Bỏ qua đến nội dung

Đền Bà Chúa Kho - Di tích tâm linh thờ vị phúc thần giữ kho lương thời Lý trên núi Kho

Nằm uy nghiêm giữa vùng đồi thông xanh rợp bóng nơi cửa ngõ phía Bắc thành phố Bắc Ninh, đền Bà Chúa Kho là công trình kiến trúc tín ngưỡng cấp Quốc gia giàu giá trị lịch sử. Quần thể cổ kính này tôn vinh tấm gương trung liệt của vị nữ phúc thần đã khai khẩn ruộng đồng và quản lý quốc khố triều Lý.

NSSC Bắc NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Không gian kiến trúc cổ kính của di tích lịch sử đền Bà Chúa Kho trên sườn núi Kho Bắc Ninh

Tựa lưng vào sườn núi Kho khoáng đạt và hướng mặt về dòng sông Cầu hiền hòa tại làng Cổ Mễ, đền Bà Chúa Kho (tên chữ là Chủ khố linh từ) từ lâu đã trở thành điểm hội tụ văn hóa tâm linh tiêu biểu của vùng đất Kinh Bắc. Không chỉ sở hữu nghệ thuật chạm khắc gỗ tinh xảo qua cổng Tam quan, tòa Tiền tế và Hậu cung Đền Thượng, nơi đây còn khắc ghi dấu ấn hào hùng về kho lương thực thời Lý trong thế kỷ XI.

Cội nguồn lịch sử đền Bà Chúa Kho và sự tích thời Lý

Lịch sử hình thành đền Bà Chúa Kho gắn liền chặt chẽ với công cuộc khẩn hoang phát triển nông nghiệp và cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược lần thứ hai (1076 – 1077) dưới thời vương triều nhà Lý. Mỗi lớp trầm tích tại sườn đồi Cổ Mễ đều phản chiếu tấm lòng tri ân sâu sắc của nhân dân đối với bậc nữ lưu kiệt xuất đã hiến dâng trọn đời cho dân, cho nước.

Công cuộc khẩn hoang lập ấp tại Quả Cảm và Cổ Mễ

Theo thần tích lưu giữ tại địa phương cùng các nguồn sử liệu truyền thống vùng Vũ Ninh, nhân vật lịch sử được phụng thờ tại đền Bà Chúa Kho là một người phụ nữ xuất thân từ gia đình nông dân nghèo khó nhưng hiền lương, đảm đang tại làng Quả Cảm (khu vực giáp ranh làng Cổ Mễ, nay thuộc phường Hòa Long và phường Vũ Ninh, thành phố Bắc Ninh). Từ thuở thiếu thời, bà đã nổi tiếng khắp vùng bởi nhan sắc đoan trang, trí tuệ mẫn tiệp cùng tài năng tổ chức sản xuất, canh tác ruộng đồng và quản lý tiền lương vô cùng chặt chẽ, minh bạch.

Sau khi được tuyển vào cung làm hoàng phi dưới triều Lý, thay vì an hưởng vinh hoa phú quý nơi lầu son gác tía tại kinh thành Thăng Long, bà đã dâng tấu xin nhà vua cho phép trở về quê hương vùng Vũ Ninh – Cổ Mễ để chiêu tập dân nghèo phiêu tán, khai hoang phục hóa những vùng đất trũng hoang hóa ven sông Cầu. Dưới sự dẫn dắt tận tụy của bà, hàng chục trang ấp trù phú đã lần lượt hình thành quanh chân núi Kho, vùng đất Quả Cảm, Cổ Mễ, Thượng Đồng, tạo nên một vựa lúa màu mỡ đóng góp nguồn lương thảo dồi dào cho quốc khố Đại Việt vào giữa thế kỷ XI.

Trọng trách coi giữ kho lương thực trên núi Kho

Vào những năm 1076 – 1077, trước cuộc tiến công xâm lược quy mô lớn của đại quân nhà Tống từ phương Bắc tràn xuống, Thái úy Lý Thường Kiệt đã quyết định thiết lập hệ thống phòng ngự chiến lược dọc theo bờ Nam sông Cầu, làm nên phòng tuyến sông Như Nguyệt lừng lẫy trong lịch sử giữ nước. Trong thế trận toàn dân kháng chiến ấy, cụm đồi núi Kho và khu vực Cầu Gạo tại làng Cổ Mễ — nằm ngay hậu phương trực tiếp của chiến tuyến sông Cầu và án ngữ trục giao thông huyết mạch từ biên giới Lạng Sơn về kinh đô Thăng Long — đã được triều đình nhà Lý lựa chọn làm nơi đặt đại bản doanh hậu cần và kho lương thực thời Lý trọng yếu của quốc gia.

Với uy tín và năng lực tổ chức xuất sắc, Bà Chúa Kho được triều đình giao phó trọng trách trực tiếp quản lý, điều phối, tích trữ và bảo vệ toàn bộ kho lương thực quân đội tại sườn núi Kho. Trong suốt những tháng ngày chiến sự ác liệt khi âm hưởng hào hùng của bài thơ thần Nam quốc sơn hà vang vọng khắp đôi bờ sông Như Nguyệt, bà đã ngày đêm chỉ huy dân binh vận chuyển thóc gạo từ các trang ấp về kho, kịp thời cấp phát lương thảo nuôi quân đánh giặc và cứu tế dân nghèo vượt qua nạn đói chiến tranh.

Sự hy sinh năm 1077 và sắc phong Chủ khố linh từ

Đỉnh điểm bi tráng trong cuộc đời Bà Chúa Kho diễn ra vào ngày 12 tháng Giêng năm Đinh Tỵ (1077). Khi một cánh quân giặc vượt sông Cầu đánh úp vào khu vực hậu cứ nhằm cướp phá nguồn lương thảo của quân đội Đại Việt, bà vẫn kiên cường bám trụ tại sườn núi Kho, vừa chỉ huy lực lượng dân binh chống trả quyết liệt để bảo vệ kho tàng, vừa tiếp tục mở kho phát lương cứu giúp dân lành chạy loạn. Trong cuộc chiến đấu không cân sức ấy, người phụ nữ anh hùng của đất Quả Cảm – Cổ Mễ đã anh dũng hy sinh ngay trên nền kho lương thực vào đúng ngày 12 tháng Giêng âm lịch.

Cảm kích sâu sắc trước tấm gương trung liệt và công lao to lớn của bà đối với vận mệnh xã tắc, vua Lý Nhân Tông đã ban chiếu truy tặng bà tước hiệu Phúc Thần, đồng thời chuẩn cho nhân dân làng Cổ Mễ lập đền thờ ngay tại vị trí kho lương cũ trên sườn núi Kho và ban bức đại tự mang bốn chữ vàng Chủ khố linh từ (nghĩa là Đền thiêng thờ vị Chúa giữ kho). Trải qua các triều đại nhà Trần, nhà Lê sơ, Lê Trung Hưng và nhà Nguyễn, ngôi đền liên tục được ban cấp nhiều đạo sắc phong tôn vinh là Thượng đẳng tối linh thần. Năm 1989, Bộ Văn hóa đã chính thức ban hành quyết định xếp hạng di tích là Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia.

Nghệ thuật kiến trúc cổ truyền của đền Bà Chúa Kho trên sườn núi Kho

Quần thể kiến trúc đền Bà Chúa Kho ngày nay nằm trong tổng thể không gian văn hóa cổ kính của làng Cổ Mễ (bên cạnh đình Cổ Mễ và chùa Cổ Mễ), được quy hoạch theo thế đất tựa sơn đạp thủy vững chãi. Các lớp công trình kiến trúc được bố trí nâng dần độ cao theo sườn thoải của núi Kho, tạo nên dáng vẻ uy nghi, trầm mặc giữa rừng cây cổ thụ xanh rợp bóng.

Cổng Tam quan uy nghiêm dẫn vào không gian di tích lịch sử đền Bà Chúa Kho tại Bắc Ninh
Cổng Tam quan uy nghiêm dẫn vào không gian di tích lịch sử đền Bà Chúa Kho tại Bắc Ninh

Trục cổng Tam quan và bình đồ kiến trúc tổng thể

Mở đầu cho trục thần đạo dẫn lên đền Bà Chúa Kho là công trình cổng Tam quan bề thế được xây dựng theo phong cách kiến trúc cổ truyền dân tộc với bốn trụ biểu cao lớn đắp nổi hình tứ phượng và nghê chầu. Phần mái cổng được thiết kế theo lối chồng diêm hai tầng tám mái, lợp ngói mũi hài đỏ sẫm với các đầu đao uốn cong vút mềm mại như cánh chim phượng đang bay lên giữa sườn đồi. Vượt qua các bậc đá xanh từ cổng chính, khách hành hương bước vào khoảng sân đền rộng rãi lát gạch Bát Tràng, nơi đặt lư hương đồng lớn và bình phong đá trấn giữ trục chính tâm.

Bình đồ tổng thể khu vực kiến trúc nội tự của đền Bà Chúa Kho tuân thủ bố cục truyền thống tiền đường hậu cung nối tiếp nhau theo chiều sâu sườn núi, bao gồm tòa Tiền tế, tòa Đền Trung (Trung đường), Hậu cung Đền Thượng cùng hệ thống các cung thờ phụ trợ hai bên tả hữu như Cung Mẫu, Cung Sơn Trang, ban thờ Công Đồng Tứ Phủ, nhà khách và nhà sắp lễ. Cách sắp xếp theo bậc cấp địa hình tự nhiên giúp mỗi lớp kiến trúc phía sau đều nhô cao hơn lớp phía trước, vừa đón trọn gió mát từ dòng sông Cầu thổi vào, vừa tôn lên vẻ thâm nghiêm của khu vực chính điện trên đỉnh đồi.

Chạm khắc gỗ tại tòa Tiền tế và Hậu cung

Hạng mục trung tâm đón tiếp các nghi lễ dâng hương tại đền Bà Chúa Kho là tòa Tiền tế và tòa Đền Trung với quy mô kiến trúc năm gian khung gỗ lim vững chắc. Hệ thống vì kèo được liên kết theo lối chồng rường giá chiêng truyền thống, đặt trên các hàng cột gỗ lim đường kính lớn kê chân tảng đá xanh chạm cánh sen. Nét đặc sắc về mỹ thuật kiến trúc tại tòa Tiền tế thể hiện rõ qua các bức cửa võng, cuốn thư, hoành phi, câu đối và các mảng chạm lộng tinh xảo trên bẩy hiên, xà nách, ván mê mang đậm dấu ấn tài hoa của các nghệ nhân mộc xứ Kinh Bắc, tiêu biểu là tinh hoa chạm khắc từ làng gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ.

Hạng mục kiến trúcVị trí trong khuôn viênĐặc điểm kết cấu và mỹ thuậtChức năng tín ngưỡng tâm linh
Cổng Tam quan & Bậc đáChân sườn núi Kho phía trước đềnBốn trụ biểu cao, mái chồng diêm tám đao cong lợp ngói mũi hàiCổng nghi môn mở đầu trục thần đạo dẫn lên khu nội tự
Sân đền & Nhà sắp lễPhía trước tòa Tiền tếSân lát gạch rộng rãi, hai dãy hành lang tả hữu thoáng đãngKhông gian chuẩn bị lễ phẩm và tập kết của khách hành hương
Tòa Tiền tế & Đền TrungTrung tâm trục kiến trúc chínhKhung gỗ lim chồng rường giá chiêng, cửa võng sơn son thếp vàngKhông gian cử hành đại lễ tế thần và dâng hương công đồng
Hậu cung Đền ThượngVị trí cao và sâu nhất trên sườn núiKiến trúc thâm nghiêm, khám thờ chạm rồng phượng tinh xảoNơi đặt ngai vị và pho tượng thờ chính của Bà Chúa Kho
Cụm Cung Mẫu & Sơn TrangPhối trí đăng đối quanh trục chínhTrang trí theo mỹ thuật tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủDung hợp tín ngưỡng nhân thần lịch sử với tín ngưỡng thờ Mẫu

Nằm ở vị trí sâu và cao nhất trong chuỗi kiến trúc chữ Công, chữ Tam là Hậu cung Đền Thượng — không gian linh thiêng tối cao của toàn bộ di tích. Bên trong khám thờ lớn chạm trổ lưỡng long chầu nguyệt sơn son thếp vàng rực rỡ tại Hậu cung Đền Thượng đặt bài vị và pho tượng thờ Bà Chúa Kho trong trang phục hoàng gia thời Lý với gương mặt phúc hậu, nhân từ nhưng toát lên vẻ uy nghiêm của vị nữ tướng coi giữ quốc khố. Sự hiện diện của các cung thờ Tam tòa Thánh Mẫu, ban Sơn Trang, ban Cô, ban Cậu xung quanh chính điện cho thấy sự dung hợp hài hòa giữa tín ngưỡng thờ anh hùng dân tộc có công với nước và tín ngưỡng thờ Mẫu bản địa của người Việt.

Liên kết không gian với đình và chùa Cổ Mễ

Một giá trị kiến trúc – cảnh quan không thể tách rời của đền Bà Chúa Kho là sự gắn kết hữu cơ trong quần thể di tích lịch sử làng Cổ Mễ gồm đình Cổ Mễ, chùa Cổ Mễ và ngôi đền trên sườn núi Kho. Nếu ngôi đền thờ vị nữ phúc thần thời Lý nằm ở phía Bắc sườn núi, thì đình Cổ Mễ ở trung tâm làng lại nổi bật với kiến trúc gỗ thời Lê Trung Hưng – Nguyễn thờ hai vị tướng thời Hùng Vương là Trương Hống, Trương Hát, còn chùa Cổ Mễ (Thiên Phúc tự) ở sườn phía Nam lại bảo lưu hệ thống tượng Phật bằng đá xanh có niên đại từ thời Mạc thế kỷ XVI. Ba công trình Đình – Chùa – Đền kết hợp cùng nhau tạo thành một thiết chế văn hóa làng xã Kinh Bắc hoàn chỉnh và cổ kính hiếm có.

Di vật cổ và giá trị văn hóa tại đền Bà Chúa Kho

Trải qua hơn chín thế kỷ tồn tại trong tâm thức dân gian và nhiều đợt trùng tu tôn tạo sau biến cố chiến tranh chống thực dân Pháp giai đoạn 1949 – 1952, đền Bà Chúa Kho vẫn gìn giữ được kho tàng di sản văn hóa vật thể và phi vật thể vô cùng phong phú. Mỗi hiện vật và phong tục tại đây đều phản ánh khát vọng về một cuộc sống ấm no, thịnh vượng và đạo lý uống nước nhớ nguồn của người Việt.

Không gian kiến trúc cổ truyền và sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng tại đền Bà Chúa Kho núi Kho
Không gian kiến trúc cổ truyền và sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng tại đền Bà Chúa Kho núi Kho

Di sản sắc phong thần tích và hoành phi cổ

Tại không gian nội tự của đền Bà Chúa Kho hiện còn bảo lưu nhiều tư liệu Hán Nôm, bản sao thần tích, văn bia trùng tu cùng hệ thống bức đại tự, hoành phi, câu đối cổ ca ngợi công đức to lớn của vị phúc thần làng Quả Cảm – Cổ Mễ. Tiêu biểu nhất là bức đại tự khắc bốn chữ vàng Chủ khố linh từ treo chính giữa tòa Tiền tế, cùng các đôi câu đối chữ Hán ghi lại điển tích bà mở mang ruộng đồng vùng Vũ Ninh, tích trữ lương thảo giúp quân dân nhà Lý đánh tan giặc Tống trên sông Như Nguyệt năm Đinh Tỵ 1077.

Hệ thống đồ tế khí trong đền bao gồm ngai thờ, bài vị, kiệu bát cống, chấp kích, bát bửu, lư hương đồng, đôi hạc chầu và chuông đồng đều được chế tác công phu theo quy chuẩn mỹ thuật truyền thống. Sự trang nghiêm của các pháp khí, đồ thờ tự kết hợp với làn khói trầm hương quyện tỏa dưới mái ngói rêu phong đã tạo nên bầu không khí linh thiêng, đưa người chiêm bái ngược dòng thời gian trở về với kỷ nguyên văn minh Đại Việt thế kỷ XI.

Tục vay lộc đầu xuân và lễ hội tháng Giêng

Từ câu chuyện lịch sử Bà Chúa Kho mở kho lương thực cứu tế dân nghèo và cho nhân dân vay thóc giống để khẩn hoang lập ấp, sản xuất nông nghiệp thời Lý, trong đời sống tâm linh dân gian đã hình thành nên tục vay lộc đầu xuân và dâng lễ tạ ơn vào dịp cuối năm tại đền Bà Chúa Kho. Dưới góc độ văn hóa học và lịch sử tín ngưỡng, nghi thức xin lộc đầu năm tại sườn núi Kho thực chất là biểu tượng tinh thần gửi gắm niềm tin, ý chí khởi sự hanh thông, cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, công việc kinh doanh sản xuất thuận lợi và quốc thái dân an.

Hằng năm, lễ hội chính của đền Bà Chúa Kho được nhân dân khu phố Cổ Mễ và phường Vũ Ninh tổ chức trọng thể vào đúng ngày 12 tháng Giêng âm lịch — ngày tưởng niệm vị Phúc Thần anh dũng hy sinh để bảo vệ kho lương thực thời Lý. Trong ngày đại lễ, nghi thức rước kiệu truyền thống từ đình Cổ Mễ lên đền Thượng, lễ dâng hương tế thần, đọc chúc văn ca ngợi công đức Bà Chúa Kho cùng việc dâng cúng những phẩm vật chay tịnh truyền thống của quê hương Kinh Bắc như hương hoa, oản quả hay thức quà bánh phu thê Đình Bảng được cử hành hết sức thành kính.

  • Giá trị lịch sử quân sự – hậu cần: Minh chứng sống động cho tầm nhìn tổ chức hậu cần toàn dân của triều Lý trong cuộc kháng chiến bảo vệ độc lập dân tộc năm 1077 bên bờ Nam sông Cầu.
  • Giá trị tôn vinh phụ nữ Việt Nam: Khắc họa hình tượng người phụ nữ Kinh Bắc đảm đang trong lao động sản xuất, tài trí trong quản lý quốc khố và kiên cường, bất khuất khi Tổ quốc lâm nguy.
  • Giá trị kết nối văn hóa cộng đồng: Gắn kết không gian lễ hội mùa xuân với sinh hoạt văn hóa Dân ca Quan họ Bắc Ninh của làng Quan họ gốc Cổ Mễ.

Bảo tồn và phát huy giá trị di sản đền Bà Chúa Kho

Đứng trước yêu cầu gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc gắn liền với phát triển bền vững, công tác quản lý và bảo tồn di tích quốc gia đền Bà Chúa Kho luôn được tỉnh Bắc Ninh, thành phố Bắc Ninh cùng cộng đồng cư dân địa phương đặc biệt chú trọng. Mục tiêu xuyên suốt là bảo vệ nguyên vẹn giá trị lịch sử – kiến trúc của ngôi đền cổ, đồng thời xây dựng môi trường sinh hoạt tín ngưỡng văn minh, lành mạnh.

Quy hoạch không gian di tích văn minh chuẩn mực

Trong những năm qua, Ban quản lý di tích đền Bà Chúa Kho tại khu Cổ Mễ, phường Vũ Ninh đã triển khai đồng bộ việc tu bổ, tôn tạo các hạng mục kiến trúc gỗ tại cổng Tam quan, tòa Tiền tế, Đền Trung và Hậu cung Đền Thượng theo đúng nguyên tắc bảo tồn di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia. Hệ thống cảnh quan cây xanh trên sườn núi Kho, đường nội bộ, khu vực nhà khách và không gian trưng bày lịch sử được quy hoạch gọn gàng, sạch đẹp, bảo đảm an toàn phòng chống cháy nổ và giữ gìn sự thanh tịnh vốn có của chốn linh từ.

Đặc biệt, chính quyền địa phương và ngành văn hóa tỉnh Bắc Ninh thường xuyên đẩy mạnh tuyên truyền để nhân dân và du khách thập phương hiểu đúng bản chất lịch sử cao đẹp của ngôi đền thờ vị nữ anh hùng coi giữ kho lương thực thời Lý. Việc thực hành tục vay lộc đầu xuân được định hướng trở về đúng giá trị văn hóa tâm linh truyền thống là tưởng niệm công đức tiền nhân, hướng thiện và khích lệ tinh thần lao động chân chính, loại bỏ các biểu hiện mê tín dị đoan hay phô trương hình thức.

Kết nối di sản Vũ Ninh và số hóa tư liệu

Nằm ngay cửa ngõ phía Bắc của thành phố Bắc Ninh, đền Bà Chúa Kho giữ vai trò là điểm kết nối quan trọng trong chuỗi di tích lịch sử – văn hóa dọc theo phòng tuyến sông Cầu như đền thờ Lý Thường Kiệt, núi Dạm, chùa Dạm và các làng Quan họ cổ vùng Vũ Ninh, Hòa Long. Sự giao thoa giữa di tích lịch sử thời Lý với không gian trình diễn hát Quan họ đầu xuân tại làng Cổ Mễ đã tạo nên sức hấp dẫn văn hóa sâu sắc cho vùng đất cổ.

Nhằm lưu trữ bền vững và phổ biến rộng rãi nguồn sử liệu chính thống về di tích, công tác số hóa hồ sơ di sản đang được triển khai mạnh mẽ. Trên hành trình số hóa và lan tỏa hệ giá trị di sản văn hiến bản địa, chuyên trang Bắc Ninh NSSC đóng vai trò là kho dữ liệu bách khoa toàn diện, giúp độc giả và các nhà nghiên cứu tra cứu chuẩn xác về lịch sử, kiến trúc và giá trị văn hóa của các danh thắng tiêu biểu xứ Kinh Bắc.

Khép lại hành trình ngược dòng lịch sử về với sườn núi Kho rợp bóng thông reo, đền Bà Chúa Kho hiện lên không chỉ như một công trình kiến trúc tín ngưỡng cổ kính mà còn là tượng đài bất diệt về lòng yêu nước, đức hy sinh và tài năng trị quốc của người phụ nữ Việt Nam thời Lý. Tấm gương sáng ngời của vị phúc thần nơi ngôi đền cổ Chủ khố linh từ sẽ còn mãi tỏa rạng, bồi đắp niềm tự hào và khát vọng dựng xây quê hương Bắc Ninh ngày càng phồn vinh, thịnh vượng.

Chia sẻ:
BC

NSSC Bắc Ninh

bacninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Bắc Ninh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Bắc Ninh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất