Làng nghề Thổ Hà - Dấu ấn tường tiểu sành cổ và nhịp sống phơi bánh đa bên sông Cầu
NSSC Bắc NinhĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Bước qua chuyến đò ngang bồng bềnh trên mặt nước sông Cầu thuộc xã Vân Hà, du khách sẽ bắt gặp làng nghề Thổ Hà như một bảo tàng sống động về văn hóa thủ công miền Kinh Bắc. Trải qua hành trình chuyển đổi kỳ diệu từ trung tâm gốm sành cổ sang nghề chế biến lương thực truyền thống, nơi đây vẫn gìn giữ vẹn nguyên những con ngõ gạch nghiêng, những bức tường tiểu sành cùng hàng nghìn phên tre phơi bánh bên mái chùa Đoan Minh cổ kính.
Lịch sử chuyển mình từ nôi gốm sành cổ của làng nghề Thổ Hà
Tiến trình lịch sử của làng nghề Thổ Hà là một bản trường ca lao động đầy bản lĩnh của cộng đồng cư dân ven dòng sông Cầu trước những biến thiên của tự nhiên và thời cuộc. Nằm trong không gian văn hóa làng cổ Thổ Hà thuộc xã Vân Hà, thị xã Việt Yên, nơi đây từng được lịch sử ghi nhận là một trong ba cái nôi gốm cổ lâu đời và phồn thịnh bậc nhất miền Bắc Việt Nam trước khi viết tiếp trang sử mới với nghề chế biến lương thực truyền thống.
Thời kỳ hoàng kim của trung tâm gốm sành cổ
Theo các nguồn sử liệu địa chí và văn bia cổ lưu giữ tại địa phương, nghề làm gốm sành cổ tại Thổ Hà đã manh nha từ khoảng thế kỷ XII dưới thời vương triều nhà Lý và đạt tới đỉnh cao rực rỡ từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XIX. Tương truyền vào thời nhà Lê, vị quan Tiến sĩ Đào Trí Tiến trong một lần đi sứ đã học hỏi thêm kỹ thuật nung gốm sành không thấm nước rồi truyền dạy cho dân làng, được nhân dân tôn vinh là bậc Tổ sư nghề gốm. Trong suốt nhiều thế kỷ phong kiến, Thổ Hà sánh vai cùng làng gốm Bát Tràng tại Gia Lâm và làng gốm Phù Lãng tại Quế Võ tạo thành tam giác gốm trứ danh vùng châu thổ Bắc Bộ ("Thứ nhất Bát Tràng, thứ nhì Thổ Hà, thứ ba Phù Lãng").
Khác với gốm sứ tráng men trắng của Bát Tràng hay gốm men da lươn của Phù Lãng, sản phẩm đặc trưng làm nên thương hiệu gốm sành cổ Thổ Hà là dòng gốm sành nâu đỏ không tráng men, được tạo tác từ nguồn đất sét xanh dẻo mịn khai thác ở vùng hữu ngạn sông Cầu. Khi nung trong các lò bầu, lò cóc bằng củi suốt nhiều ngày đêm ở nhiệt độ trên 1.200 độ C, đất sét tự chảy kết khối thành chất sành đanh chắc, gõ vào phát ra tiếng ngân trong trẻo như tiếng chuông đồng và tuyệt đối không ngấm nước. Nhờ ưu điểm vượt trội đó, chum, vại, chĩnh, vò đựng tương và những chiếc tiểu sành chạm nổi hoa văn rồng phượng của Thổ Hà đã theo những đoàn thuyền buôn trên bến sông Cầu tỏa đi khắp kinh thành Hoàng thành Thăng Long cũng như các tỉnh đồng bằng sông Hồng.
Dấu ấn tường tiểu sành và bước ngoặt chuyển nghề
Bước sang những thập niên cuối thế kỷ XX, khi nguồn đất sét nguyên liệu ven sông cạn dần và đồ nhựa, đồ kim loại phổ biến trong đời sống, nghề nung gốm sành cổ truyền tại Thổ Hà dần khép lại sứ mệnh lịch sử. Thế nhưng, di sản của hơn sáu trăm năm đỏ lửa lò gốm đã hóa thân thành diện mạo kiến trúc độc nhất vô nhị của ngôi làng. Trong quá trình sản xuất gốm suốt hàng thế kỷ, những chiếc chum, vại hay tiểu sành bị nứt nhẹ hoặc cong vênh khi ra lò đã được người dân địa phương tận dụng tài tình để xây nhà, dựng tường bao và lát ngõ gạch nghiêng.

Đi sâu vào hệ thống ngõ xóm hẹp chỉ vừa hai người tránh nhau tại làng nghề Thổ Hà, du khách không khỏi ngỡ ngàng trước những bức tường tiểu sành cao quá đầu người mang sắc nâu trầm mặc đượm màu thời gian. Hàng vạn chiếc tiểu sành hình chữ nhật có in nổi họa tiết hoa sen, chữ Thọ, lưỡng long chầu nguyệt được người xưa nhồi đầy đất cát bên trong rồi xếp chồng khít lên nhau không cần trát vữa xi măng, giúp những ngôi nhà cổ luôn mát mẻ vào mùa hè và ấm áp vào mùa đông. Không đầu hàng trước sự mai một của nghề gốm, vào đầu thập niên 1990, những người thợ cần cù bên bờ sông Cầu đã chuyển hướng sang nghề làm bánh đa nướng, mì gạo và đặc biệt là bánh đa nem Thổ Hà, hồi sinh nhịp sống lao động trù phú trên vùng bán đảo cổ kính.
| Giai đoạn lịch sử phát triển | Ngành nghề thủ công chủ đạo | Dấu ấn di sản văn hóa và kiến trúc tiêu biểu tại làng nghề Thổ Hà |
|---|---|---|
| Thế kỷ XII – Thế kỷ XIV | Khởi nguyên nghề gốm đất nung ven sông Cầu | Hình thành tụ điểm dân cư thủ công gắn với bến thuyền thương mại trên sông Cầu |
| Thế kỷ XV – Nửa đầu thế kỷ XX | Đỉnh cao trung tâm gốm sành cổ miền Bắc | Tiến sĩ Đào Trí Tiến truyền dạy kỹ nghệ; kiến tạo đình Thổ Hà và hệ thống tường tiểu sành |
| Giai đoạn chuyển giao (1960 – 1989) | Duy trì hợp tác xã gốm sành và thử nghiệm nghề mới | Bảo tồn quần thể nhà cổ gạch nung không trát và mạng lưới ngõ gạch nghiêng |
| Từ thập niên 1990 đến nay | Nghề làm bánh đa nem, bánh đa nướng và mì gạo | Hàng trăm hộ sản xuất, hình thành cảnh quan phên tre phơi bánh khắp ngõ xóm cổ |
Chất liệu gạo tẻ và kỹ nghệ tráng bánh tại làng nghề Thổ Hà
Nếu nghề gốm xưa dựa vào đất sét và lửa củi, thì danh tiếng của làng nghề Thổ Hà ngày nay lại được kết tinh từ hạt gạo quê hương, nguồn nước ngầm tinh khiết bên dòng sông Cầu cùng nắng gió tự nhiên của miền quê Kinh Bắc. Mỗi tấm bánh mỏng như tờ giấy lụa ra đời là thành quả của một quy trình chế biến tỉ mỉ, kết hợp hài hòa giữa bí quyết gia truyền và sự khéo léo của đôi bàn tay người thợ.
Quy trình chọn gạo Khang Dân và ngâm xay bột nước
Yếu tố đầu tiên quyết định độ dẻo dai, thơm dịu và sắc trắng trong tự nhiên của sản phẩm tại làng nghề Thổ Hà chính là khâu tuyển chọn nguyên liệu lúa gạo. Người làm nghề tại xã Vân Hà chỉ tuyển chọn giống gạo tẻ Khang Dân thuần chủng được gieo trồng trên những cánh đồng thổ nhưỡng vùng trung du Bắc Giang – Bắc Ninh. Gạo Khang Dân thu hoạch từ vụ trước (đã qua bảo quản từ ba đến sáu tháng cho hạt gạo khô săn, giảm độ nhựa) có hàm lượng tinh bột amylose cao, giúp bánh khi tráng mỏng có độ kết dính bền chắc, khi cuốn nem không bị rách vỡ và khi chiên rán lên đạt độ giòn rụm vàng ươm.
Hạt gạo sau khi sàng sảy sạch trấu thóc được đem vo kỹ bằng nguồn nước trong mát lọc qua tầng địa chất ven sông, rồi ngâm trong các chum sành cổ truyền với thời gian được tính toán theo nhiệt độ từng mùa. Tiếp đó, gạo được đưa vào cối xay cùng nước sạch để tạo thành dòng bột nước sánh mịn như sữa. Để tấm bánh có độ mềm dẻo tự nhiên mà không cần dùng bất kỳ phụ gia hóa học nào, người thợ Thổ Hà chỉ pha thêm một lượng muối ăn vừa đủ vào dịch bột rồi khuấy đều tay trước khi đưa lên bếp tráng.
Nhịp điệu phên tre phơi bánh dưới nắng gió ven sông
Không gian lao động tại làng nghề Thổ Hà bắt đầu thức giấc từ lúc hai, ba giờ sáng, khi màn sương đêm còn giăng mắc trên mặt nước sông Cầu. Dưới bàn tay thoăn thoắt của người thợ tráng bánh, từng lớp bột mỏng tang được dàn đều trên nồi hơi hoặc hệ thống băng chuyền hơi nước, chín trong tích tắc rồi được trải khéo léo lên những chiếc phên tre phơi bánh đan thưa dài khoảng hai mét.

Khi ánh bình minh vừa ló rạng cũng là lúc cả ngôi làng cổ bước vào khung cảnh nhộn nhịp và giàu tính nghệ thuật nhất trong ngày — công đoạn đưa bánh ra phơi nắng gió tự nhiên:
- Nghệ thuật xếp phên tre trong ngõ cổ: Do diện tích đất trên bán đảo Thổ Hà chật hẹp, người dân tận dụng mọi khoảng không gian từ sân đình, thềm chùa Đoan Minh, bờ đê ven sông cho tới việc dựng dọc và gác chéo hàng nghìn chiếc phên tre phơi bánh trên đỉnh những bức tường tiểu sành và mái ngói âm dương.
- Kỹ năng canh nắng và canh gió hanh: Người thợ liên tục quan sát hướng nắng và độ ẩm của gió sông Cầu; khi bánh trên phên vừa se mặt, đạt độ dẻo mềm vừa tới, người thợ lập tức thu phên về trong bóng râm để bóc từng tấm bánh tròn trịa, xếp thành tệp để cắt và đóng gói.
- Sự đa dạng của các dòng sản vật bột gạo: Bên cạnh bánh đa nem trắng trong mỏng dẻo, nhiều hộ gia đình còn duy trì nghề tráng bánh đa dừa, bánh đa vừng đen nướng phồng thơm ngậy trên bếp than hoa, góp phần làm phong phú thêm bản đồ ẩm thực bên cạnh chiếc bánh đa Kế trứ danh của vùng Bắc Giang – Bắc Ninh.
Không gian văn hóa kiến trúc gắn liền với làng nghề Thổ Hà
Sức cuốn hút đặc biệt của làng nghề Thổ Hà đối với các nhà nghiên cứu văn hóa và du khách thập phương không chỉ nằm ở sản vật thủ công, mà còn ở sự hòa quyện hữu cơ giữa nhịp sống làng nghề với quần thể di sản kiến trúc, tín ngưỡng và nghệ thuật dân gian nguyên sơ của vùng đất cổ Kinh Bắc.
Quần thể đình Thổ Hà, chùa Đoan Minh và ngõ gạch nghiêng
Cấu trúc quy hoạch của Thổ Hà mang đậm hình thái làng Việt cổ truyền vùng đồng bằng Bắc Bộ với cây đa cổ thụ, bến nước đò ngang và những thiết chế văn hóa tâm linh bề thế. Giữa trung tâm làng là ngôi đình Thổ Hà — kiệt tác kiến trúc gỗ thời Lê Trung Hưng được khởi dựng hoàn chỉnh vào năm Chính Hòa thứ sáu (1685) và đã được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Ngôi đình nổi tiếng với hệ thống cột gỗ lim đồ sộ, những mảng chạm khắc gỗ tinh xảo đề tài "tứ linh, tứ quý" cùng tấm bia đá cổ "Thủy tạo đình miếu bi" khắc dựng năm 1692 ghi lại công đức của dân làng thời hưng thịnh nghề gốm.
Nằm liền kề phía sau đình là ngôi chùa Đoan Minh cổ kính và cổng làng Thổ Hà uy nghiêm với kiến trúc hai tầng tám mái phủ đầy rêu phong bên gốc đa hàng trăm năm tuổi. Từ trục đường chính trước sân đình, hàng chục con ngõ gạch nghiêng nhỏ hẹp tỏa đi các xóm như hình xương cá, dẫn lối qua những nếp nhà cổ xây bằng gạch đất nung không trát và những bức tường tiểu sành trầm mặc. Cách Thổ Hà không xa bên kia triền núi Phượng Hoàng là ngôi cổ tự chùa Bổ Đà — trung tâm Phật giáo Thiền phái Lâm Tế với vườn tháp cổ lớn nhất Việt Nam, tạo nên một dải di sản kiến trúc cổ truyền liên hoàn dọc bờ bắc dòng sông Cầu.
Đời sống văn hóa Quan họ và nghệ thuật tuồng cổ
Là một làng nghề thủ công và thương mại sầm uất từ hàng trăm năm trước, cư dân làng nghề Thổ Hà sớm hình thành đời sống tinh thần vô cùng phong phú và trọng lễ nghĩa. Thổ Hà là một trong những làng Quan họ cổ tiêu biểu nằm ở bờ bắc sông Cầu, có mối quan hệ kết chạ gắn bó mật thiết với làng Quan họ Diềm ở bờ nam, cùng nhau gìn giữ kho tàng Dân ca Quan họ Bắc Ninh với những canh hát đối đáp thâu đêm mỗi độ xuân về. Bên cạnh Quan họ, đội tuồng truyền thống của thôn Thổ Hà suốt nhiều thập kỷ vẫn duy trì biểu diễn các vở tuồng lịch sử kinh điển ngay trên sân đình.
Đỉnh cao của sinh hoạt văn hóa cộng đồng tại địa phương là kỳ lễ hội Thổ Hà diễn ra từ ngày 20 đến ngày 22 tháng Giêng âm lịch hằng năm (cùng thời điểm mùa lễ xuân với lễ hội chùa Bổ Đà trong vùng). Trong những ngày mở hội, tiếng máy tráng bánh tạm lắng xuống để nhường chỗ cho đoàn rước thần uy nghiêm, những canh hát Quan họ trên thuyền rồng giữa mặt hồ trước cửa đình và những mâm cỗ truyền thống đậm đà tình quê với món nem rán cuốn bánh đa Thổ Hà, chén rượu làng Vân nồng đượm của làng nghề nấu rượu làng Vân láng giềng hay hương vị đặc sản cua da sông Cầu nức tiếng.
Giá trị di sản văn hóa của làng nghề Thổ Hà
Sự giao thoa kỳ diệu giữa ký ức sáu trăm năm gốm sành cổ và sức sống sôi động của nghề làm bánh đa nem đương đại đã kiến tạo nên giá trị văn hóa độc bản cho làng nghề Thổ Hà trên bản đồ di sản Việt Nam. Không chỉ mang lại sinh kế ổn định cho hàng nghìn lao động địa phương, làng nghề còn là biểu tượng cho tinh thần thích ứng sáng tạo của cư dân vùng đất khoa bảng Việt Yên — quê hương của danh nho Thân Nhân Trung với câu nói bất hủ về hiền tài là nguyên khí quốc gia.
Sự vinh danh di sản nghề thủ công truyền thống quốc gia
Ghi nhận những giá trị lịch sử, văn hóa và tri thức dân gian đặc sắc được trao truyền qua nhiều thế hệ, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức ghi danh nghề thủ công truyền thống làm bánh đa nem và lễ hội truyền thống tại Thổ Hà (xã Vân Hà, thị xã Việt Yên) vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Danh hiệu cao quý này khẳng định nỗ lực bền bỉ của cộng đồng dân cư trong việc giữ gìn phẩm chất nguyên bản của hạt gạo quê hương, bảo lưu quy trình chế biến sạch tự nhiên và duy trì cảnh quan văn hóa làng nghề cổ ven sông.
Hiện nay, các sản phẩm của làng nghề không chỉ hiện diện trong bữa cơm sum họp của hàng triệu gia đình Việt mỗi dịp lễ Tết, mà còn đạt chứng nhận OCOP và xuất khẩu chính ngạch sang Hàn Quốc, Nhật Bản, Đài Loan và châu Âu. Dù áp dụng thêm máy móc hỗ trợ ở khâu xay bột, tráng hơi để nâng cao năng suất, người dân Thổ Hà vẫn luôn trân trọng giữ lại những phên tre phơi bánh dưới ánh nắng mặt trời tự nhiên như một phần máu thịt của hồn nghề.
Bảo tồn cảnh quan làng cổ gắn với phát triển bền vững
Trong định hướng bảo tồn di sản văn hóa vùng Kinh Bắc mở rộng, việc gìn giữ nguyên trạng không gian kiến trúc của làng nghề Thổ Hà được chính quyền và người dân địa phương đặc biệt chú trọng. Những con ngõ gạch nghiêng rêu phong, những nếp nhà cổ mái ngói mũi hài và đặc biệt là hệ thống tường tiểu sành, tường mảnh chum vại độc nhất vô nhị đang được bảo vệ nghiêm ngặt như những chứng tích lịch sử vô giá của thời đại gốm lửa.
Mỗi chuyến đò ngang vượt dòng sông Cầu đưa bước chân du khách đặt lên bến nước Thổ Hà là một hành trình ngược dòng thời gian để lắng nghe câu chuyện về đất, nước, lửa và hạt gạo hòa quyện thành di sản. Sắc trắng tinh khôi của những dải bánh đa phơi dọc theo sắc nâu trầm mặc của tường sành cổ kính đã tạo nên bức tranh văn hóa vô cùng thi vị, khẳng định sức sống trường tồn của làng nghề Thổ Hà giữa dòng chảy đương đại. Nhằm gìn giữ và quảng bá sâu rộng kho tàng tri thức bản địa, chuyên trang Bắc Ninh NSSC tiếp tục cập nhật toàn diện hệ thống dữ liệu số hóa về các di sản văn hóa, lịch sử và làng nghề truyền thống tiêu biểu của địa phương tới đông đảo độc giả.
NSSC Bắc Ninh
bacninh.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Bắc Ninh.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Bắc Ninh.
Bài liên quan
Làng gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ - Tinh hoa chạm khắc và khảm trai đất cổ Từ Sơn
Làng gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ tại thành phố Từ Sơn, Bắc Ninh lưu giữ hàng trăm năm kỹ nghệ đục chạm tứ linh, ghép mộng cổ truyền và khảm ốc xà cừ tinh xảo.
Làng gốm Phù Lãng - Vẻ đẹp mộc mạc của dòng gốm sành nâu bên dòng sông Cầu
Làng gốm Phù Lãng tại thị xã Quế Võ, Bắc Ninh lưu giữ nghệ thuật chế tác gốm sành nâu men da lươn nung củi rừng và kỹ thuật đắp nổi truyền thống.
Làng tranh dân gian Đông Hồ - Hồn cốt mỹ thuật giấy điệp bên dòng sông Đuống
Làng tranh dân gian Đông Hồ bên bờ sông Đuống thuộc Thuận Thành, Bắc Ninh lưu giữ nghệ thuật tranh khắc gỗ in trên giấy dó quét điệp cùng bảng màu tự nhiên độc bản.



