Lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm - Nét đẹp rước lễ chốn tổ Trúc Lâm
NSSC Bắc NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Bên dòng hợp lưu sóng nước mênh mang của sông Lục Nam và sông Thương, lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm mở ra không gian văn hóa tâm linh rực rỡ sắc cờ hội mỗi dịp trung tuần tháng Hai âm lịch. Trải qua hơn bảy thế kỷ gắn liền với dòng thiền Đại Việt, kỳ hội tại chùa Đức La vẫn bảo lưu nguyên vẹn nghi thức rước lễ của bốn làng kết chạ và tôn vinh kho tàng Di sản tư liệu thế giới.
Nguồn gốc lịch sử Phật giáo của lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm
Sự hình thành và phát triển lâu đời của lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm gắn liền mật thiết với vị thế chốn tổ của ngôi đại danh lam cổ tự bên bờ sông Lục Nam. Mỗi nghi thức trong lễ hội đều phản ánh sâu sắc lịch sử hoằng dương Phật pháp thời nhà Trần cũng như truyền thống gắn kết cộng đồng bền chặt của cư dân vùng châu thổ sông Thương.
Dấu ấn Tam tổ Trúc Lâm nơi trung tâm Phật học
Theo sử liệu Phật giáo và bia ký cổ lưu giữ tại chùa Vĩnh Nghiêm, ngôi chùa được khởi dựng từ thời vương triều nhà Lý dưới triều đại vua Lý Thái Tổ với tên chữ ban đầu là Chúc Thánh tự và tên dân gian là chùa Đức La. Đến cuối thế kỷ XIII, sau khi lãnh đạo quân dân Đại Việt bảo vệ nền độc lập và mở ra kỷ nguyên thái bình, Đức Phật hoàng Trần Nhân Tông đã xuất gia tu hành và sáng lập Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử mang đậm tinh thần nhập thế.
Nhận thấy chùa Đức La sở hữu địa thế sơn thủy hữu tình nơi ngã ba Phượng Nhãn, Đức Phật hoàng đã chọn nơi đây làm trung tâm truyền giảng giáo lý và đổi tên thành Vĩnh Nghiêm tự. Năm Hưng Long thứ 21 (1313), Đệ nhị Tổ là Thiền sư Pháp Loa đặt trụ sở trung ương của Giáo hội Trúc Lâm tại chùa, lập sổ tăng tịch toàn quốc và truyền trao y bát cho Đệ tam Tổ Huyền Quang. Để tưởng nhớ công đức của Tam tổ Trúc Lâm, nhân dân đã duy trì lễ hội mùa xuân hằng năm như nghi thức báo ân thiêng liêng.
Truyền thống giao hảo bốn làng quanh chốn tổ Đức La
Bên cạnh mạch nguồn Phật giáo bác học, lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm còn bắt nguồn từ tục kết chạ truyền đời giữa các làng cổ bao quanh ngôi chùa thuộc tổng Đức La xưa (nay thuộc xã Trí Yên, huyện Yên Dũng). Từ hàng trăm năm trước, cộng đồng cư dân bốn làng gồm làng La Thượng, làng La Trung, làng La Hạ và làng Mai Thượng đã cùng lập hương ước chung sức trông nom ngôi cổ tự và chuẩn bị lễ vật dâng cúng Tam Bảo, Tam Tổ mỗi dịp xuân về.
Sự gắn kết giữa nhà chùa với bốn làng cổ đã tạo nên cấu trúc "tiền Phật hậu Tổ, tứ thôn đồng tâm" độc đáo trong đời sống văn hóa vùng Kinh Bắc. Trải qua bao biến thiên lịch sử, người dân từ làng La Thượng đến La Trung, La Hạ vẫn nghiêm cẩn gìn giữ lệ cổ, truyền dạy cho con cháu đội hình rước kiệu và cách sửa soạn mâm cỗ chay tinh khiết. Với giá trị văn hóa đặc sắc ấy, năm 2013, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ghi danh lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
| Hạng mục di sản lễ hội | Nội dung quy chuẩn truyền thống | Giá trị văn hóa và tâm linh cốt lõi |
|---|---|---|
| Thời gian tổ chức | Từ ngày 12 đến ngày 14 tháng 2 âm lịch hằng năm (chính hội ngày 14 tháng 2) | Tưởng niệm công đức Tam tổ Trúc Lâm và cầu nguyện quốc thái dân an đầu xuân |
| Không gian tổ chức | Quần thể Di tích quốc gia đặc biệt chùa Vĩnh Nghiêm (chùa Đức La), xã Trí Yên | Trung tâm Phật học đầu tiên của Đại Việt bên ngã ba Phượng Nhãn hữu tình |
| Cộng đồng chủ thể | Tăng ni, Phật tử và nhân dân các làng La Thượng, La Trung, La Hạ, Mai Thượng | Biểu trưng cho tinh thần đoàn kết cộng đồng và truyền thống hộ trì Phật pháp |
| Nghi thức trọng tâm | Nghi thức rước lễ cổ truyền bằng kiệu bát cống, lễ dâng hương Tam Tổ | Bảo lưu nguyên vẹn cổ lệ rước lễ trang nghiêm và giáo lý nhập thế Trúc Lâm |
| Hoạt động đặc trưng | Trình diễn san khắc và in mộc bản trên giấy dó, hát Quan họ và trò chơi dân gian | Tôn vinh kho tàng Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm – Di sản tư liệu thế giới UNESCO |
Thời gian mở hội và không gian lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm
Diễn ra vào giữa mùa xuân khi cảnh sắc đôi bờ sông Lục Nam và sông Thương căng tràn nhựa sống, lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm sở hữu không gian sông nước hòa quyện cùng kiến trúc gỗ cổ truyền trầm mặc. Lịch trình ba ngày hội được sắp xếp chặt chẽ theo đúng cổ lệ trăm năm của vùng đất Phượng Nhãn.
Lịch hội tháng Hai âm lịch tưởng niệm chư vị Tổ sư
Theo lệ cổ truyền lại từ thời Lê – Nguyễn, lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm được tổ chức cố định từ ngày 12 đến hết ngày 14 tháng 2 âm lịch hằng năm. Lịch mở hội vào trung tuần tháng Hai tại chùa Đức La gắn liền với ngày kỵ nhật và dấu mốc hoằng pháp của chư vị Tổ sư dòng thiền Trúc Lâm tại bản tự, mở đầu cho chuỗi lễ hội Phật giáo mùa xuân vùng Đông Bắc tiếp nối sang lễ hội chùa Bổ Đà vào giữa tháng Hai âm lịch.
Trong ba ngày diễn ra lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm, ngày 12 tháng 2 âm lịch là ngày mở cửa chùa, làm lễ mộc dục, lễ cáo yết Phật và Tổ sư. Ngày 13 và sáng ngày 14 tháng 2 âm lịch là thời điểm chính hội với cuộc đại rước lễ vật từ các thôn về chùa, lễ khai mạc và nghi thức dâng hương tưởng niệm Tam tổ Trúc Lâm. Chiều ngày 14 tháng 2 âm lịch là lễ tạ hoàn mãn và rước kiệu hồi cung.
Quần thể kiến trúc cổ tự bên ngã ba Phượng Nhãn
Không gian diễn ra toàn bộ hoạt động của lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm là quần thể kiến trúc cổ kính nằm trên thế đất đầu rồng nhìn ra ngã ba Phượng Nhãn – nơi sông Lục Nam hợp lưu cùng sông Thương, phía xa là dãy núi Cô Tiên và núi Phượng Hoàng. Ngay từ bến sông và cổng Tam quan dẫn vào nội tự, hàng trăm lá cờ Phật giáo và cờ hội ngũ sắc bay phấp phới dưới bóng cây cổ thụ.
Dọc theo trục thần đạo hướng Đông Nam của chùa Đức La, năm cụm kiến trúc gỗ lim bề thế gồm Tam quan, tòa Tam bảo, Nhà Tổ đệ nhất, Gác chuông hai tầng tám mái và Nhà Tổ đệ nhị trở thành không gian hành lễ trang nghiêm. Sân gạch rộng trước tòa Tam bảo và Nhà Tổ đệ nhất – nơi tôn trí bộ tượng Tam tổ Trúc Lâm được công nhận là Bảo vật quốc gia – là nơi tập trung các đoàn tế lễ, trong khi nhà lưu giữ mộc bản và vườn tháp đá là nơi trình diễn di sản.

Nghi thức rước lễ và sinh hoạt tại lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm
Điểm làm nên giá trị độc bản của lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm trong kho tàng lễ hội cổ truyền Việt Nam chính là hệ thống nghi lễ rước giao hảo mang tính kỷ luật và thẩm mỹ cao, kết hợp cùng hoạt động trình diễn di sản tư liệu mộc bản sống động ngay tại chốn tổ.
Đội hình rước lễ cổ truyền và nghi thức dâng hương
Nghi thức linh thiêng nhất trong lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm là nghi thức rước lễ cổ truyền của các làng quê quanh chùa tiến về chốn tổ vào sáng ngày chính hội. Từ sáng sớm, tại đình làng của các thôn như làng La Thượng, La Trung, La Hạ, các bậc bô lão, trai tráng và thôn nữ đã chỉnh tề trong trang phục cổ truyền. Đi đầu đoàn rước là đội múa lân sư rồng mở đường, tiếp đến là đội cờ thần, cờ Phật giáo, đội bát bửu, lộ bộ, phường bát âm cùng đội chiêng trống vang rền.
Theo sau đội nghi trượng là những cỗ kiệu bát cống chạm khắc rồng phượng rước mâm lễ vật chay tịnh gồm hương hoa, trầu cau, nước giếng cổ và các loại bánh trái làm từ hạt gạo quê hương như bánh chưng, bánh dày, oản bột, chè lam. Khi các đoàn rước hội tụ trước cổng Tam quan chùa Đức La, chư tôn đức tăng ni cùng các vị chủ tế trang nghiêm cử hành lễ dâng hương tưởng niệm Tam tổ Trúc Lâm, cầu nguyện quốc thái dân an.
- Đội hình rước lễ tứ thôn: Quy tụ các đoàn rước kiệu bát cống từ làng La Thượng, La Trung, La Hạ và Mai Thượng với đầy đủ cờ quạt, lọng vàng.
- Lễ vật chay tịnh thuần nông: Dâng cúng các phẩm vật thanh khiết từ nông sản địa phương như oản quả, bánh dày, chè kho, hoa tươi.
- Khóa lễ dâng hương Tam Tổ: Cử hành trang trọng tại Nhà Tổ đệ nhất nhằm tôn vinh tinh thần "Cư trần lạc đạo" của dòng thiền Trúc Lâm.
- Hoạt động trình diễn in mộc bản: Tái hiện quy trình lăn mực tàu trên ván khắc gỗ thị trắng và in kinh sách chữ Hán – Nôm lên giấy dó.

Trình diễn in mộc bản và các trò chơi dân gian
Song hành cùng nghi thức rước lễ trang nghiêm, phần Hội của lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm mang đến không gian trải nghiệm tri thức đặc sắc xoay quanh kho tàng Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm – bộ ván khắc 3.050 bản gỗ thị trắng được UNESCO vinh danh là Di sản tư liệu thế giới khu vực Châu Á – Thái Bình Dương năm 2012. Tại nhà trưng bày, các nghệ nhân trực tiếp thực hành quy trình in mộc bản cổ truyền trên giấy dó: từ khâu quét mực tàu thảo mộc lên mặt ván khắc chữ Hán – Nôm ngược đến động tác dùng xơ mướp xoa nhẹ để nét chữ hiện lên sắc nét.
Không khí hội xuân bên ngã ba Phượng Nhãn càng thêm tưng bừng với những canh hát của liền anh, liền chị Dân ca Quan họ Bắc Ninh trên thuyền rồng. Bên cạnh đó, các trò chơi dân gian như vật cổ truyền, kéo co, cờ tướng cùng không gian giới thiệu sản vật vùng Kinh Bắc như bánh đa Kế, rượu làng Vân hay gà đồi Yên Thế đã tạo nên bức tranh hội xuân rộn ràng.
Giá trị di sản văn hóa phi vật thể lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm
Trải qua hàng trăm năm tồn tại trong lòng cộng đồng dân cư vùng Yên Dũng, lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm không chỉ là một sinh hoạt tín ngưỡng định kỳ mà còn là kho tàng lưu giữ triết lý sống nhân văn và bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam.
Tinh thần nhập thế và đạo lý tri ân tiền nhân
Giá trị tư tưởng sâu sắc của lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm chính là sự lan tỏa tinh thần "Nhập thế – Hòa quang đồng trần" của dòng thiền Trúc Lâm giữa đời sống hiện đại. Qua các nghi lễ tưởng niệm Tam tổ Trúc Lâm, lễ hội nhắc nhở mỗi người dân về triết lý đạo Phật gắn liền với vận mệnh dân tộc: khi hữu sự thì đoàn kết bảo vệ non sông như hào khí tại khu di tích khởi nghĩa Yên Thế; khi thái bình thì chăm lo mở mang giáo dục, bồi đắp đạo đức nhân từ.
Toàn bộ nghi thức trong lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm được duy trì văn minh, giữ gìn sự thanh tịnh chốn thiền môn và bài trừ mê tín dị đoan. Hình ảnh người dân từ làng La Thượng, La Trung, La Hạ cùng gánh vác việc làng, việc chùa đã trở thành bài học trực quan về lòng hiếu nghĩa và ý thức bảo vệ Di sản tư liệu thế giới của quê hương.
Kết nối mạch nguồn văn hóa tâm linh vùng Đông Bắc
Đặt trong không gian văn hóa của tỉnh Bắc Ninh – Kinh Bắc và vùng Đông Bắc Bộ, lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm giữ vai trò mắt xích khởi đầu trên "Con đường Hoằng dương Phật pháp của các vị Tổ Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử". Từ chốn tổ bên ngã ba Phượng Nhãn, hành trình tâm linh mùa xuân kết nối liền mạch với các cổ tự nội tỉnh như chùa Bổ Đà, chùa Bút Tháp, chùa Dâu và ngược lên khu du lịch tâm linh Tây Yên Tử.
Không dừng lại ở phạm vi nội tỉnh, mạch nguồn di sản từ lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm còn kết nối liên vùng với thánh địa khu di tích Yên Tử tại Quảng Ninh, quần thể khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc tại Hải Phòng và kinh đô cổ Hoàng thành Thăng Long nơi phát tích triều Trần. Nhằm phục vụ nhu cầu tra cứu thông tin chuẩn xác về lịch sử các lễ hội cổ truyền và văn hóa bản địa, chuyên trang Bắc Ninh NSSC liên tục cập nhật các chuyên đề bách khoa toàn diện. Giữa nhịp chảy thời đại mới, tiếng chuông ngân và nhịp trống rước của lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm vẫn mãi tỏa sáng như biểu tượng trường tồn của tâm hồn Việt.
NSSC Bắc Ninh
bacninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Bắc Ninh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Bắc Ninh.
Bài liên quan
Rượu làng Vân - Danh tửu tiến vua nức tiếng bên dòng sông Cầu Kinh Bắc
Rượu làng Vân mang danh hiệu Vân hương mỹ tửu từ năm 1703 nhờ nếp cái hoa vàng và men thuốc bắc 36 vị. Tìm hiểu lịch sử danh tửu tiến vua bên dòng sông Cầu.
Mỳ Chũ Bắc Giang - Tinh hoa sợi gạo Bao Thai Hồng nơi làng nghề Thủ Dương
Mỳ Chũ Bắc Giang được chế tác thủ công từ giống gạo Bao Thai Hồng vùng đồi Lục Ngạn tại làng nghề Thủ Dương. Khám phá bí quyết ủ bột và sợi mỳ dẻo dai.
Vải thiều Lục Ngạn - Tinh hoa trái ngọt đồi gò vươn tầm chỉ dẫn địa lý quốc tế
Vải thiều Lục Ngạn kết tinh từ thổ nhưỡng đất đồi sỏi cơm và tiểu khí hậu vùng hồ Cấm Sơn. Tìm hiểu cấu trúc cùi dày mọng nước và chỉ dẫn địa lý quốc gia.



