Làng tranh dân gian Đông Hồ - Hồn cốt mỹ thuật giấy điệp bên dòng sông Đuống
NSSC Bắc NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Hình thành và phát triển suốt nhiều thế kỷ tại vùng đất cổ Thuận Thành, làng tranh dân gian Đông Hồ (tên Nôm xưa gọi là làng Mái) đã kiến tạo nên dòng hội họa khắc gỗ mang đậm bản sắc văn minh lúa nước Bắc Bộ. Nằm bên triền đê bờ nam sông Đuống thuộc phường Song Hồ, ngôi làng cổ lưu giữ kỹ thuật giấy dó quét điệp cùng kho tàng ván khắc gỗ thị qua những tờ tranh Tết cổ truyền.
Lịch sử hình thành làng tranh dân gian Đông Hồ bên dòng sông Đuống
Theo các nguồn gia phả cổ và tư liệu lịch sử mỹ thuật Việt Nam, làng tranh dân gian Đông Hồ có cội nguồn lâu đời, gắn liền với truyền thống khắc ván in phát triển tại vùng đất Siêu Loại – Thuận Thành từ thời Lý – Trần đến thời Lê sơ và đạt đỉnh cao hưng thịnh vào thế kỷ XVII – XIX. Vị trí giao thương thuận lợi dọc theo dòng Thiên Đức xưa đã giúp nghề in tranh của cư dân làng Mái lan tỏa khắp châu thổ sông Hồng.
Khởi nguồn nghề khắc ván in tại làng Mái cổ
Nằm trong không gian văn hóa cổ xưa bậc nhất của xứ Kinh Bắc, chỉ cách trung tâm Phật giáo cổ chùa Dâu, tòa thành cổ Luy Lâu và danh lam chùa Bút Tháp vài cây số dọc theo triền đê sông Đuống, vùng đất Đông Hồ sớm tiếp thu kỹ nghệ khắc ván gỗ in kinh sách và hội họa dân gian. Truyền thống chạm khắc mộc bản vốn có nền tảng vững chắc tại vùng đất Bắc Ninh – Bắc Giang, tiêu biểu như kho tàng Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm của thiền phái Trúc Lâm.
Khác với tranh cung đình hay tranh thờ mang tính nghi lễ tôn giáo nghiêm cẩn, tranh của làng Mái ra đời trực tiếp từ đời sống lao động của người nông dân đồng bằng Bắc Bộ. Ban đầu, người thợ chỉ vẽ tay hoặc khắc những bản ván nét đơn giản in mực đen trên giấy bản rồi dùng bút lông tô màu thủ công.
Không gian chợ tranh tháng Chạp và thú chơi Tết xưa
Trong ký ức văn hóa của cư dân châu thổ Bắc Bộ, danh tiếng làng nghề gắn liền với những phiên chợ tranh Tết cổ truyền họp ngay tại đình làng Đông Hồ vào tháng Chạp âm lịch hằng năm.
Đối với cư dân nông nghiệp xưa, việc treo một đôi tranh gà, tranh lợn, tranh Vinh hoa phú quý hay tranh Đám cưới chuột lên vách nhà vào chiều ba mươi Tết mang ý nghĩa tống cựu nghinh tân thiêng liêng. Những tờ tranh mộc mạc không chỉ làm bừng sáng không gian ngôi nhà truyền thống bên cạnh mâm cỗ Tết có hương vị bánh cuốn Mão Điền hay chum tương Đình Tổ đậm đà của vùng Thuận Thành, mà còn gửi gắm lời chúc phúc đầu năm về sự sinh sôi nảy nở, gia đạo thuận hòa, mùa màng bội thu và con cháu đỗ đạt hiển vinh.
| Yếu tố cấu thành di sản | Đặc điểm nguyên liệu và kỹ thuật truyền thống | Giá trị nghệ thuật và ý nghĩa văn hóa |
|---|---|---|
| Giấy dó quét điệp | Giấy dó thủ công quét hỗn hợp bột vỏ sò điệp tự nhiên trộn hồ bột gạo nấu chín bằng chổi lá thông | Tạo bề mặt nền trắng ngà óng ánh vân xà cừ tự nhiên, giúp giấy dai bền và làm nổi bật các lớp màu in |
| Hệ thống màu tự nhiên | Màu đỏ từ sỏi son đồi núi và gỗ vang, màu vàng từ hoa hòe, màu xanh từ lá chàm, màu đen từ than lá tre | Bảng màu trầm ấm, thuần khiết từ thảo mộc và khoáng vật tự nhiên, bền sắc theo thời gian |
| Ván khắc gỗ thị | Gỗ cây thị hoặc gỗ thừng mực thớ mịn, dẻo dai, chia thành bộ ván in mảng màu và một ván in đường nét đen | Đường khắc khỏe khoắn, cô đọng, chịu lực dập in hàng nghìn lần mà không bị cong vênh hay sứt mẻ |
| Quy trình in tranh | In lần lượt từng màu bệt từ đậm đến nhạt bằng bìa xơ mướp, phơi khô sau mỗi nước màu rồi in ván nét đen cuối | Đảm bảo độ chồng khít hài hòa giữa các mảng màu phẳng và đường viền nét đen sắc sảo, giàu biểu cảm |
Chất liệu giấy điệp và màu tự nhiên tại làng tranh dân gian Đông Hồ
Yếu tố cốt lõi làm nên bản sắc độc nhất vô nhị của làng tranh dân gian Đông Hồ trên bản đồ hội họa dân gian chính là sự kết hợp hoàn hảo giữa nền giấy dó quét điệp và hệ thống màu tự nhiên chiết xuất hoàn toàn từ cỏ cây, đất đá bản địa. Không sử dụng hóa chất tổng hợp, mỗi tờ tranh là sự kết tinh kỳ diệu của thiên nhiên vùng đất Việt Nam.
Kỹ nghệ chế tác giấy dó quét hồ điệp óng ánh
Nền tảng vật chất đầu tiên tạo nên vẻ đẹp riêng biệt của tờ tranh Đông Hồ là giấy dó kết hợp với lớp hồ điệp lấp lánh. Nguồn giấy dó truyền thống được đặt từ các làng nghề làm giấy thủ công lâu đời như làng giấy dó Yên Thái ở vùng Bưởi (Hà Nội) hoặc làng Dương Ổ (Phong Khê, Bắc Ninh).
Để chế biến lớp điệp phủ nền, người thợ tuyển chọn loại vỏ sò điệp mỏng, có ánh xà cừ tự nhiên khai thác từ vùng biển Quảng Ninh, Hải Phòng. Vỏ sò điệp sau khi rửa sạch và phơi khô sẽ được giã nhỏ bằng cối đá rồi sàng lọc thành bột điệp trắng ngà điểm những hạt tinh thể nhỏ li ti. Bột điệp này được nhào trộn cùng hồ loãng nấu từ bột gạo tinh khiết.

Bảng màu thảo mộc khoáng vật và ván khắc gỗ thị
Song hành cùng nền giấy điệp là bảng màu tự nhiên mộc mạc nhưng rực rỡ, được người dân phường Song Hồ chắt lọc từ chính sản vật núi rừng và đồng ruộng quê hương. Toàn bộ các sắc màu cơ bản trong tranh Đông Hồ đều có nguồn gốc hữu cơ hoặc khoáng chất tự nhiên được chế biến công phu:
- Màu đỏ sỏi son và đỏ gỗ vang: Sắc đỏ trầm ấm được lấy từ những viên sỏi son đỏ khai thác trên các vùng đồi núi trung du đem mài mịn với nước mưa trong vắt; trong khi sắc đỏ tươi thắm (đỏ điều) được nấu cô đặc từ lõi cây gỗ vang.
- Màu vàng hoa hòe và hạt dành dành: Sắc vàng dịu nhẹ đặc trưng cho nền tranh mùa xuân được chưng cất từ nụ hoa hòe phơi khô sao vàng hoặc quả dành dành chín mọng, kết hợp cùng hồ điệp tạo nên lớp nền vàng ấm áp.
- Màu xanh lá chàm và gỉ đồng: Sắc xanh lam trầm mặc được chiết xuất từ lá cây chàm, còn sắc xanh lục biếc được điều chế từ tinh thể gỉ đồng ngâm dấm thanh và lá thông.
- Màu đen than lá tre và rơm nếp: Sắc đen thẫm dùng cho bản in nét cuối cùng được tạo nên từ tro đốt lá tre khô hoặc rơm lúa nếp cái hoa vàng ủ kỹ, mang lại độ đen nhánh, sâu thẳm và bền màu vĩnh cửu.
- Màu trắng tinh khiết của bột vỏ điệp: Được giữ nguyên từ lớp bột sò điệp nghiền mịn trộn hồ gạo mà không cần bất kỳ chất tẩy trắng hóa học nào.
Để chuyển tải những sắc màu ấy lên mặt giấy, các nghệ nhân chế tác hệ thống ván khắc gỗ thị hoặc gỗ thừng mực — những loại gỗ có thớ mịn, mềm dẻo nhưng dai chắc, không bị co ngót hay nứt vỡ khi tiếp xúc thường xuyên với độ ẩm của hồ màu.
Giá trị mỹ thuật và triết lý sống trong làng tranh dân gian Đông Hồ
Vượt lên trên giá trị của một sản phẩm thủ công truyền thống, các tác phẩm ra đời từ làng tranh dân gian Đông Hồ là bộ bách khoa thư bằng hình ảnh phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan và khát vọng thẩm mỹ của người Việt cổ. Mỗi bức tranh là sự hòa quyện giữa ngôn ngữ tạo hình ước lệ, bố cục chặt chẽ và tư tưởng nhân văn sâu sắc.
Bố cục ước lệ và các đề tài tranh tiêu biểu
Ngôn ngữ tạo hình trong tranh Đông Hồ mang đậm tính khái quát, cô đọng và biểu trưng cao độ của mỹ thuật dân gian phương Đông.
- Tranh chúc tụng và biểu tượng cát tường: Tiêu biểu là bộ tranh Vinh hoa phú quý (cậu bé ôm gà trống và ôm vịt sen), Lợn đàn (lợn mẹ và đàn lợn con với xoáy âm dương trên mình tượng trưng cho sự sinh sôi sung túc), Gà đàn, Gà Đại cát, Cá chép trông trăng.
- Tranh sinh hoạt lao động và phong tục lễ hội: Khắc họa nhịp sống thanh bình của làng quê Việt Nam qua các bức Chăn trâu thổi sáo, Canh nông chi đồ, Hứng dừa, Đấu vật, Đánh đu, Rước rồng, hòa điệu cùng không gian văn hóa Dân ca Quan họ Bắc Ninh trữ tình.
- Tranh châm biếm và ngụ ngôn triết lý: Nổi bật nhất là kiệt tác Đám cưới chuột (hay Chuột vinh quy) mượn hình ảnh đoàn chuột rước kiệu mang chim, mang cá cống nạp cho mèo già để phê phán thói quan lại nhũng nhiễu dưới chế độ phong kiến xưa, hay bức Thầy đồ Cóc dạy học, Đánh ghen.
- Tranh lịch sử và truyện Nôm cổ điển: Tôn vinh hào khí dân tộc qua các bức Bà Triệu cưỡi voi, Hai Bà Trưng, Ngô Quyền, Phù Đổng Thiên Vương, đồng thời minh họa cốt truyện Truyện Kiều, Thạch Sanh, Tứ quý và Tố nữ.

Quy trình in ván màu chồng lớp và ván nét cuối
Kỹ thuật in tranh tại làng tranh dân gian Đông Hồ tuân thủ nguyên lý đồ họa khắc gỗ nổi truyền thống với độ chính xác cao trong từng thao tác thủ công.
Trong quá trình thực hành nghề, người thợ ngồi trên chiếu cói, trước mặt đặt chiếc bàn in chứa thuốc màu thấm đều trên lớp xơ mướp đàn hồi (bìa màu). Đầu tiên, người thợ đặt bản ván màu thứ nhất úp xuống bìa màu để mặt gỗ hút đều sắc màu, sau đó lật ngửa ván gỗ đặt ngay ngắn lên xấp giấy dó quét điệp (mỗi xấp gọi là một tay tranh gồm 100 tờ).
Hành trình bảo tồn di sản của làng tranh dân gian Đông Hồ đương đại
Trải qua những thăng trầm của lịch sử và sự thay đổi của thị hiếu hiện đại, làng tranh dân gian Đông Hồ từng đối mặt với nguy cơ mai một vào những thập niên cuối thế kỷ XX. Tuy nhiên, nhờ tình yêu nghề cháy bỏng của những gia tộc nghệ nhân tâm huyết cùng sự quan tâm bảo tồn của Nhà nước, dòng tranh quý giá bên bờ nam sông Đuống đã từng bước hồi sinh mạnh mẽ.
Tâm huyết gìn giữ ván cổ của các thế hệ nghệ nhân
Nhắc đến công cuộc cứu nguy và phục hưng di sản tranh khắc gỗ Đông Hồ từ thập niên 1990 đến nay, giới nghiên cứu văn hóa luôn trân trọng ghi nhận đóng góp to lớn của hai đại gia tộc làm tranh lâu đời tại phường Song Hồ gắn liền với tên tuổi của nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế và cố nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam.
Không chỉ lưu giữ hiện vật, các gia tộc Nguyễn Đăng và Nguyễn Hữu còn dốc sức phục chế lại những mẫu tranh thất truyền dựa trên các bản in cổ lưu giữ tại bảo tàng, đồng thời truyền dạy tỉ mỉ kỹ thuật đục ván, nấu hồ điệp, pha chế màu tự nhiên cho con cháu và thế hệ trẻ địa phương.
Hồ sơ di sản nhân loại và sức sống văn hóa mới
Nhằm tôn vinh giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học đặc biệt của dòng tranh dân gian đặc sắc này, năm 2012, nghề làm tranh dân gian Đông Hồ đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Đặc biệt, năm 2023, công trình Trung tâm Bảo tồn tranh dân gian Đông Hồ tại phường Song Hồ, thị xã Thuận Thành đã chính thức khánh thành, quy tụ không gian trưng bày hàng trăm bản khắc cổ, tư liệu lịch sử và khu vực trình diễn thực hành nghề của các nghệ nhân. Ngày nay, vẻ đẹp óng ánh của làng tranh dân gian Đông Hồ vẫn tỏa sáng bền bỉ như một biểu tượng văn hiến bất diệt của quê hương Kinh Bắc. Trên hành trình số hóa và lan tỏa hệ thống di sản văn hóa bản địa, chuyên trang Bắc Ninh NSSC luôn chú trọng cập nhật những tư liệu bách khoa chuẩn xác nhằm giới thiệu tinh hoa thủ công truyền thống của vùng đất Bắc Ninh tới đông đảo công chúng.
NSSC Bắc Ninh
bacninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Bắc Ninh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Bắc Ninh.
Bài liên quan
Làng gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ - Tinh hoa chạm khắc và khảm trai đất cổ Từ Sơn
Làng gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ tại thành phố Từ Sơn, Bắc Ninh lưu giữ hàng trăm năm kỹ nghệ đục chạm tứ linh, ghép mộng cổ truyền và khảm ốc xà cừ tinh xảo.
Làng gốm Phù Lãng - Vẻ đẹp mộc mạc của dòng gốm sành nâu bên dòng sông Cầu
Làng gốm Phù Lãng tại thị xã Quế Võ, Bắc Ninh lưu giữ nghệ thuật chế tác gốm sành nâu men da lươn nung củi rừng và kỹ thuật đắp nổi truyền thống.
Lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm - Nét đẹp rước lễ chốn tổ Trúc Lâm
Lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm diễn ra từ ngày 12 đến 14 tháng 2 âm lịch bên ngã ba Phượng Nhãn, tái hiện nghi thức rước lễ cổ truyền và tôn vinh Tam tổ Trúc Lâm.



