Làng đúc đồng Đại Bái - Tinh hoa nghệ thuật gò đúc và chạm đồng ngàn năm xứ Kinh Bắc
NSSC Bắc NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Khởi nguồn từ mạch đất cổ Văn Lãng bên bờ dòng sông Bái Giang xưa, làng đúc đồng Đại Bái tại huyện Gia Bình đã hun đúc nên truyền thống chế tác kim khí lừng danh suốt gần một thiên niên kỷ. Từ tên gọi dân gian làng Bưởi Nồi gắn với những chiếc nồi đồng bền bỉ đến nghệ thuật gò đồng thủ công, đúc đỉnh đồng ngũ sự và chế tác tranh đồng chạm nổi, di sản nơi đây phản chiếu trọn vẹn bàn tay tài hoa bên ngôi đền thờ Tổ nghề linh thiêng.
Cội nguồn lịch sử gần một thiên niên kỷ của làng đúc đồng Đại Bái
Lịch sử hình thành và phát triển của làng đúc đồng Đại Bái gắn liền với dòng chảy văn hiến lâu đời của vùng đất ven sông Thiên Đức và sông Bái Giang thuộc huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh. Trải qua hơn chín thế kỷ đỏ lửa bễ lò, ngôi làng cổ Văn Lãng đã vươn mình từ một tụ điểm rèn đúc nông cụ ven sông trở thành trung tâm chế tác đồng mỹ nghệ tiêu biểu bậc nhất vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Huyền tích làng Bưởi Nồi và công đức Tiền Tiên Sư
Theo thần phả chữ Hán và hệ thống văn bia cổ còn lưu giữ tại địa phương, vùng đất Đại Bái xưa kia có tên chữ là Văn Lãng và tên nôm dân dã là làng Bưởi Nồi (hay Kẻ Bưởi). Địa danh cổ này nằm trên dải đất cao ven dòng sông Bái Giang — một nhánh chi lưu quan trọng nối thông với sông Thiên Đức (sông Đuống ngày nay), tạo thuận lợi cho thuyền bè giao thương nguyên liệu quặng đồng, than củi và vận chuyển sản phẩm đi khắp các trấn thành. Ngay từ buổi đầu vương triều nhà Lý được thiết lập dưới thời vua Lý Thái Tổ và mở mang kinh kỳ Hoàng thành Thăng Long, cư dân vùng đất Gia Bình dưới chân dãy núi Thiên Thai Gia Bình — quê hương của vị Trạng nguyên khai khoa Lê Văn Thịnh được phụng thờ tại đền thờ Lê Văn Thịnh — đã sớm nổi tiếng với nghề luyện đồng và chế tác đồ gia dụng.
Bước ngoặt quyết định định hình quy mô và kỹ pháp của làng nghề gắn liền với tên tuổi đức Tổ nghề đúc đồng Nguyễn Công Truyền (989 – 1069). Ông sinh ra tại chính thôn Văn Lãng, từng làm quan võ dưới triều Lý với chức Điện tiền Tướng quân và có dịp đi sứ sang phương Bắc. Trong thời gian quan sát các phường thợ kim hoàn và luyện đồng nước ngoài, ông đã dày công nghiên cứu kỹ thuật pha chế hợp kim đồng thau, cách tạo khuôn đất sét chịu nhiệt và kỹ pháp dát mỏng lá đồng để gò tạo hình. Khi cáo quan trở về quê hương vào đầu thế kỷ XI, ông trực tiếp mở lò truyền dạy bí quyết luyện kim và phân công quy trình rèn gò cho dân làng. Sau khi ông hóa vào ngày 29 tháng 9 năm Kỷ Dậu (1069), nhân dân địa phương suy tôn ông là bậc Tiền Tiên Sư, lập đền thờ Tổ nghề giữa làng và duy trì lệ giỗ Tổ hằng năm.
Năm xóm nghề chuyên biệt và hệ thống Hậu Tiên Sư
Nếu đức Tiền Tiên Sư đặt nền móng khởi nguyên cho nghề luyện đồng tại làng Bưởi Nồi, thì đến thế kỷ XV – XVI dưới thời Hậu Lê và nhà Mạc, thế hệ năm vị Hậu Tiên Sư gồm Nguyễn Viết Lai, Nguyễn Xuân Nghĩa, Phạm Ngọc Thanh, Vũ Viết Thái và Nguyễn Công Thực đã đưa kỹ nghệ của làng bước sang giai đoạn phân hóa chuyên môn sâu sắc. Các bậc tiền nhân đã quy hoạch làng thành các khu vực sản xuất chuyên biệt theo từng dòng sản phẩm, tạo nên mô hình "công xưởng làng xã" cổ truyền vô cùng chặt chẽ bên bờ sông cổ ("Muốn ăn cơm trắng cá trôi, thì về làng Bưởi đánh nồi với anh").
| Khu vực xóm nghề cổ | Dòng sản phẩm chuyên trách truyền thống | Đặc trưng kỹ thuật chế tác cốt lõi tại làng đúc đồng Đại Bái |
|---|---|---|
| Xóm Sôn (Xóm Sông) | Đồ thờ tự cao cấp, chậu thau, đỉnh đồng, lư hương | Tinh luyện đồng thau độ bóng cao, gò bo viền tròn đều và tạo dáng uy nghiêm |
| Xóm Tây | Mâm đồng, chiêng đồng, cồng và thanh la | Kỹ thuật gò dàn mỏng tấm đồng và thẩm âm chuẩn xác để tạo tiếng ngân vang xa |
| Xóm Giữa | Siêu đồng, ấm chuyên, niêu đồng và đồ gia dụng nhỏ | Gò ghép mối nối kín khít, kiểm soát độ dày thành ấm giúp truyền nhiệt nhanh |
| Xóm Ngoài | Nồi đồng cỡ lớn (nồi bung, nồi ba mươi), cơi trầu, lọ hoa | Rèn đập phôi đồng chịu lực cao, tạo đáy nồi cong chuẩn mực và chạm hoa văn |
| Xóm Thượng (Xóm Sôm) | Đúc phôi thô, luyện hợp kim đồng và chạm khắc mỹ nghệ | Phối trộn tỷ lệ đồng đỏ, kẽm, thiếc và chạm tỉa họa tiết nổi trên bề mặt đồng |
Nguyên liệu hợp kim và kỹ nghệ lửa tại làng đúc đồng Đại Bái
Sức sống bền bỉ của làng đúc đồng Đại Bái qua gần một thiên niên kỷ bắt nguồn từ sự am tường sâu sắc của người thợ đối với tính chất vật lý của kim loại và nghệ thuật điều khiển ngọn lửa bễ lò. Khác với những vùng chỉ thuần đúc khuôn, nghệ nhân Đại Bái làm chủ trọn vẹn cả hai quy trình đúc khuôn đất cổ truyền lẫn gò đồng thủ công từ tấm đồng nguyên khối.
Tuyển chọn đồng nguyên chất và bí quyết làm khuôn đất
Để tạo ra những tác phẩm đồ đồng có sắc ánh trầm ấm, kết cấu đặc khít không rỗ khí và giữ được độ bền hàng trăm năm, công đoạn tuyển chọn nguyên liệu và phối trộn hợp kim luôn được đặt lên hàng đầu. Nguyên liệu cốt lõi là đồng đỏ nguyên chất có độ dẻo cao và đồng vàng (đồng thau) pha luyện theo tỷ lệ nghiêm ngặt với kẽm, thiếc hoặc chì tùy theo mục đích sử dụng. Khi đúc chuông, chiêng cần tiếng ngân thanh tao, người thợ tăng tỷ lệ thiếc theo công thức truyền thống; còn với các tấm đồng dùng để gò tranh hoặc chạm nổi, hàm lượng đồng đỏ tinh khiết được ưu tiên nhằm đảm bảo độ mềm dẻo dưới hàng vạn nhát búa.
Trong kỹ nghệ đúc truyền thống dùng cho các bộ đỉnh đồng ngũ sự, hạc đồng hay tượng thờ, đất sét làm khuôn được lấy từ tầng đất thịt dẻo mịn ven bãi bồi sông Đuống và sông Bái Giang, đem phơi khô, giã nhỏ rồi trộn đều với trấu đốt thành tro, giấy bản ngâm mục và nước bùn non. Hỗn hợp đất khuôn này chịu được nhiệt độ đồng nóng chảy trên 1.200 độ C và có độ thoát khí tự nhiên giúp bề mặt đồng láng mịn. Khuôn đúc gồm khuôn âm bản bên ngoài và cốt đất bên trong, được nung chín đỏ trước khi rót dòng nước đồng rực lửa vào lòng khuôn.
Nghệ thuật gò đồng thủ công và chạm khắc hoa văn nổi
Nếu kỹ thuật đúc khuôn tạo nên những khối hình vững chãi, thì nghệ thuật gò đồng thủ công và chạm trổ hoa văn lại là niềm kiêu hãnh riêng có của làng đúc đồng Đại Bái. Từ một phôi đồng cục ban đầu, qua quá trình nung đỏ trong lò than rồi dùng búa tạ quai đập liên hoàn trên đe sắt, người thợ biến khối kim loại thô thành những tấm đồng phẳng có độ dày đồng đều. Để tấm đồng không bị giòn nứt, người nghệ nhân liên tục thực hiện kỹ thuật "ủ lửa" — đưa tấm đồng vào lò nung đỏ rồi làm nguội đúng nhịp để phục hồi độ dẻo của kim loại.

Bước vào công đoạn chạm khắc, người nghệ nhân sử dụng bộ dụng cụ gồm hàng chục chiếc đục thép lớn nhỏ kết hợp với chiếc búa con cầm tay. Tấm đồng được gắn cố định lên lớp nhựa thông nấu chảy trộn bột gạch non và dầu thảo mộc; lớp đệm đàn hồi này giữ chặt tấm kim loại để khi mũi đục gõ xuống, bề mặt đồng lún sâu hoặc phồng nổi lên thành những đường nét uốn lượn mềm mại:
- Kỹ thuật chạm thúc nổi ba chiều: Thúc từ mặt sau kết hợp đục nhấn từ mặt trước để tạo khối nổi sống động cho hình tượng rồng chầu, phượng múa, hoa sen hay tùng hạc.
- Kỹ thuật chạm tỉa nét chìm và khảm tam khí, ngũ sắc: Dùng mũi đục sắc bén khắc những đường rãnh mảnh trên thân đỉnh đồng ngũ sự, sau đó khảm các sợi bạc nguyên chất, vàng lá và đồng đỏ, đồng đen tạo nên dòng đồ đồng cao cấp.
- Kỹ thuật sửa nguội và lấy màu giả cổ: Sản phẩm hoàn thiện được mài nhẵn bằng đá mài tự nhiên, đánh bóng và xử lý bề mặt bằng dung dịch khoáng chất cổ truyền để tạo lớp màu nâu trầm hoặc xanh cổ kính bền vững.
Bản sắc mỹ thuật truyền thống trong sản phẩm làng đúc đồng Đại Bái
Trải qua hàng thế kỷ giao thoa cùng mỹ thuật cung đình và mỹ thuật Phật giáo vùng Kinh Bắc, các dòng sản phẩm của làng đúc đồng Đại Bái đã vươn lên tầm tác phẩm nghệ thuật điêu khắc kim loại độc bản. Mỗi hiện vật ra đời từ bàn tay người thợ vùng Gia Bình đều hài hòa giữa công năng sử dụng và giá trị tâm linh sâu sắc.
Hệ thống đồ thờ tự tâm linh và nhạc khí cổ truyền
Dòng sản phẩm lâu đời và mang tính biểu tượng cao nhất của làng nghề chính là hệ thống đồ thờ tự bằng đồng hiện diện trang trọng trong các ngôi đình, đền, chùa cổ cũng như trên bàn thờ gia tiên. Nổi bật hàng đầu là bộ đỉnh đồng ngũ sự (gồm đỉnh đồng trung tâm, đôi hạc đứng trên lưng rùa và đôi chân nến chạm tứ linh) kết hợp cùng bát hương, ống hương, mâm bồng và lọ hoa đồng. Trên nắp đỉnh đồng, hình tượng con nghê thần thuần Việt được tạo tác sống động với bờm xoắn uyển chuyển, vừa làm nơi thoát làn khói trầm hương thanh khiết, vừa biểu trưng cho sự bảo hộ bình yên.
Tinh thần mỹ thuật trên các bộ đồ thờ Đại Bái có sự đồng điệu sâu sắc với hệ thống di sản điêu khắc cổ vùng Bắc Ninh như vẻ đẹp kiến trúc tại chùa Bút Tháp, không gian Phật giáo cổ xưa tại chùa Dâu hay sự uy nghiêm nơi đền Đô thờ tám vị vua triều Lý. Bên cạnh đồ thờ, các nghệ nhân xóm Tây và xóm Sôn còn nổi danh với nghề đúc đại hồng chung, khánh đồng và gò chiêng đồng. Để một chiếc chiêng đồng đạt chuẩn mực âm thanh "tiếng ngân rền ấm, vang xa hàng dặm", người nghệ nhân cao niên phải dùng búa gò chỉnh từng điểm lồi lõm trên núm chiêng bằng đôi tai thẩm âm tinh tường.

Nghệ thuật tranh đồng chạm nổi và tượng đồng mỹ nghệ
Từ nửa cuối thế kỷ XX đến nay, phát huy nền tảng kỹ thuật gò chạm đỉnh cao của cha ông, các nghệ nhân tại làng đúc đồng Đại Bái đã phát triển mạnh mẽ dòng tranh đồng chạm nổi cùng tượng đồng mỹ nghệ. Trên những tấm đồng vàng hoặc đồng đỏ nguyên tấm, các đề tài văn hóa truyền thống của dân tộc được tái hiện với bố cục chặt chẽ và chiều sâu không gian ba chiều cuốn hút.
Những bức tranh đồng tiêu biểu như Vinh quy bái tổ, Tứ quý, Cửu ngư quần hội, hay những bức tranh khắc họa cảnh sinh hoạt văn hóa Dân ca Quan họ Bắc Ninh, hình ảnh Khuê Văn Các và Chùa Một Cột đều đòi hỏi hàng trăm giờ lao động tỉ mỉ. Song hành cùng tranh đồng là hệ thống hoành phi, câu đối đồng chạm chữ thư pháp, cùng các pho tượng đồng danh nhân lịch sử, tượng Phật được đúc bằng phương pháp khuôn sáp kết hợp chạm tỉa nguội tinh vi.
Giá trị di sản và sức sống của làng đúc đồng Đại Bái
Không chỉ là một trung tâm sản xuất thủ công mỹ nghệ sầm uất của huyện Gia Bình, làng đúc đồng Đại Bái còn là một không gian văn hóa di sản sống động, nơi lưu giữ trọn vẹn phong tục tín ngưỡng thờ Tổ nghề, lễ hội truyền thống và tinh thần truyền nghề bền bỉ giữa các thế hệ cư dân vùng Kinh Bắc.
Không gian đền thờ Tổ nghề và lễ giỗ Tổ
Tâm điểm văn hóa tâm linh của toàn bộ làng nghề hội tụ tại cụm di tích đền thờ Tổ nghề (đền thờ đức thánh Nguyễn Công Truyền), đình Văn Lãng, đền thờ các vị Hậu Tiên Sư và khu lăng mộ Tổ nghề tại xã Đại Bái. Công trình đền thờ được kiến tạo theo lối kiến trúc truyền thống với những bức cửa võng chạm tứ linh và hệ thống đồ thờ tự bằng đồng khảm tam khí, ngũ sắc do chính các xóm thợ trong làng dâng cúng. Hiện nay, tại di tích vẫn bảo lưu được nhiều đạo sắc phong quý giá của các triều đại phong tặng đức Tổ nghề danh hiệu "Kim Ngân Đồng Tích Tứ Vật Nghệ Tổ Sư".
Hằng năm, cứ đến ngày 29 tháng 9 âm lịch, toàn thể nhân dân làng đúc đồng Đại Bái cùng các nghệ nhân làm ăn xa quê lại trở về mở hội giỗ Tổ nghề với nghi thức rước kiệu từ lăng Tổ về đền chính, lễ tế cổ truyền và lễ dâng tiến những tác phẩm đồ đồng tinh xảo nhất. Trong không gian lễ hội mùa thu vùng Gia Bình – Thuận Thành, du khách về chiêm bái đền Tổ nghề còn có dịp thưởng thức nét văn hóa ẩm thực miền quê Kinh Bắc với những đĩa bánh cuốn Mão Điền mềm mướt hay vị đậm đà của tương Đình Tổ truyền thống.
Sự tiếp nối bí quyết của thế hệ nghệ nhân
Bước vào kỷ nguyên hội nhập, làng nghề bên bờ sông Bái Giang xưa đã có bước chuyển mình mạnh mẽ nhưng vẫn kiên định giữ gìn cốt cách thủ công truyền thống. Hàng chục nghệ nhân nhân dân, nghệ nhân ưu tú của xã Đại Bái vẫn miệt mài bên bễ lửa và bàn chạm mỗi ngày để truyền dạy kỹ pháp "nghe tiếng búa biết độ đồng, nhìn sắc lửa đoán tuổi kim loại" cho lớp thợ trẻ kế cận. Nhiều công trình tượng đài đồng cỡ lớn, đại hồng chung nặng hàng chục tấn và các bộ đồ thờ tự tại các khu di tích lịch sử quốc gia đều mang dấu ấn bàn tay chế tác của những người thợ vùng đất Gia Bình.
Song song với việc bảo tồn kỹ nghệ chạm khắc, địa phương đã quy hoạch cụm công nghiệp làng nghề tập trung, áp dụng lò nấu đồng điện cảm ứng và quy trình xử lý môi trường tuần hoàn nhằm bảo vệ cảnh quan sinh thái. Trải qua bao biến thiên của thời cuộc, âm vang tiếng búa gò đồng nhịp nhàng nơi làng đúc đồng Đại Bái vẫn ngân vang bất tận như minh chứng sống động cho bản lĩnh sáng tạo của con người Bắc Ninh. Trên hành trình số hóa và tôn vinh các giá trị văn hiến bản địa, chuyên trang Bắc Ninh NSSC tiếp tục lưu trữ và lan tỏa hệ thống tư liệu bách khoa chuẩn xác về các làng nghề cổ truyền, góp phần đưa tinh hoa di sản vùng Kinh Bắc vươn xa bền vững.
NSSC Bắc Ninh
bacninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Bắc Ninh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Bắc Ninh.
Bài liên quan
Làng gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ - Tinh hoa chạm khắc và khảm trai đất cổ Từ Sơn
Làng gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ tại thành phố Từ Sơn, Bắc Ninh lưu giữ hàng trăm năm kỹ nghệ đục chạm tứ linh, ghép mộng cổ truyền và khảm ốc xà cừ tinh xảo.
Làng gốm Phù Lãng - Vẻ đẹp mộc mạc của dòng gốm sành nâu bên dòng sông Cầu
Làng gốm Phù Lãng tại thị xã Quế Võ, Bắc Ninh lưu giữ nghệ thuật chế tác gốm sành nâu men da lươn nung củi rừng và kỹ thuật đắp nổi truyền thống.
Làng tranh dân gian Đông Hồ - Hồn cốt mỹ thuật giấy điệp bên dòng sông Đuống
Làng tranh dân gian Đông Hồ bên bờ sông Đuống thuộc Thuận Thành, Bắc Ninh lưu giữ nghệ thuật tranh khắc gỗ in trên giấy dó quét điệp cùng bảng màu tự nhiên độc bản.



