Lễ hội chùa Dâu - Không gian tín ngưỡng Tứ Pháp cổ xưa vùng Luy Lâu
NSSC Bắc NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Trải qua gần hai thiên niên kỷ lưu truyền bên bờ sông Dâu cổ thuộc thị xã Thuận Thành, lễ hội chùa Dâu được tôn vinh là lễ hội Phật giáo và tín ngưỡng nông nghiệp lâu đời bậc nhất Việt Nam. Cứ đến ngày mồng 8 tháng 4 âm lịch, không gian quanh tháp Hòa Phong và chùa Tổ lại rợp bóng cờ hội trong cuộc đại rước kiệu Pháp Vân chùa Dâu, Pháp Vũ chùa Đậu, Pháp Lôi chùa Tướng và Pháp Điện chùa Dàn.
Cội nguồn tín ngưỡng Tứ Pháp và lịch sử lễ hội chùa Dâu
Lịch sử hình thành lễ hội chùa Dâu gắn liền trực tiếp với quá trình du nhập Phật giáo trực tiếp từ Ấn Độ bằng đường biển vào trung tâm Giao Châu ngay từ những thế kỷ đầu Công nguyên. Không chỉ mang dấu ấn của một đại lễ Phật đản cổ xưa, lễ hội còn phản ánh sự sáng tạo văn hóa phi thường của tổ tiên người Việt trong việc bản địa hóa tôn giáo ngoại sinh thành hệ thống thần linh che chở cho nghề trồng lúa nước.
Huyền tích Phật Mẫu Man Nương vùng cổ Luy Lâu
Theo bộ sử liệu mộc bản cổ Cổ Châu Pháp Vân Phật bản hạnh ngữ lục lưu giữ tại di tích chùa Dâu, vào khoảng cuối thế kỷ II đầu thế kỷ III, vùng đất thành cổ Luy Lâu bên dòng sông Dâu (nhánh cổ của sông Đuống) là đô thị sầm uất và trung tâm giao thương, dịch kinh Phật giáo lớn bậc nhất khu vực. Tại làng Mẫn Xá gần thành Luy Lâu có người con gái tên là Man Nương nổi tiếng hiền thảo, nhân từ, đã đến chùa Linh Quang thọ giáo nhà sư Ấn Độ Khâu Đà La (Ksudra). Cảm kích trước tấm lòng chân thành của người thiếu nữ bản địa, vị cao tăng đã truyền thụ đạo pháp và trao cho nàng cây tích trượng thần để cắm xuống đất cứu giải nạn hạn hán khốc liệt đang hoành hành khắp vùng.
Sau khi Man Nương sinh hạ một bé gái trong sự linh ứng kỳ diệu, nhà sư Khâu Đà La đã đem đứa trẻ hóa thân vào lòng một cây dung thụ cổ thụ bên bờ sông. Nhiều năm sau, trong một trận mưa bão lớn, cây cổ thụ bật gốc trôi dọc theo dòng sông Dâu về dừng lại ngay bến nước trước thành Luy Lâu. Các nghệ nhân trong vùng đã dùng gỗ thân cây tạc thành bốn pho tượng nữ Phật uy nghiêm tượng trưng cho bốn thế lực tự nhiên là Mây, Mưa, Sấm, Chớp, đồng thời lấy khối đá phát sáng bên trong lõi cây (Thạch Quang Phật) đem thờ tự trang trọng. Khi Phật Mẫu Man Nương viên tịch vào ngày mồng 8 tháng 4 âm lịch, nhân dân vùng Dâu đã tôn lập chùa Tổ tại làng Mẫn Xá để phụng thờ bà và lấy chính ngày này làm ngày hội Phật đản kiêm lễ giỗ Tổ truyền thống của cả vùng.
Sự dung hợp Phật giáo và nông nghiệp lúa nước
Sự ra đời của tín ngưỡng Tứ Pháp tại vùng Dâu – Luy Lâu đã đánh dấu bước chuyển hóa lịch sử khi các vị thần tự nhiên của cư dân Lạc Việt hòa quyện làm một với hình tượng Đức Phật từ bi. Bốn pho tượng gỗ dung thụ được rước về ngự tại bốn ngôi chùa lớn dọc theo đôi bờ sông Dâu: chị cả Pháp Vân chùa Dâu (Bà Dâu) cai quản mây lành, chị hai Pháp Vũ chùa Đậu (Bà Đậu) làm mưa tưới mát ruộng đồng, chị ba Pháp Lôi chùa Tướng (Bà Tướng) gióng tiếng sấm đầu hạ đánh thức vạn vật, và em út Pháp Điện chùa Dàn (Bà Dàn) phát tia chớp soi sáng đất trời.
Trong suốt các triều đại phong kiến độc lập từ thời Đinh – Tiền Lê tại Cố đô Hoa Lư cho tới khi vua Lý Thái Tổ khai sáng vương triều nhà Lý và dời đô về Hoàng thành Thăng Long, lễ hội cầu mưa và rước tượng Tứ Pháp vùng Dâu luôn được triều đình nâng lên tầm quốc lễ. Sử cũ ghi chép rằng các bậc hoàng đế thời Lý, thời Trần, thời Lê mỗi khi gặp năm nắng hạn đều đích thân ngự giá về Luy Lâu làm lễ cầu đảo hoặc rước tượng Pháp Vân, Pháp Vũ về kinh sư và khu vực Văn Miếu Quốc Tử Giám để lập đàn cầu mưa, khẳng định vị thế tâm linh tối thượng của lễ hội vùng Dâu trong đời sống quốc gia.
| Danh hiệu trong Tứ Pháp | Ngôi chùa phụng thờ tại Thuận Thành | Quyền năng tự nhiên | Vai trò trong nghi thức lễ hội chùa Dâu |
|---|---|---|---|
| Phật Mẫu Man Nương | Chùa Tổ Mẫn Xá (Phúc Nghiêm tự) | Nguồn cội sinh thành Tứ Pháp | Đón nhận lễ dâng hương báo hiếu của các chùa trong vùng |
| Đức Pháp Vân (Bà Dâu) | Chùa Dâu (Diên Ứng tự / Pháp Vân tự) | Quản lĩnh mây lành (Thần Vân) | Ngôi vị chị cả chủ trì đại hội tụ kiệu rước tại sân chùa Dâu |
| Đức Pháp Vũ (Bà Đậu) | Chùa Đậu (Thành Đạo tự) | Ban phát mưa ngọt (Thần Vũ) | Tham gia nghi thức chạy kiệu, cướp nước cầu mưa đầu mùa hạ |
| Đức Pháp Lôi (Bà Tướng) | Chùa Tướng (Phi Tướng tự) | Gióng sấm đầu mùa (Thần Lôi) | Thực hành nghi thức múa gậy Tứ Pháp dẹp trừ chướng khí |
| Đức Pháp Điện (Bà Dàn) | Chùa Dàn (Trí Quả tự) | Phát tia sáng chớp (Thần Điện) | Kết hợp cùng ba bà chị tạo thế âm dương giao hòa cho mùa màng |
Không gian văn hóa vùng Dâu và thời gian mở lễ hội chùa Dâu
Khác biệt với những lễ hội chỉ diễn ra trong khuôn viên một di tích đơn lẻ, lễ hội chùa Dâu là một đại lễ hội liên làng, liên xã trải rộng trên toàn bộ vùng đất cổ Luy Lâu thuộc phường Thanh Khương, xã Hà Mãn, xã Trí Quả và các vùng phụ cận của thị xã Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh.
Mạng lưới tứ đại cổ tự và mười hai làng tổng
Không gian thực hành lễ hội kết nối hữu cơ năm ngôi cổ tự cốt lõi của hệ thống Tứ Pháp (chùa Dâu, chùa Đậu, chùa Tướng, chùa Dàn và chùa Tổ Mẫn Xá) cùng đình làng và chùa chiền của mười hai thôn làng thuộc tổng Khương Tự xưa như Khương Tự, Thanh Tương, Nội Viên, Ngoại Viên, Mẫn Xá, Công Hà, Cửu Tự, Đạo Tú. Trung tâm hội tụ lớn nhất là quần thể kiến trúc "nội Công ngoại Quốc" bề thế của chùa Dâu với ngọn tháp Hòa Phong cổ kính xây bằng gạch trần thời Trần sừng sững giữa sân chùa rộng lớn.
Từ không gian lễ hội vùng Dâu bên dòng sông cổ, mạch văn hóa tâm linh vùng Nam sông Đuống còn lan tỏa mạnh mẽ tới các di tích quốc gia đặc biệt nằm kề cận như khu di tích lăng Kinh Dương Vương tại xã Đại Đồng Thành, tuyệt tác kiến trúc gỗ chùa Bút Tháp bên triền đê hữu ngạn, cũng như kết nối sang bờ bắc sông Đuống với chùa Phật Tích và khu di tích đền Đô. Sự liên kết chặt chẽ giữa mười hai làng cổ dọc theo các triền đê, bến nước và cánh đồng lúa chiêm đang thì con gái đã tạo nên một không gian văn hóa cộng đồng vô cùng rộng mở và trù phú.

Ngày Phật đản mồng Tám tháng Tư âm lịch cổ truyền
Trong khi phần lớn các lễ hội truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ như hội Lim hay lễ hội đền Đô thường tập trung vào ba tháng mùa xuân nông nhàn, thì lễ hội vùng Dâu lại được tổ chức vào đầu tháng Tư âm lịch — thời điểm giao mùa từ xuân sang hạ khi những cơn mưa rào đầu mùa có ý nghĩa quyết định đối với sự sinh trưởng của cây lúa. Câu ca dao cổ "Dù ai đi đâu về đâu / Hễ trông thấy tháp chùa Dâu thì về / Dù ai buôn bán trăm nghề / Nhớ ngày tháng Tư thì về hội Dâu" đã trở thành lời hẹn ước thiêng liêng ăn sâu vào tiềm thức bao thế hệ người Việt.
Lễ hội diễn ra liên tục từ ngày mồng 1 đến ngày mồng 9 tháng 4 âm lịch, trong đó ba ngày cao điểm nhất là từ mồng 7 đến mồng 9 tháng 4 và ngày chính hội là mồng 8 tháng 4 âm lịch. Theo lịch sử Phật giáo cổ truyền Việt Nam, ngày mồng 8 tháng 4 âm lịch chính là ngày lễ tắm Phật (Phật đản cổ) kỷ niệm ngày Đức Phật Thích Ca đản sinh, đồng thời trùng khớp với ngày hóa của Phật Mẫu Man Nương và ngày ra đời của bốn pho tượng Tứ Pháp. Việc mở hội đúng vào tiết Lập hạ phản ánh rõ nét tâm thức cầu mưa, cầu nắng thuận hòa của cư dân nông nghiệp vùng châu thổ sông Hồng.
Nghi thức rước kiệu Tứ Pháp đặc sắc trong lễ hội chùa Dâu
Giá trị di sản độc bản làm nên danh tiếng lẫy lừng của lễ hội chùa Dâu nằm ở hệ thống nghi thức rước kiệu Tứ Pháp, trình diễn tích trò tâm linh tái hiện sự vận hành của các quy luật tự nhiên trong vũ trụ. Mọi nghi lễ đều được cử hành theo đúng cổ lệ hàng nghìn năm với sự phân công vai trò chặt chẽ giữa các làng thuộc tổng Khương Tự.
Cuộc hội tụ của bốn vị Phật về chùa Tổ
Vào sáng ngày chính hội mồng 8 tháng 4 âm lịch, từ khắp các ngả đường quê vùng Thuận Thành, các đoàn rước kiệu uy nghi bắt đầu khởi hành trong tiếng trống sấm, tiếng chiêng đồng vang dội và rừng cờ ngũ sắc, cờ thần bay phấp phới. Từ các ngôi chùa phụng thờ riêng biệt, kiệu rước Pháp Vũ chùa Đậu, kiệu rước Pháp Lôi chùa Tướng và kiệu rước Pháp Điện chùa Dàn cùng hàng trăm trai đinh mặc áo nẹp đỏ, thắt lưng điều tiến về hội tụ cùng chị cả Pháp Vân chùa Dâu tại khoảng sân gạch rộng trước tháp Hòa Phong. Mỗi cỗ kiệu bát cống sơn son thếp vàng đều được che lọng vàng, tàn quạt trang nghiêm, đi kèm đội bát bửu, gươm trường, ngựa hồng, ngựa bạch và phường nhạc bát âm.
Theo nghi thức truyền thống, sau khi các đoàn kiệu tề tựu đông đủ tại sân chùa Dâu để làm lễ bái vọng và nhập đám, đại đoàn rước sẽ cùng nhau di chuyển về chùa Tổ tại làng Mẫn Xá để bốn người con gái Tứ Pháp thực hiện nghi lễ dâng hương báo hiếu mẹ là Phật Mẫu Man Nương. Hình ảnh bốn cỗ kiệu Phật uy nghi nối tiếp nhau đi giữa biển người thành kính dọc theo bờ sông Dâu cổ không chỉ thể hiện sự tôn nghiêm của đạo Phật mà còn tôn vinh đạo lý hiếu thảo, tình chị em ruột thịt gắn bó keo sơn trong gia đình truyền thống Việt Nam.

Tục cướp nước và nghi thức múa gậy Tứ Pháp
Điểm nhấn kịch tính và mang đậm bản sắc tín ngưỡng cầu mùa nhất trong cuộc đại rước kiệu là nghi thức "đua kiệu" gắn liền với tục cướp nước và màn múa gậy Tứ Pháp giữa hai đoàn rước chùa Tướng (thờ Thần Sấm Pháp Lôi) và chùa Dàn (thờ Thần Chớp Pháp Điện). Trong tâm thức dân gian vùng Luy Lâu, sấm và chớp luôn đi liền với nhau để báo hiệu cơn mưa rào giải hạn; vì vậy trên đường rước kiệu hội tụ về chùa Dâu, trai đinh hai làng Thanh Tương và Trí Quả thực hiện màn rước kiệu chạy nhanh đầy sôi động nhằm tranh đón nguồn nước đầu tiên mang về tưới mát cho đồng ruộng làng mình.
Khi các đoàn kiệu tiến vào khu vực cổng tam quan và sân chùa chính, đội quân cầm gậy tre sơn hai màu đỏ – trắng của hai chùa Tướng và chùa Dàn thực hiện vũ điệu múa gậy Tứ Pháp (còn gọi là đấu gậy). Những chiếc gậy chạm vào nhau phát ra âm thanh giòn giã kết hợp cùng tiếng trống sấm dồn dập và những bước chạy kiệu xoay tròn trên sân gạch nhằm mô phỏng tiếng sấm rền vang và ánh chớp lóe sáng xé tan bầu trời oi bức, thúc giục mây lành tụ lại thành mưa ngọt:
- Nghi lễ tắm Phật (Mộc dục): Cử hành trang nghiêm vào đêm trước ngày chính hội bằng nước tinh khiết ướp hương hoa sen, hoa nhài nhằm thanh tẩy bụi trần và cầu tâm hồn trong sáng.
- Lễ rước kiệu Tứ Pháp thăm mẹ: Tái hiện hành trình bốn vị nữ Phật từ chùa Dâu, chùa Đậu, chùa Tướng, chùa Dàn hội tụ về dâng hương Phật Mẫu Man Nương tại chùa Tổ Mẫn Xá.
- Tục cướp nước và đua kiệu cầu mưa: Biểu đạt khát vọng mãnh liệt của cư dân trồng lúa nước về nguồn nước dồi dào, xua tan hạn hán ngay khi bước vào vụ mùa mới.
- Vũ điệu múa gậy Tứ Pháp: Tích trò diễn xướng nghi lễ độc đáo mô phỏng sự giao hòa âm dương giữa sấm và chớp để khai mở sinh khí cho đất trời Luy Lâu.
Sinh hoạt diễn xướng dân gian và giá trị của lễ hội chùa Dâu
Bên cạnh các nghi thức Phật giáo và tín ngưỡng nông nghiệp trang trọng, phần hội của lễ hội chùa Dâu mở ra một bức tranh văn hóa dân gian đa dạng, nơi hội tụ tinh hoa nghệ thuật trình diễn, nghề thủ công mỹ nghệ và ẩm thực cổ truyền của vùng đất Nam sông Đuống.
Không gian văn hóa hội hè bên dòng sông Dâu
Trong suốt những ngày mở hội tháng Tư, toàn bộ khuôn viên chùa Dâu, chùa Đậu, chùa Tổ và các đình làng trong tổng Khương Tự trở thành sân khấu trình diễn nghệ thuật dân gian rộn ràng. Ngay trên mặt hồ nước trước chùa và dưới bóng cây cổ thụ quanh tháp Hòa Phong, các liền anh liền chị lại say sưa cất tiếng hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh mượt mà, bên cạnh các tiết mục múa lân sư rồng, múa trống Bồng, hát trống quân, hát chèo cổ, cờ tướng, đấu vật và kéo co giữa các thôn làng.
Không gian lễ hội vùng Dâu còn là dịp tôn vinh các giá trị văn hóa vật thể và ẩm thực đặc trưng của vùng đất Thuận Thành – Kinh Bắc. Du khách về trẩy hội vừa được chiêm ngưỡng bộ Mộc bản cổ 107 ván khắc chữ Hán – chữ Nôm tại chùa Dâu có kỹ thuật chạm khắc tinh xảo gắn bó mật thiết với nghề khắc ván in của làng tranh dân gian Đông Hồ, vừa được tìm hiểu văn hóa ẩm thực chay tịnh dâng Phật. Trong các mâm cỗ truyền thống của người dân vùng Dâu không thể thiếu bát tương Đình Tổ ủ mốc ngô nếp vàng óng, sánh mịn dùng kèm đậu phụ và rau củ thanh đạm, cùng những thức quà nức tiếng của xứ Bắc như bánh phu thê Đình Bảng hay bánh khúc làng Diềm.
Bảo tồn Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Với lịch sử hình thành gần hai nghìn năm tuổi và những giá trị văn hóa, tôn giáo, dân tộc học vô giá, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức quyết định đưa lễ hội chùa Dâu (thị xã Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh) vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Danh hiệu cao quý này kết hợp cùng vị thế Di tích quốc gia đặc biệt của ngôi cổ tự và hai Bảo vật quốc gia (Bộ tượng Phật Tứ Pháp và Mộc bản chùa Dâu) đã tạo nên một chỉnh thể di sản hoàn mỹ hiếm có trong kho tàng văn hóa Việt Nam.
Hiện nay, chính quyền thị xã Thuận Thành cùng ban quản lý di tích và nhân dân mười hai làng vùng Dâu luôn chú trọng công tác bảo tồn nguyên trạng các nghi thức rước kiệu cổ truyền, phục dựng trang phục lễ hội chuẩn mực và truyền dạy ý nghĩa nhân văn của tín ngưỡng Tứ Pháp cho thế hệ trẻ. Trải qua bao biến thiên của thời đại, tiếng trống hội tháng Tư bên tháp Hòa Phong trong lễ hội chùa Dâu vẫn ngân vang bất tận, kết tinh khát vọng hòa bình, ấm no và tình đoàn kết gắn bó của cộng đồng cư dân đất Việt. Nhằm lưu giữ và lan tỏa trọn vẹn hệ giá trị di sản văn hiến cổ xưa ấy, chuyên trang Bắc Ninh NSSC tiếp tục đồng hành cung cấp nguồn dữ liệu bách khoa chuẩn xác phục vụ độc giả và các nhà nghiên cứu trên khắp mọi miền.
NSSC Bắc Ninh
bacninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Bắc Ninh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Bắc Ninh.
Bài liên quan
Lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm - Nét đẹp rước lễ chốn tổ Trúc Lâm
Lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm diễn ra từ ngày 12 đến 14 tháng 2 âm lịch bên ngã ba Phượng Nhãn, tái hiện nghi thức rước lễ cổ truyền và tôn vinh Tam tổ Trúc Lâm.
Lễ hội Yên Thế - Bản anh hùng ca thượng võ giữa núi rừng Phồn Xương
Lễ hội Yên Thế diễn ra từ ngày 15 đến 17 tháng 3 dương lịch tại đồn Phồn Xương, tái hiện nghi thức tế cờ hào hùng và tôn vinh nghĩa quân Hoàng Hoa Thám.
Rượu làng Vân - Danh tửu tiến vua nức tiếng bên dòng sông Cầu Kinh Bắc
Rượu làng Vân mang danh hiệu Vân hương mỹ tửu từ năm 1703 nhờ nếp cái hoa vàng và men thuốc bắc 36 vị. Tìm hiểu lịch sử danh tửu tiến vua bên dòng sông Cầu.



