hương mỹ tửu từ năm 1703 nhờ nếp cái hoa vàng và men thuốc bắc 36 vị. Tìm hiểu lịch sử danh tửu tiến vua bên dòng sông Cầu.
Mỳ Chũ Bắc Giang - Tinh hoa sợi gạo Bao Thai Hồng nơi làng nghề Thủ Dương
Mỳ Chũ Bắc Giang được chế tác thủ công từ giống gạo Bao Thai Hồng vùng đồi Lục Ngạn tại làng nghề Thủ Dương. Khám phá bí quyết ủ bột và sợi mỳ dẻo dai.



