Bỏ qua đến nội dung

Bánh cuốn Mão Điền - Nét tinh hoa ẩm thực từ hạt gạo vùng đất khoa bảng Thuận Thành

Khởi nguồn từ vùng đất cổ Luy Lâu giàu truyền thống hiếu học bên bờ nam sông Đuống, bánh cuốn Mão Điền chinh phục người thưởng thức bằng lớp vỏ gạo tẻ tráng mỏng tang như lụa, kết hợp hài hòa giữa dòng bánh nhân thịt mộc nhĩ và bánh cuốn hành phi mộc mạc.

NSSC Bắc NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Đĩa bánh cuốn Mão Điền vỏ mỏng trong suốt rắc hành phi vàng ruộm kèm rau thơm

Trên dải đất phía nam sông Đuống thuộc thị xã Thuận Thành giàu trầm tích lịch sử, bánh cuốn Mão Điền từ lâu đã trở thành niềm tự hào ẩm thực gắn liền với cốt cách cần cù, hiếu học của cư dân vùng cổ thành Luy Lâu. Từ những hạt gạo tẻ thuần nông qua bàn tay xay bột nước và tráng khuôn vải điêu luyện của người thợ làng nghề, từng lớp bánh mỏng tang, trắng trong và dẻo dai đã làm nên một phong vị ẩm thực thanh tao đặc trưng của miền quê Kinh Bắc.

Lịch sử hình thành và không gian văn hóa của bánh cuốn Mão Điền

Ẩm thực truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ luôn phản ánh sâu sắc điều kiện địa lý canh tác và nếp sống văn hóa của từng cộng đồng làng xã. Tại vùng đất Thuận Thành cổ kính, sự ra đời và phát triển của bánh cuốn Mão Điền gắn liền với lịch sử lâu đời của một ngôi làng nổi danh cả về nghề nông lẫn truyền thống khoa cử.

Truyền thống làng khoa bảng bên dòng sông Đuống lịch sử

Xã Mão Điền (thị xã Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh) nằm ở vị trí giao thoa văn hóa đặc biệt của vùng đất cổ Siêu Loại - Luy Lâu, nơi hội tụ những di tích lịch sử bậc nhất của nền văn minh Việt cổ như lăng Kinh Dương Vương, di chỉ thành cổ Luy Lâu cùng hệ thống cổ tự danh tiếng gồm chùa Dâu và chùa Bút Tháp. Không chỉ trù phú nhờ lớp phù sa màu mỡ của dòng sông Đuống bồi đắp cho những cánh đồng lúa tẻ bạt ngàn, mảnh đất này còn vang danh khắp sử sách là làng khoa bảng Mão Điền với hàng chục vị đại khoa Tiến sĩ dưới các triều đại phong kiến được khắc tên trang trọng trên bia đá tại Văn miếu Bắc Ninh, tiếp nối tinh thần hiếu học của bậc danh thần Thân Nhân Trung trên quê hương Kinh Bắc.

Theo lời kể của các bậc cao niên trong làng, nghề tráng bánh cuốn tại Mão Điền đã hình thành từ hàng trăm năm trước, khởi phát từ nhu cầu chuẩn bị những thức quà thanh nhẹ, ấm nóng và giàu dinh dưỡng để các nho sinh trong làng ăn đêm đèn sách hoặc mang theo trong hành trang đi thi Hương, thi Hội. Những người mẹ, người vợ tảo tần nơi làng khoa bảng Mão Điền đã chắt lọc những hạt gạo ngon nhất của đồng làng, ngâm ủ và tráng thành những tấm bánh mỏng dẻo để tiếp sức cho chồng con trên con đường lập thân bằng con chữ.

Trải qua nhiều thế hệ nối tiếp nhau, từ một món ăn trong phạm vi gia đình và lễ tết làng xã, bánh cuốn Mão Điền dần phát triển thành một làng nghề ẩm thực chuyên nghiệp với hàng trăm hộ gia đình đỏ lửa mỗi ngày. Tiếng cối đá xay bột rì rầm từ nửa đêm về sáng cùng làn khói bếp tỏa hương gạo mới đã trở thành nhịp sống quen thuộc không thể tách rời của miền quê Thuận Thành.

Hai dòng bánh cuốn nhân thịt và bánh cuốn hành cổ truyền

Điểm đặc sắc tạo nên sự phong phú của bánh cuốn Mão Điền trong bản đồ ẩm thực Bắc Bộ là sự tồn tại song song của hai dòng bánh mang cấu trúc và sắc thái thưởng thức riêng biệt. Dòng thứ nhất là bánh cuốn hành phi (bánh cuốn chay cổ truyền), được tráng từ lớp bột gạo nguyên chất cực mỏng, khi chín được phết một lớp mỡ lợn trong suốt trộn hành hoa hoặc hành khô phi vàng ruộm rồi xếp gấp thành từng lớp mềm mại như dải lụa.

Dòng thứ hai đã làm nên thương hiệu lừng danh khắp các tỉnh thành lân cận là bánh cuốn nhân thịt mộc nhĩ. Khác với cách rải nhân vào giữa rồi gấp vuông như ở nhiều địa phương khác, người thợ Mão Điền dàn đều hỗn hợp thịt lợn băm và mộc nhĩ xào chín lên khắp mặt bánh ngay khi lớp bột trên khuôn vải vừa chín tới, sau đó dùng thanh tre mỏng cuộn tròn thành từng cuốn dài thon thả. Nhờ kỹ thuật cuộn đều tay, lớp nhân quyện chặt vào từng vòng bột, tạo nên hoa văn vân đá đen trắng bắt mắt xuyên qua vỏ bánh mỏng trong suốt.

Đặc điểm phân biệtBánh cuốn nhân thịt mộc nhĩ Mão ĐiềnBánh cuốn hành phi cổ truyền Mão Điền
Cấu trúc thành phầnVỏ bột gạo tẻ mỏng cuộn đều nhân thịt lợn băm và mộc nhĩVỏ bột gạo tẻ nguyên bản xếp lớp phết mỡ hành vàng ươm
Hình thức trình bàyCuộn thành từng thanh trụ tròn thon dài, điểm vân mộc nhĩGấp dẹt thành từng tệp mỏng mềm mại, rắc đẫm hành phi
Sắc thái hương vịĐậm đà, béo bùi, giòn sần sật và giàu dưỡng chấtThanh nhẹ, thơm dịu mùi gạo tẻ mới và hành phi mỡ lợn
Thức ăn kèm tiêu biểuChả quế truyền thống, giò lụa, nước chấm chua ngọt và rau thơmChả mỡ, đậu phụ rán vàng hoặc chấm tương bần, nước mắm tỏi ớt

Nguyên liệu hạt gạo bản địa làm nên bánh cuốn Mão Điền

Không sử dụng hàn the hay các loại bột phụ gia công nghiệp để tạo độ dai nhân tạo, phẩm chất dẻo mềm mà vẫn giòn nhẹ của bánh cuốn Mão Điền hoàn toàn bắt nguồn từ sự tuyển chọn khắt khe hạt gạo tẻ địa phương và kỹ thuật xử lý bột nước truyền thống.

Gạo tẻ Khang Dân và quy trình xay bột nước

Yếu tố tiên quyết quyết định sự thành bại của một mẻ bánh cuốn chính là phẩm chất của hạt gạo. Người làm nghề tại xã Mão Điền không dùng các giống gạo quá dẻo nhiều nhựa như gạo tám hay gạo nếp vì sẽ khiến vỏ bánh bị nhão dính, mà ưu tiên lựa chọn giống gạo tẻ Khang Dân hoặc gạo tẻ Đoàn Kết được cấy trên những cánh đồng đất thịt pha cát vùng Thuận Thành, Gia Bình. Hạt gạo được chọn phải là gạo thu hoạch từ vụ mùa trước, đã qua thời gian phơi khô và bảo quản khoảng ba đến bốn tháng để hạt gạo săn chắc, rút bớt độ nhựa mới và đạt độ nở bột tối ưu.

Trước khi đem xay, gạo tẻ Khang Dân được sàng sảy kỹ lưỡng để loại bỏ hoàn toàn hạt tấm, hạt thóc lẫn rồi đem vo đãi nhiều lần bằng nước giếng khơi trong vắt. Thời gian ngâm gạo được người thợ điều chỉnh linh hoạt theo nhiệt độ thời tiết từng mùa trong năm, thường kéo dài từ ba đến năm tiếng đồng hồ cho đến khi hạt gạo ngậm đủ nước, bấm nhẹ đầu ngón tay thấy hạt gạo vỡ vụn mềm mịn mà không bị chua nồng.

Sau khi ngâm đạt độ chuẩn, gạo được đưa vào cối đá xay bột nước theo phương pháp thủ công cổ truyền. Dòng nước mát lành được chế từ từ vào lỗ cối cùng những vốc gạo trắng ngần, dưới lực quay đều đặn của hai thớt đá xanh mịn khít, hạt gạo được nghiền thành dòng sữa bột trắng muốt, mát lạnh. Bột xay xong tiếp tục được ngâm lắng và thay nước chua nhiều lần để loại bỏ hoàn toàn tạp chất, giúp lớp bột đạt độ tinh khiết tuyệt đối trước khi đem tráng.

Nghệ nhân làng Mão Điền khéo léo nâng lớp bánh cuốn mỏng trắng ngần vừa tráng chín
Nghệ nhân làng Mão Điền khéo léo nâng lớp bánh cuốn mỏng trắng ngần vừa tráng chín

Nhân thịt thăn băm quyện mộc nhĩ và hành khô phi mỡ

Đối với dòng bánh cuốn mặn trứ danh của làng nghề, phần nhân thịt mộc nhĩ được chế biến tỉ mỉ ngay từ khâu chọn lựa nguyên liệu tươi sống vào mỗi buổi sớm tinh mơ. Thịt lợn dùng làm nhân phải là phần thịt thăn hoặc thịt vai đầu giòn tươi ngon, có chút mỡ dắt nhẹ để khi xào không bị khô xác. Thịt được rửa sạch, băm nhỏ đều tay rồi ướp cùng nước mắm cốt, hạt tiêu và hành củ tươi băm nhuyễn.

Mộc nhĩ (nấm tai mèo) chọn loại cánh dày, tai nhỏ, ngâm nở trong nước ấm, cắt bỏ chân gốc, rửa sạch rồi băm nhỏ vừa phải để giữ được độ giòn sần sật khi ăn. Người thợ bắc chảo gang lên bếp lửa lớn, phi thơm hành khô với mỡ lợn rồi trút thịt băm và mộc nhĩ vào đảo nhanh tay cho đến khi thịt chín săn, dậy mùi thơm ngậy và khô ráo hoàn toàn, tuyệt đối không để nhân bị ướt nước làm rách lớp vỏ bánh mỏng khi cuộn.

Bên cạnh phần nhân thịt, thứ gia vị tạo nên sức hấp dẫn khó cưỡng cho cả hai dòng bánh cuốn Mão Điền chính là những mẻ hành khô phi vàng ruộm. Hành ta củ nhỏ trồng trên đất bãi ven sông Đuống có vỏ tím hồng, tép chắc và tinh dầu thơm nồng, được bóc vỏ, thái lát mỏng đều tăm tắp rồi đem phi ngập trong chảo mỡ lợn ở nhiệt độ chuẩn xác. Khi vớt ra để ráo, từng cánh hành chuyển sang màu vàng óng ả, giòn rụm và tỏa hương thơm ngào ngạt suốt cả góc bếp.

Mẹt bánh cuốn Mão Điền truyền thống bày cùng chả quế, nước chấm và rau thơm
Mẹt bánh cuốn Mão Điền truyền thống bày cùng chả quế, nước chấm và rau thơm

Kỹ nghệ tráng khuôn vải và hương vị của bánh cuốn Mão Điền

Nếu nguyên liệu tốt là nền tảng thì kỹ nghệ tráng bánh bên bếp lửa rực hồng chính là nơi thể hiện trình độ điêu luyện của người nghệ nhân vùng đất Thuận Thành. Mỗi thao tác múc bột, xoay gáo, đậy vung và lấy bánh đều diễn ra nhịp nhàng, chuẩn xác như một điệu múa dân gian.

Bàn tay tráng bánh mỏng như lụa trên nồi hơi truyền thống

Dụng cụ cốt lõi trong gian bếp làm bánh cuốn Mão Điền là chiếc nồi hơi lớn bằng gang hoặc nồi đồng truyền thống được chế tác từ những làng nghề danh tiếng trong tỉnh như làng đúc đồng Đại Bái. Trên miệng nồi được căng phẳng phiu một tấm khuôn vải tráng bánh dệt từ sợi bông trắng mịn, có độ khít vừa đủ để giữ lớp bột nước bên trên mà vẫn cho luồng hơi nước sôi sục bên dưới xuyên thấu qua một cách nhanh chóng và đồng đều.

Khi nước trong nồi sôi mạnh tạo áp suất hơi căng tràn mặt vải, người thợ một tay cầm gáo dừa múc đúng một định lượng bột nước đã pha chế hoàn hảo, đổ nhẹ lên mặt khuôn vải tráng bánh rồi dùng đáy gáo xoay tròn thật nhanh từ tâm ra sát viền khung để tạo thành một màng bột mỏng tang. Ngay lập tức, đối với bánh nhân thịt, một thìa nhân thịt mộc nhĩ được rắc đều khắp mặt bột trước khi úp chiếc vung nồi hình chóp nón xuống.

Chỉ sau khoảng mười lăm đến hai mươi giây khi hơi nước làm chín trong lớp bột, người thợ mở vung, dùng chiếc đũa cả bằng tre vót dẹt mỏng luồn nhẹ dưới mép bánh, khéo léo nâng tấm bánh trắng ngần đang bốc khói đặt lên mâm hoặc cuộn tròn ngay trên mặt khuôn vải. Toàn bộ quá trình diễn ra nhanh gọn đến mức chiếc bánh vừa rời khuôn vẫn giữ nguyên độ đàn hồi dẻo dai mà không hề bị rách hay nhăn nhúm.

  • Kỹ thuật pha chế bột nước: Cân chỉnh tỷ lệ nước và tinh bột gạo tẻ Khang Dân chuẩn xác theo độ ẩm không khí để vỏ bánh vừa mỏng vừa dai.
  • Lực xoay gáo tráng bánh: Đòi hỏi cổ tay mềm dẻo và dứt khoát để lớp bột lan tỏa đồng đều, không chỗ dày chỗ mỏng trên mặt vải căng.
  • Nhiệt lượng bếp lửa ổn định: Ngọn lửa dưới đáy nồi phải luôn cháy đượm đều đặn nhằm duy trì áp suất hơi nước mạnh, giúp hạt tinh bột hồ hóa tức thì.
  • Thao tác cuộn và xếp lớp: Giữ cho từng cuốn bánh tròn trịa, các lớp bột ôm khít nhân thịt mộc nhĩ mà vẫn tơi ráo, không bết dính vào nhau.

Hương vị vỏ bánh dẻo giòn quyện cùng chả quế

Một đĩa bánh cuốn Mão Điền hoàn chỉnh khi bày ra mâm luôn mang vẻ đẹp giản dị mà vô cùng tinh tế. Những cuốn bánh thon dài sở hữu vỏ bánh mỏng trong suốt để lộ phần nhân thịt băm và mộc nhĩ điểm xuyết bên trong, hoặc những lớp bánh cuốn hành phi trắng mịn xếp chồng lên nhau, bên trên phủ lớp hành khô phi vàng ruộm lấp lánh ánh mỡ. Khi gắp một miếng bánh đưa lên thưởng thức, cảm nhận đầu tiên là độ mềm mướt như lụa tiếp xúc với đầu lưỡi, kế đến là độ dẻo dai, hơi giòn sần sật rất đặc trưng của bột gạo tẻ xay cối đá.

Để tôn vinh trọn vẹn hương vị của bánh cuốn, người dân Mão Điền thường thưởng thức kèm những lát chả quế truyền thống nướng vàng ươm thơm lừng mùi bột quế rừng, hoặc những khoanh giò lụa giã tay trắng hồng giòn mịn. Bát nước chấm đi kèm được pha chế khéo léo từ nước mắm ngon, nước sôi để nguội, chút giấm thanh, đường cát, điểm thêm vài lát ớt tươi đỏ thắm, hạt tiêu và đu đủ xanh ngâm chua ngọt. Khi chấm miếng bánh cuốn nóng hổi cùng lát chả quế và vài ngọn rau húng Láng, mùi tàu thơm mát vào bát nước chấm ấm áp, mọi hương vị mặn, ngọt, chua, cay, béo, bùi hòa quyện tròn đầy nơi vị giác.

Đời sống văn hóa và sức sống làng nghề của bánh cuốn Mão Điền

Không chỉ là món ăn quen thuộc trong đời sống thường nhật, bánh cuốn Mão Điền còn hiện diện sâu đậm trong các không gian văn hóa lễ hội và giao thương truyền thống của vùng đất nam phần Bắc Ninh. Cùng với những thức quà nổi tiếng của quê hương Thuận Thành như nem Bùi Ninh Xá và tương Đình Tổ, món bánh cuốn đã góp phần định hình bản sắc ẩm thực trù phú của vùng đất cổ.

Thức quà mộc mạc trong phiên chợ quê và mùa lễ hội

Từ bao đời nay, cứ vào những buổi sớm tinh mơ tại các phiên chợ quê vùng Thuận Thành hay trong những ngày tháng Tư âm lịch khi lễ hội chùa Dâu mở hội rước Tứ Pháp cầu mưa thuận gió hòa, hình ảnh những quang gánh, những thúng bánh cuốn Mão Điền ủ ấm trong lá chuối xanh đã trở nên vô cùng thân thuộc. Người dân đi trẩy hội hay du khách về thăm làng tranh dân gian Đông Hồ bên bờ đê sông Đuống đều dừng chân thưởng thức đĩa bánh cuốn nóng hổi để cảm nhận trọn vẹn cái tình đôn hậu, mộc mạc của người dân xứ Kinh Bắc.

Trong các dịp giỗ chạp, mừng thọ, khao vọng khoa cử hay tiếp đãi khách quý của các gia đình tại làng khoa bảng Mão Điền, đĩa bánh cuốn trắng trong đặt bên cạnh đĩa chả quế vàng ươm luôn có mặt trên mâm cỗ như một lời nhắc nhở về truyền thống tảo tần, hiếu học của tổ tiên. Thức quà bình dị ấy đã nuôi dưỡng bao thế hệ người con Mão Điền trưởng thành, mang theo hương vị quê nhà đi khắp mọi miền đất nước.

Gìn giữ bí quyết nghề truyền thống trong nhịp sống hiện đại

Bước vào thời kỳ phát triển mới, nghề làm bánh cuốn tại xã Mão Điền vẫn giữ vững sức sống mãnh liệt với hàng trăm hộ gia đình duy trì sản xuất mỗi ngày, cung cấp sản phẩm đi khắp tỉnh Bắc Ninh, Thủ đô Hà Nội và các vùng phụ cận. Dù một số công đoạn nặng nhọc đã có sự hỗ trợ của thiết bị hiện đại để nâng cao năng suất và đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm, các nghệ nhân trong làng vẫn kiên định giữ gìn quy tắc chọn gạo tẻ mùa cũ, ngâm ủ bột tự nhiên và tráng trên khuôn vải truyền thống.

Trong tiến trình bảo tồn và phát huy hệ sinh thái di sản văn hóa bản địa trên chuyên trang Bắc Ninh NSSC, bánh cuốn Mão Điền được tôn vinh như một biểu tượng tiêu biểu của văn hóa ẩm thực lúa nước vùng Thuận Thành. Sự kết hợp giữa kỹ nghệ thủ công tinh xảo và tâm huyết giữ nghề của người dân địa phương đã giúp thức quà trăm năm tuổi này tiếp tục khẳng định vị thế bền vững trong lòng thực khách gần xa.

Chia sẻ:
BC

NSSC Bắc Ninh

bacninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Bắc Ninh.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Ẩm thực Bắc Ninh.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất