Chùa Phật Tích - Tuyệt tác điêu khắc đá thời Lý bên sườn núi Lạn Kha
NSSC Bắc NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Tựa lưng vào sườn nam của dãy núi Lạn Kha thuộc xã Phật Tích, huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh, chùa Phật Tích (tên chữ là Vạn Phúc tự) là một trong những đại danh lam cổ tự tiêu biểu bậc nhất của lịch sử Phật giáo và mỹ thuật Đại Việt. Được kiến tạo quy mô lớn từ năm 1057 dưới triều đại nhà Lý, quần thể di tích lưu giữ những Bảo vật quốc gia bằng đá xanh nguyên khối mang giá trị độc bản của nền điêu khắc cổ Việt Nam.
Lịch sử khởi dựng chùa Phật Tích từ huyền tích núi Lạn Kha
Dòng chảy lịch sử hơn một thiên niên kỷ của chùa Phật Tích là sự hòa quyện kỳ diệu giữa dấu tích truyền bá Phật giáo từ những thế kỷ đầu Công nguyên với kỷ nguyên hưng thịnh rực rỡ của văn minh Đại Việt thời Lý – Trần. Ngôi cổ tự bên sườn núi Tiên Du không chỉ là chốn hành hương của các bậc đế vương mà còn là trung tâm học thuật lớn của giới trí thức Nho – Phật qua nhiều thời đại.
Dấu tích truyền thuyết Từ Thức và khởi nguyên Phật giáo
Trước khi mang tên núi Phật Tích, ngọn núi đá vôi hùng vĩ nằm bên bờ bắc sông Đuống vốn được cổ nhân gọi là núi Tiên Du hay núi Lạn Kha (núi Rìu Mục). Danh xưng thơ mộng này bắt nguồn từ điển tích chàng Từ Thức thời Trần đi vãn cảnh hội hoa mẫu đơn tại chùa, vì nghĩa hiệp cởi áo gấm chuộc lỗi cho nàng tiên Giáng Hương bị gãy cành hoa quý mà kết duyên nơi cõi tiên cảnh thần tiên. Các cuộc khai quật khảo cổ học dưới chân núi và khu vực lân cận đã chứng minh ngay từ thế kỷ III – VI, nơi đây đã là một điểm dừng chân quan trọng trên con đường hoằng dương Phật pháp nối liền trung tâm chùa Dâu – Luy Lâu với vùng núi rừng Đông Bắc.
Bước ngoặt vĩ đại đưa ngôi chùa trên sườn núi Tiên Du trở thành quốc tự hàng đầu của quốc gia Đại Việt diễn ra dưới triều đại vương triều nhà Lý. Theo ghi chép chính sử trong Đại Việt sử ký toàn thư, vào năm Đinh Dậu niên hiệu Long Thụy Thái Bình thứ 4 (1057), vua Lý Thánh Tông đã hạ chiếu cho xây dựng ngôi bảo tháp cao mười trượng sáu thước (khoảng hơn 40 mét) trên sườn núi Tiên Du mang tên tháp Linh Quang, bên trong đặt pho tượng Phật A Di Đà bằng đá xanh nguyên khối dát vàng lộng lẫy. Đến năm Bính Ngọ (1066), nhà vua tiếp tục cho mở rộng quy mô điện宇, dựng hành cung ngự lãm và ban tên hiệu chính thức là Vạn Phúc tự với ước nguyện cầu phúc lành vạn đại cho muôn dân trăm họ.
Quốc tự hưng thịnh thời Lý và các đợt trùng tu
Dưới triều trị vì của vua Lý Nhân Tông cùng sự bảo trợ Phật pháp của Hoàng thái hậu Nguyên phi Ỷ Lan, chùa Phật Tích cùng với chùa Một Cột tại kinh đô Thăng Long và hệ thống thái miếu đền Đô tại Đình Bảng đã hợp thành tam giác tâm linh trọng yếu của vương triều. Năm 1071, vua Lý Thánh Tông từng đích thân ngự giá về chùa và viết chữ "Phật" lớn dài một trượng sáu thước khắc vào bia đá dựng trên núi. Sang thời nhà Trần, ngôi chùa tiếp tục được mở rộng thành trung tâm học thuật với việc xây dựng viện Lạn Kha thư viện do bậc danh nho Trần Nguyên Đán chủ trì để đào tạo nhân tài cho đất nước.
Vào thế kỷ XVII dưới thời Lê Trung Hưng, khi ngọn bảo tháp cổ thời Lý bị đổ sập do biến thiên thời gian, pho tượng Phật đá xanh từ trong lòng tháp đã phát lộ nguyên vẹn trước sự kinh ngạc của nhân dân, từ đó dân gian đổi tên chùa Vạn Phúc thành chùa Phật Tích (dấu tích linh thiêng của Đức Phật) và đổi tên núi Tiên Du thành núi Phật Tích. Năm Chính Hòa thứ 7 (1686), chúa Trịnh Căn cùng Hoàng hậu Lê Thị Ngọc Duyên đã phát tâm công đức đại trùng tu ngôi chùa với quy mô ba tòa chính điện, sáu dãy hành lang và hơn ba mươi ngôi tháp đá. Dù các công trình kiến trúc gỗ bị phá hủy nặng nề trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp năm 1947, nhân dân địa phương và Nhà nước đã bảo vệ an toàn các bảo vật đá thời Lý, đồng thời tiến hành phục dựng quy mô lớn từ năm 1959 và tôn tạo hoàn chỉnh vào dịp kỷ niệm Đại lễ 1000 năm Thăng Long – Hà Nội (2008 – 2010).
Nghệ thuật kiến trúc tựa sơn và không gian cổ kính chùa Phật Tích
Khác với những ngôi chùa nằm trên địa hình đồng bằng phẳng lặng như chùa Dâu hay chùa Bút Tháp, quy hoạch kiến trúc của chùa Phật Tích mang đậm phong cách "tựa sơn hướng thủy" đặc trưng của kiến trúc Phật giáo thời Lý. Các hạng mục công trình được bố trí giật cấp từ chân núi lên tới đỉnh núi, tạo nên một trục không gian vừa uy nghiêm, bề thế vừa hòa điệu nhịp nhàng với cảnh quan thiên nhiên rừng thông cổ thụ.
Quy hoạch ba cấp nền và bậc thềm rồng đá
Toàn bộ không gian nội tự của ngôi chùa được thiết kế trên ba bậc nền gia cố bằng đá xanh và đá sa thạch xếp chồng khít mạch theo độ dốc tự nhiên của sườn nam núi Lạn Kha, mặt quay về hướng Nam nhìn thẳng ra dòng sông Đuống và cánh đồng trù phú vùng Tiên Du. Các cuộc khai quật khảo cổ học năm 2008 ngay dưới nền Tam bảo hiện tại đã phát lộ trọn vẹn móng nền hình vuông của tháp Linh Quang thời Lý năm 1057 có cạnh dài 8,5 mét được xây bằng gạch vuông đỏ in hoa văn tinh xảo, chứng minh vị trí trung tâm bất biến của ngôi chùa suốt gần một nghìn năm qua.
Nối liền giữa các cấp nền sân chùa là hệ thống bậc thềm rồng đá cổ kính rêu phong, nơi từng lưu giữ những thành bậc chạm rồng thời Lý mang vẻ đẹp mềm mại, uyển chuyển như dải sóng nước. Nền bậc thứ nhất từ cổng tam quan bước lên là khoảng sân rộng trồng hoa mẫu đơn gắn liền với truyền thuyết Từ Thức gặp tiên, hai bên là hồ nước rồng chầu trong vắt. Nền bậc thứ hai là trung tâm hành lễ gồm bảy gian Tiền đường, năm gian Thiêu hương và tòa Thượng điện (Tam bảo) kiến tạo theo lối "nội Công ngoại Quốc", nơi tôn trí pho tượng Phật A Di Đà ngàn năm tuổi. Nền bậc thứ ba vươn cao lên sườn núi bao gồm nhà Tổ, điện thờ Thánh Mẫu, gác chuông, gác trống và khu vườn tháp cổ ẩn mình dưới tán cây đại, cây thông trăm năm.
Vườn tháp cổ và đại tượng Phật trên đỉnh núi
Nằm ở phía đông của khu chính điện, trải dọc theo sườn núi thoai thoải là vườn tháp cổ có quy mô lớn thứ hai tại Việt Nam với 32 ngôi bảo tháp bằng gạch và đá xanh được xây dựng từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XVIII. Đây là nơi lưu giữ xá lợi của các vị cao tăng trụ trì chùa qua các triều đại, nổi bật nhất là tháp Phổ Quang (nơi đặt nhục thân thiền sư Chuyết Chuyết viên tịch năm 1644) và tháp Viên Dung (nơi an táng thiền sư Minh Hành). Mỗi ngôi tháp đều là một tác phẩm kiến trúc đá thu nhỏ được ghép từ những phiến đá xanh nguyên khối chạm hoa sen, hoa cúc, mây xoắn và khắc minh văn chữ Hán ghi lại hành trạng của các bậc tổ sư.
Trên đỉnh cao nhất của ngọn núi Phật Tích ngày nay còn hiện diện pho Đại tượng Phật A Di Đà bằng đá xanh cao 27 mét (tính cả đài sen và bệ tháp) được kiến tạo vào năm 2010 dựa theo đúng nguyên mẫu tỷ lệ vàng của pho tượng cổ thời Lý đặt trong chính điện. Sự kết nối theo trục thẳng đứng từ các bậc thềm đá cổ dưới chân núi, qua tòa Tam bảo trung tâm, khu vườn tháp tổ cho tới pho đại tượng trên đỉnh núi đã tạo nên một quần thể kiến trúc tâm linh kỳ vĩ giữa vùng đất Kinh Bắc.
Bảo vật quốc gia và điêu khắc đá thời Lý tại chùa Phật Tích
Trong lịch sử mỹ thuật cổ đại Việt Nam, chùa Phật Tích được giới nghiên cứu trong nước và quốc tế tôn vinh là đỉnh cao chói lọi nhất của nghệ thuật chạm khắc đá thời Lý thế kỷ XI. Hai bảo vật và nhóm bảo vật bằng đá nguyên khối hiện lưu giữ tại chùa đều đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia, trở thành chuẩn mực thẩm mỹ cho điêu khắc Phật giáo Đại Việt.
Bảo vật tượng Phật A Di Đà bằng đá xanh
Được công nhận là Bảo vật quốc gia ngay trong đợt đầu tiên của cả nước theo Quyết định số 1426/QĐ-TTg ngày 1 tháng 10 năm 2012, tượng Phật A Di Đà chùa Phật Tích có niên đại chính xác năm 1057 là pho tượng Phật bằng đá cổ xưa và hoàn mỹ nhất của thời đại nhà Lý còn truyền lại đến ngày nay. Pho tượng được tạc từ đá xanh nguyên khối khai thác trong nước, chiều cao riêng phần thân tượng là 1,86 mét, nếu tính cả bệ đá hoa sen bát giác bên dưới thì tổng chiều cao đạt tới 2,69 mét.
Đức Phật được khắc họa trong tư thế ngồi thiền kiết già thanh tịnh trên tòa sen hai tầng cánh nở mãn khai, dáng người thon thả, cân đối, khoác áo cà sa mỏng buông những nếp gấp mềm mại ôm sát cơ thể như dòng nước chảy. Khuôn mặt tượng tròn đầy phúc hậu, vầng trán rộng mở, đôi lông mày cong thanh tú như trăng non, đôi mắt khép hờ nhìn xuống chúng sinh với nụ cười mỉm kín đáo toát lên thần thái từ bi và trí tuệ siêu thoát. Phần bệ đá bát giác đỡ tòa sen được chạm khắc dày đặc họa tiết rồng mình trơn uốn lượn trong mây, sóng nước, hoa dây và ngọn lửa thiêng, thể hiện trình độ đục chạm đá đạt tới độ tinh vi như chạm trổ trên gỗ hay ngà voi.
Bộ tượng mười linh thú đá và phù điêu Kinnari
Ngay phía trước thềm tòa Tam bảo là bộ tượng mười linh thú đá có niên đại năm 1057 thời Lý, được công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 53/QĐ-TTg ngày 14 tháng 1 năm 2015. Bộ cổ vật gồm năm cặp linh thú tạc bằng đá sa thạch nguyên khối xếp thành hai hàng đối xứng nhau chầu về chính điện, theo thứ tự từ ngoài vào trong gồm đôi sư tử, đôi voi, đôi tê giác, đôi trâu và đôi ngựa. Mỗi pho tượng linh thú có chiều dài từ 1,5 mét đến 1,8 mét, cao khoảng 1,2 mét, đều nằm phủ phục ngoan ngoãn trên bệ đá hoa sen chạm khắc tinh xảo, biểu trưng cho muôn loài vạn vật từ sức mạnh dũng mãnh của tự nhiên đều quy ngưỡng trước ánh sáng từ bi và trí tuệ của Phật pháp.
Bên cạnh mười linh thú đá, các cuộc khai quật tại nền tháp cổ còn tìm thấy hệ thống chân cột đá chạm dàn nhạc công thiên thần và đặc biệt là bức phù điêu hình tượng Kinnari (thần nữ đầu người mình chim trong thần thoại Ấn Độ – Đông Nam Á) đang vỗ trống cơm vừa bay múa vừa tấu nhạc dâng hoa cúng Phật. Sự hiện diện của hình tượng thần nữ Kinnari và linh thú trên đá sa thạch chứng tỏ nền mỹ thuật thời Lý tại Phật Tích đã tiếp thu cởi mở tinh hoa nghệ thuật Champa, Ấn Độ và Trung Hoa rồi sáng tạo thành phong cách thuần Việt độc lập, phóng khoáng và tràn đầy sức sống nhân văn.
| Tên di vật / Cổ vật | Niên đại khởi tạo | Chất liệu & Quy mô | Danh hiệu xếp hạng | Giá trị mỹ thuật và lịch sử độc bản |
|---|---|---|---|---|
| Tượng Phật A Di Đà | Năm 1057 (Thời Lý) | Đá xanh nguyên khối, cao 2,69m cả bệ | Bảo vật quốc gia (2012) | Mẫu mực đỉnh cao của điêu khắc tượng tròn Phật giáo thời Lý thế kỷ XI |
| Bộ 10 linh thú đá | Năm 1057 (Thời Lý) | Đá sa thạch, 5 cặp (sư tử, voi, tê giác, trâu, ngựa) | Bảo vật quốc gia (2015) | Biểu tượng triết lý vạn vật quy Phật độc nhất vô nhị trong điêu khắc cổ Việt Nam |
| Bệ cột chạm Kinnari & nhạc công | Thế kỷ XI (Thời Lý) | Đá sa thạch chạm nổi tinh xảo | Cổ vật quốc gia tiêu biểu | Minh chứng giao lưu văn hóa Đại Việt – Ấn Độ – Champa và nghệ thuật âm nhạc thời Lý |
| Vườn 32 tháp cổ gạch đá | Thế kỷ XVII – XVIII | Đá xanh và gạch vồ cổ (Thời Lê Trung Hưng) | Hạng mục kiến trúc di tích | Quần thể tháp mộ chư tăng lớn thứ hai Việt Nam, lưu giữ nhục thân thiền sư Chuyết Chuyết |
Lễ hội Khán hoa mẫu đơn và giá trị di sản chùa Phật Tích
Bước ra khỏi khuôn khổ của một phế tích khảo cổ hay một bảo tàng điêu khắc đá, chùa Phật Tích từ ngàn năm qua vẫn là trung tâm sinh hoạt văn hóa lễ hội sôi động của cư dân vùng Tiên Du mỗi dịp xuân về. Giá trị trường tồn của di tích kết nối chặt chẽ không gian văn hóa tâm linh với di sản diễn xướng dân gian Kinh Bắc.
Không gian hội xuân mồng Bốn Tết và truyền thống Quan họ
Mỗi độ Tết đến xuân về, từ ngày mồng 3 đến ngày mồng 5 tháng Giêng âm lịch (chính hội là ngày mồng 4 Tết), hàng vạn người dân và du khách thập phương lại nô nức trẩy hội Khán hoa mẫu đơn tại chùa Phật Tích, mở đầu cho chuỗi lễ hội mùa xuân nổi tiếng của vùng Tiên Du trước khi nối tiếp sang hội Lim vào ngày mồng 13 tháng Giêng. Lễ hội bắt nguồn từ tục lệ thưởng ngoạn hoa mẫu đơn nở rộ trước sân chùa từ thời Lý – Trần, kết hợp với nghi lễ dâng hương cầu quốc thái dân an, tưởng niệm công đức vua Lý Thánh Tông và các bậc thiền sư khai sơn tạo tự.
Trong suốt những ngày diễn ra lễ hội, khắp các bậc thềm đá xanh, quanh bờ hồ rồng và dưới chân núi Lạn Kha đều ngân vang những câu hát đối đáp giao duyên mượt mà của di sản Dân ca Quan họ Bắc Ninh do các liền anh trong trang phục áo the khăn xếp và các liền chị trong tà áo tứ thân mớ ba mớ bảy trình diễn. Không gian lễ hội Phật Tích vì thế vừa mang nét trang nghiêm, thanh tịnh của chốn thiền môn ngàn năm tuổi, vừa chan chứa hơi thở lãng mạn, trữ tình của văn hóa dân gian vùng Kinh Bắc.
Tầm vóc di sản quốc gia trong dòng chảy văn hóa Việt
Với những giá trị vô giá về lịch sử, khảo cổ học và nghệ thuật điêu khắc đá thời Lý, ngày 31 tháng 12 năm 2014, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 2408/QĐ-TTg xếp hạng chùa Phật Tích là Di tích quốc gia đặc biệt. Hiện nay, nhà trưng bày di vật khảo cổ nằm ngay trong khuôn viên chùa đã được đầu tư hệ thống bảo quản hiện đại, trưng bày hàng trăm hiện vật gốc thời Lý từ nền móng tháp Linh Quang, gạch trang trí, đầu rồng đất nung cho tới các mảnh chạm khắc đá sa thạch, phục vụ công tác nghiên cứu khoa học và giáo dục di sản cho thế hệ trẻ.
Trải qua gần mười thế kỷ kể từ ngày vua Lý Thánh Tông đặt viên đá đầu tiên xây dựng bảo tháp năm 1057, những kiệt tác điêu khắc đá trên sườn núi Tiên Du vẫn lặng lẽ tỏa sáng nụ cười từ bi, minh chứng cho một thời đại văn hiến rực rỡ, tự chủ và yêu chuộng hòa bình của dân tộc Đại Việt.
Khép lại hành trình chiêm bái những báu vật ngàn năm trên sườn núi Lạn Kha, chùa Phật Tích mãi là niềm tự hào to lớn của nền mỹ thuật cổ truyền và văn hóa tâm linh Việt Nam. Nhằm gìn giữ và lan tỏa sâu rộng kho tàng di sản quê hương Kinh Bắc trên không gian số, chuyên trang Bắc Ninh NSSC tiếp tục cập nhật trọn bộ hồ sơ bách khoa về các di tích lịch sử và danh thắng tiêu biểu trên toàn tỉnh.
NSSC Bắc Ninh
bacninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Bắc Ninh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Bắc Ninh.
Bài liên quan
Xưởng nhỏ Bắc Ninh: tính giá gia công theo giờ máy và lô hàng
Tính giá gia công theo giờ máy và lô hàng cho xưởng nhỏ Bắc Ninh: tách chi phí, chọn đơn phù hợp, kiểm soát phát sinh và bảo vệ dòng tiền khi nhận đơn.
Bắc Ninh: lập hồ sơ mẫu đầu tiên trước khi giao hàng loạt
Lập hồ sơ mẫu đầu tiên giúp cơ sở Bắc Ninh làm rõ yêu cầu, kiểm soát chất lượng và giảm tranh cãi khi giao hàng loạt. Xem cách chuẩn bị hồ sơ gọn, rõ ràng.
Những xu hướng khởi nghiệp người trẻ nên theo dõi
Những xu hướng khởi nghiệp nổi bật người trẻ nên theo dõi: AI, kinh tế xanh, nông nghiệp số, thương mại điện tử và du lịch trải nghiệm. Đọc để chọn hướng đi.



