Rượu làng Vân - Danh tửu tiến vua nức tiếng bên dòng sông Cầu Kinh Bắc
NSSC Bắc NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Nằm nép mình bên bờ tả ngạn dòng sông Cầu thơ mộng dưới chân dãy núi Phượng Hoàng và danh thắng chùa Bổ Đà, rượu làng Vân từ hàng thế kỷ qua đã được tôn vinh là đệ nhất danh tửu của miền đất cổ Kinh Bắc. Từng giọt rượu trong vắt như sương mai, sủi tăm lăn tăn và tỏa hương thơm nồng nàn của lúa nếp không chỉ kết tinh kỹ nghệ chưng cất cổ truyền mà còn lưu giữ chiều sâu văn hiến cung đình Việt Nam.
Lịch sử danh tửu tiến vua và sắc phong rượu làng Vân
Danh tiếng của thức rượu quý vùng sông Cầu không chỉ được truyền tụng trong những câu hát dân gian mà còn được ghi nhận trang trọng trong sử sách phong kiến. Trải qua hàng trăm năm thăng trầm, rượu làng Vân vẫn gắn liền với truyền thuyết Tổ nghề và niềm tự hào về phẩm vật tiến cung dưới triều đại Hậu Lê.
Cội nguồn làng Vạn Vân và truyền thuyết Tổ nghề
Quê hương của rượu làng Vân là vùng đất cổ làng Vạn Vân (còn gọi là làng Vân Xá, thuộc xã Vân Hà), một dải đất bãi bồi nằm bên dòng sông Cầu đối diện với không gian văn hóa của làng cổ Thổ Hà và vùng đất thiêng phòng tuyến sông Như Nguyệt. Do đặc thù địa hình ven sông có diện tích đất canh tác hạn hẹp, cư dân Vạn Vân từ thời Lý – Trần đã sớm phát triển nghề thủ công và thương mại đường thủy dọc theo lưu vực Lục Đầu Giang.
Theo thần tích và gia phả các dòng họ lâu đời tại làng nghề nấu rượu làng Vân, vị Tổ nghề truyền dạy bí quyết phối trộn men thảo dược và chưng cất rượu cho dân làng là bà Nghi Điệt (tương truyền là hậu duệ dòng dõi danh môn am tường y lý và thuật luyện đan). Để giữ gìn phẩm chất tinh khiết và ngăn chặn sự pha tạp làm mai một thanh danh của làng, các bậc tiền nhân xưa đã lập nên tục lệ Miêng thệ (ăn thề giữ nghề) tại đình làng, quy định bí quyết phối chế men thuốc bắc chỉ được truyền dạy cho con trai và con dâu trong nội tộc làng Vân.
| Tiêu chí di sản danh tửu | Thông tin lịch sử và kỹ nghệ tại làng Vạn Vân | Giá trị văn hóa và cảm quan đặc trưng |
|---|---|---|
| Địa danh bản địa gốc | Làng Vạn Vân, xã Vân Hà bên bờ sông Cầu | Không gian làng cổ ven sông có tiểu khí hậu mát mẻ quanh năm |
| Dấu mốc sắc phong lịch sử | Năm Chính Hòa thứ 24 (1703) triều vua Lê Hy Tông | Ban tặng 4 chữ vàng Vân hương mỹ tửu cho phẩm vật tiến vua |
| Nguyên liệu cốt lõi | Nếp cái hoa vàng hạt tròn mẩy và nước giếng khơi cổ | Tạo vị ngọt hậu tự nhiên, hương cốm lúa mới thanh tao |
| Bí quyết vi sinh cổ truyền | Men thuốc bắc 36 vị thảo dược quý hiếm giã thủ công | Lên men êm dịu, khử độc tố tự nhiên và không gây đau đầu |
| Phẩm chất thành phẩm | Rượu trong vắt sủi tăm lăn tăn, độ cồn êm dịu đằm thắm | Thơm nồng nàn khi mở nút, uống êm mượt và ấm nồng nơi cổ họng |
Điển tích tiến cung và sắc phong Vân hương mỹ tửu
Dấu mốc lịch sử chói lọi nhất đưa tên tuổi rượu làng Vân bước vào hàng ngũ quốc tửu diễn ra vào năm Chính Hòa thứ 24 (1703) dưới triều vua Lê Hy Tông. Khi ấy, các bậc kỳ lão làng Vạn Vân đã tuyển chọn những chĩnh rượu nếp ủ hạ thổ lâu năm tinh túy nhất để dâng tiến lên triều đình Thăng Long nhân dịp khánh tiết.
Khi mở nút chĩnh sành, hương rượu thơm ngát lan tỏa khắp điện rồng; lúc rót ra chén ngọc, rượu trong vắt như nước mưa đầu mùa, kết thành những chuỗi bọt tăm nhỏ li ti bám quanh thành chén, thưởng thức thấy vị ngọt êm sâu lắng và tinh thần sảng khoái. Cảm phục trước tài nghệ của người thợ vùng Kinh Bắc, vua Lê Hy Tông đã sắc phong bốn chữ vàng Vân hương mỹ tửu (nghĩa là thứ rượu ngon và thơm bậc nhất vùng Vân) đồng thời chuẩn định làm phẩm vật tiến cung thường niên. Niềm tự hào ấy đã được người dân khắc ghi trang trọng trên cổng làng Vân Xá qua vế đối cổ truyền tụng suốt bao đời.

Tinh hoa nếp cái hoa vàng và men thuốc bắc rượu làng Vân
Sự khác biệt làm nên đẳng cấp của danh tửu vùng sông Cầu không nằm ở công nghệ chưng cất công nghiệp mà hội tụ ở ba yếu tố thiên thời – địa lợi – nhân hòa gồm hạt gạo nếp quý, bánh men thảo dược bí truyền và nguồn nước mạch ngầm cổ xưa.
Hạt gạo nếp cái hoa vàng trên đất bãi Kinh Bắc
Nguyên liệu đầu tiên quyết định hương thơm và vị ngọt hậu của rượu làng Vân chính là giống lúa nếp cái hoa vàng được gieo cấy trên những cánh đồng đất pha cát màu mỡ ven sông Cầu và vùng lân cận như gạo nếp cái hoa vàng Yên Phong. Giống lúa này chỉ trồng được một vụ mùa duy nhất trong năm từ tháng Năm đến tháng Mười âm lịch; khi lúa trổ đòng, phấn hoa có màu vàng ngà chứ không trắng như các giống nếp thường, hạt thóc tròn mẩy và tỏa hương thơm ngát ngay từ ngoài đồng.
Thóc nếp cái hoa vàng sau khi thu hoạch về phải được phơi khô dưới nắng hanh thu và cất trữ trong bồ từ ba đến bốn tháng cho hạt gạo kết tụ trọn vẹn tinh bột. Khi đem xay xát, người thợ làng Vân chỉ bóc lớp vỏ trấu bên ngoài mà giữ nguyên lớp vỏ lụa và phôi cám giàu vitamin nhóm B, protein cùng khoáng chất vi lượng. Chính lớp cám mỏng này là nguồn dinh dưỡng quý giá nuôi dưỡng hệ vi sinh vật trong quá trình lên men đường hóa và rượu hóa.
- Đặc điểm hạt gạo nếp: Hạt tròn mẩy, màu trắng đục xen lớp cám ngà, khi đồ thành cơm nếp có độ dẻo sánh, bóng mượt và hương thơm nồng nàn.
- Linh hồn bánh men cổ truyền: Phối trộn từ bột gạo tẻ thơm với men thuốc bắc 36 vị thảo mộc tự nhiên như quế chi, hồi hương, cam thảo, xuyên khung, bạch chỉ, nhục đậu khấu, thảo quả và trần bì.
- Mạch nguồn thủy văn: Khai thác từ nước giếng khơi cổ trong làng có tầng đá ong và cát sỏi lọc tự nhiên, mang vị ngọt mát quanh năm.
Bí quyết men thuốc bắc 36 vị và nước giếng cổ
Nếu gạo nếp là thể xác thì bánh men chính là linh hồn của rượu làng Vân. Khác với các loại men lá vùng cao hay men công nghiệp, người làng Vân sử dụng công thức men thuốc bắc 36 vị thảo dược quý hiếm được cân đong theo tỷ lệ nghiêm ngặt của từng dòng họ. Các vị thuốc bắc không chỉ cung cấp nguồn dinh dưỡng kích thích chủng nấm men và nấm mốc có lợi phát triển mạnh mẽ, mà còn đóng vai trò trung hòa các hợp chất độc hại như aldehyde và methanol sinh ra trong quá trình lên men, tạo nên hương thơm dịu nhẹ mang tính dược thiện ôn hòa.
Bột gạo làm men được nhào trộn cùng nước cốt thảo dược và nước giếng khơi cổ của làng Vạn Vân, nặn thành từng quả men tròn rồi ủ trên đệm trấu sạch trong phòng kín gió. Người nghệ nhân hoàn toàn dựa vào cảm quan tinh nhạy để điều chỉnh độ thông thoáng và nhiệt độ phòng ủ sao cho bề mặt bánh men phủ một lớp tơ nấm trắng mịn như nhung, nhẹ xốp và tỏa mùi thơm ngọt ngào của thuốc bắc hòa quyện cùng hương bột gạo.
Quy trình ủ chượp chum sành và phẩm chất rượu làng Vân
Từ nguyên liệu gạo nếp và bánh men thảo dược, quá trình chuyển hóa thành những giọt mỹ tửu đòi hỏi sự kiên nhẫn tuyệt đối qua các công đoạn đồ xôi, ủ khô, ủ ướt và chưng cất thủ công truyền thống.
Nghệ thuật đồ xôi rắc men và ủ chum sành
Trong quy trình chế tác rượu làng Vân, gạo nếp cái hoa vàng sau khi ngâm kỹ được đưa lên chõ đồ chín thành xôi. Hạt xôi đạt chuẩn phải chín dẻo từ trong tâm hạt nhưng bề mặt ngoài không bị nhão nát. Xôi chín được dỡ ra nong tre lớn, dàn mỏng cho nguội bớt đến nhiệt độ ấm vừa phải như thân nhiệt con người, sau đó người thợ mới rắc đều bột men thuốc bắc 36 vị đã giã nhỏ mịn lên khắp bề mặt xôi.
Cơm rượu trộn men được đưa vào thúng tre lót lá chuối khô hoặc nong kín để ủ khô (giai đoạn đường hóa) trong khoảng hai đến ba ngày cho đến khi hạt cơm dậy mùi thơm ngọt và rỉ ra lớp mật rượu trong vắt gọi là nước cốt Vân hương. Tiếp đó, toàn bộ khối cơm rượu được chuyển sang các dãy chum sành truyền thống hoặc chum gốm của làng gốm Phù Lãng, hòa thêm nước giếng khơi cổ để bước vào giai đoạn ủ ướt (rượu hóa) kéo dài nhiều ngày trong không gian hầm ủ mát mẻ, trước khi đưa vào nồi đồng chưng cất nhỏ lửa lấy những giọt rượu tinh túy nhất.

Sắc rượu trong vắt sủi tăm và hậu vị êm dịu
Thành phẩm rượu làng Vân sau khi chưng cất thường được hạ thổ trong các chum sành bịt kín bằng lá chuối khô và đất sét luyện kỹ từ sáu tháng đến vài năm để rượu đạt độ chín ngấu hoàn hảo. Khi rót ra chén sứ trắng, người thưởng rượu có thể nhận diện ngay phẩm chất rượu trong vắt sủi tăm với những hạt bọt khí nhỏ như mắt cua nổi lên đều đặn và lâu tan quanh vành chén.
Khi đưa chén rượu lên ngang tầm mắt, hương thơm thanh tao của nếp cái hoa vàng quyện cùng dư vị trầm ấm của thảo dược lan tỏa dịu dàng. Nhấp một ngụm nhỏ, rượu trôi qua đầu lưỡi mang lại cảm giác êm mượt, hoàn toàn không có vị gắt xốc của cồn, sau đó để lại vị ngọt hậu sâu lắng và hơi ấm lan tỏa khắp cơ thể. Bên cạnh dòng rượu trắng truyền thống có nồng độ từ 35 đến 40 độ, người dân làng Vân còn lưu giữ dòng rượu cái (rượu nếp đục) có màu vàng sánh như mật ong, vị ngọt béo ngậy rất được ưa chuộng trong các dịp tiết trời chuyển lạnh.
Văn hóa thưởng tửu Kinh Bắc và giá trị di sản của rượu làng Vân
Trong dòng chảy văn hóa xứ Kinh Bắc, chén rượu Vạn Vân không bao giờ gắn với sự say sưa quá đà mà luôn hiện diện như một chất xúc tác tinh thần tao nhã trong nghi lễ tín ngưỡng, văn chương và giao hảo tri âm.
Lễ vật dâng cúng tổ tiên và canh hát Quan họ
Tại quê hương của Dân ca Quan họ Bắc Ninh, nậm rượu làng Vân luôn được đặt ở vị trí trang trọng nhất trên bàn thờ gia tiên, đình thần và trong các đại lễ mùa xuân như lễ hội chùa Bổ Đà hay lễ hội đền Đô. Chén rượu trong vắt dâng lên thần linh và tiền nhân biểu đạt tấm lòng thành kính, sự biết ơn đối với mưa thuận gió hòa và mùa màng bội thu của cư dân nông nghiệp.
Trong văn hóa tiếp đãi khách quý của các liền anh, liền chị Quan họ, bên cạnh cơi trầu cánh phượng và đĩa tương Đình Tổ đậm đà trong mâm cơm truyền thống, chén Vân hương mỹ tửu được nâng lên bằng cả hai tay với lời mời khiêm nhường, trọng thị. Người Kinh Bắc thưởng rượu theo lối nhâm nhi từng ngụm nhỏ để cảm nhận trọn vẹn hương đất, tình người và làm ấm giọng ca trong những đêm hát đối đáp nghĩa tình.
Bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Với giá trị lịch sử hơn ba thế kỷ sắc phong cùng quy trình tri thức dân gian độc đáo, nghề thủ công truyền thống nấu rượu làng Vân tại xã Vân Hà đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chính thức ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2024. Sự kiện này khẳng định vị thế văn hóa trường tồn của một làng nghề cổ ven sông Cầu, đồng thời mở ra cơ hội kết nối du lịch văn hóa đường sông từ Thổ Hà, Vạn Vân tới chốn tổ Phật giáo Trúc Lâm tại chùa Vĩnh Nghiêm.
Ngày nay, các hợp tác xã và gia đình nghệ nhân tại Vân Hà đã kết hợp nghiêm ngặt giữa việc bảo tồn công thức men thuốc bắc 36 vị cổ truyền với hệ thống lọc khử độc tố hiện đại và quy trình hạ thổ chuẩn hóa, giúp sản vật đạt chứng nhận OCOP 4 sao và vươn ra thị trường quốc tế. Nhằm lan tỏa giá trị di sản văn hóa bản địa gắn với phát triển bền vững, cổng thông tin Bắc Ninh NSSC đóng vai trò lưu trữ và giới thiệu hệ thống tư liệu chuẩn xác về các danh sản truyền thống của tỉnh.
Từ bến nước sông Cầu cổ kính đến những bàn tiệc văn hóa đương đại, rượu làng Vân vẫn vẹn nguyên danh xưng Vân hương mỹ tửu từng làm say lòng bậc đế vương. Sự giao hòa tuyệt mỹ giữa hạt nếp cái hoa vàng, bài thuốc bắc gia truyền và tâm huyết giữ nghề của người dân Vạn Vân đã tạc nên một biểu tượng văn hóa ẩm thực bất hủ của vùng đất Kinh Bắc ngàn năm văn hiến.
NSSC Bắc Ninh
bacninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Bắc Ninh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Đặc sản Bắc Ninh.
Bài liên quan
Cua da sông Cầu - Thức quà quý hiếm nơi ghềnh đá dòng sông thơ
Cua da sông Cầu chinh phục thực khách bởi lớp vỏ xanh xám phủ rêu mềm độc đáo, phần thịt trắng ngần ngọt đậm cùng lớp gạch vàng béo ngậy mỗi độ thu về.
Gà đồi Yên Thế - Tinh hoa ẩm thực trứ danh miền thượng du Cầu Gồ
Gà đồi Yên Thế nổi tiếng với lớp da vàng giòn tự nhiên cùng thớ thịt săn chắc ngọt đậm được nuôi thả dưới tán rừng xanh vùng đất lịch sử Cầu Gồ.
Bánh cuốn Mão Điền - Nét tinh hoa ẩm thực từ hạt gạo vùng đất khoa bảng Thuận Thành
Bánh cuốn Mão Điền nổi tiếng với lớp vỏ bột gạo tẻ mỏng tang trong suốt, nhân thịt mộc nhĩ đậm đà và hành phi thơm ngậy nơi vùng đất khoa bảng Thuận Thành, Bắc Ninh.



